Yalnızlığın Siyaseti Ve Çaresizliğin Normalleşmesi
- Tarih:
İnsanlar hiç bu kadar birbirine yakın, birbirinden bu kadar uzak olmamıştı. İnsan, yalnızca başkalarıyla birlikte yaşadığı için toplumsal bir varlık değildir. Başkalarıyla bir anlam dünyasını paylaştığı, ortak bir geleceğe inandığı, acısını ve sevincini başkasının hayatında da tanıyabildiği için toplumsaldır. Bir arada bulunmakla birlikte olmak arasındaki fark tam da burada başlar. Bugün meydanlarda, caddelerde, iş yerlerinde, toplu taşıma araçlarında ve dijital ağlarda birbirine değmeden yaşayan milyonlarca insanın oluşturduğu kalabalıklara baktığımızda, bu farkın giderek derinleştiğini görüyoruz. Kalabalıklar büyüyor, iletişim araçları çoğalıyor, sesler her zamankinden daha fazla duyuluyor; fakat bütün bu gürültünün ortasında insanın kendisini duyurabilme, bir başkası tarafından gerçekten anlaşılabilme imkânı daralıyor.
Belki de çağımızın temel çelişkisi budur: İnsanlar hiç olmadığı kadar bağlantılı, fakat giderek daha az ilişkili. Herkes birilerine ulaşabiliyor, ama çok az insan bir başkasına gerçekten dokunabiliyor. Herkes konuşuyor, fakat konuşmakla anlaşılmak arasındaki mesafe büyüyor. Herkes bir şeylere yetişmeye çalışıyor, ama nereye varmak istediğini kendisine sormaya vakit bulamıyor. Bu nedenle içinde yaşadığımız zamanı yalnızca bir kabalık çağı olarak değil, aynı zamanda bir “kalabalıklar, yalnızlıklar ve çaresizlikler çağı” olarak düşünmek gerekiyor. Kabalık bu çağın görünen yüzüyse, yalnızlık onun sessizce büyüyen iç boşluğu; çaresizlik ise bütün bunları değiştiremeyeceğine inandırılmış insanın ruhunda bıraktığı izdir.
Nezaket çoğu zaman görgü kurallarına, incelikli konuşmaya, başkalarını rahatsız etmemeye indirgeniyor. Oysa nezaketin asıl anlamı, insanın karşısındakinin varlığını tanımasıdır. Bir başkasının da kendine ait korkuları, beklentileri, kırgınlıkları ve hakikatleri olduğunu kabul etmektir. Nezaket, insanın kendi varlığını başkasının varlığı pahasına büyütmek zorunda olmadığını bilmesidir. Bu bakımdan nezaket, basit bir kişisel erdem olmaktan çıkarak siyasal ve toplumsal bir meseleye dönüşür. Çünkü bir toplumda insanların birbirlerine nasıl davrandığı, o toplumun insanı nasıl gördüğüyle yakından ilişkilidir. İnsan yalnızca bir seçmen, müşteri, çalışan, rakip ya da istatistiksel bir veri olarak görülmeye başlandığında, ona gösterilen saygı da giderek işlevsel bir nitelik kazanır. Saygı, bir arada yaşamanın koşulu olmaktan çıkar; kişinin işine yaradığı sürece gösterdiği bir davranışa dönüşür.

Bugün kabalığın giderek normalleşmesi, insanların birdenbire daha kötü karakterli hâle gelmesiyle açıklanamaz. Daha derinde, kabalığı ödüllendiren bir toplumsal düzenin varlığını aramak gerekir. Sesini yükseltenin haklı, sınır tanımayanın güçlü, başkasını küçük düşürenin başarılı sayıldığı bir ortamda nezaket, kolaylıkla zayıflık olarak damgalanır. Dinlemek zaman kaybı, anlamaya çalışmak gereksiz bir çaba, geri adım atmak yenilgi kabul edilir. Siyasette bu dilin en belirgin örneklerini görüyoruz. Tartışmanın yerini hakaret, eleştirinin yerini aşağılama, ikna etmenin yerini sindirme aldığında siyasal alan ortak sorunların konuşulduğu bir zemin olmaktan çıkar. İnsanlar birbirlerini anlamaya değil, birbirlerini susturmaya çalışır. Karşısındaki insanın ne söylediğinden çok, hangi tarafta durduğu önem kazanır. Böylece siyaset, birlikte yaşamanın imkânlarını arayan bir faaliyet olmaktan uzaklaşarak kimliklerin ve aidiyetlerin birbirine karşı seferber edildiği bir mücadeleye dönüşür.
Kabalık bu noktada yalnızca bireyler arasındaki bir davranış sorunu değildir. Güç ilişkilerinin gündelik hayattaki dilidir. Yukarıdan aşağıya doğru yayılan, bazen açık bir tehdit, bazen küçümseyici bir bakış, bazen de başkasının acısını önemsizleştiren bir cümle olarak karşımıza çıkan bu dil, zamanla toplumsal hayatın olağan bir parçası hâline gelir. İnsanlar maruz kaldıkları kabalığı sorgulamak yerine ona uyum sağlamayı öğrenir; bir süre sonra da kendilerini korumak için aynı kabalığı başkalarına yöneltirler. Böylece kabalık, yalnızca bir ilişki biçimi değil, kendisini yeniden üreten bir toplumsal alışkanlık olur.
Bir toplumun varlığı, aynı coğrafyada yaşayan insanların toplamından ibaret değildir. Toplum, insanların birbirlerinin kaderinde pay sahibi olduklarını hissettikleri yerde başlar. Bir başkasının yoksulluğunu yalnızca onun kişisel başarısızlığı, uğradığı haksızlığı yalnızca kendi talihsizliği, yaşadığı dışlanmayı yalnızca bireysel bir sorun olarak görmediğimizde ortak bir hayatın kapısı aralanır. Oysa günümüzün hâkim düşüncesi, insanı kendi hayatının tek sorumlusu olarak konumlandırıyor. Başarılıysan çabalamışsındır; başarısızsan yeterince çalışmamışsındır. Yoksulsan doğru kararlar vermemişsindir; mutsuzsan hayatını yönetememişsindir. Yalnızsan ilişkilerini kuramamış, geride kalmışsan kendini geliştirememişsindir. Toplumsal koşullar, ekonomik eşitsizlikler, sınıfsal ayrıcalıklar ve siyasal kararlar çoğu zaman bu kişisel sorumluluk anlatısının gerisine itilir.
Böyle bir dünyada insan, başına gelen her şeyin hesabını kendisine vermek zorunda bırakılır. Fakat hayatının koşullarını belirleyen mekanizmalar üzerinde söz sahibi olamaz. Kendisinden sürekli karar vermesi, seçim yapması, rekabet etmesi ve kendisini geliştirmesi istenirken, bu kararların sonuçlarını değiştirebileceği ortak araçlardan uzaklaşır. Özgür olduğu söylenir; ancak özgürlüğünü kullanabileceği maddi ve toplumsal imkânlar giderek daralabilir. İşte çaresizlik burada başlar. İnsan yalnızca istediğini yapamadığı için değil, yaşadığı sorunların nedenlerini anlayamadığı, bunları başkalarıyla paylaşamadığı ve değiştirmek için ortak bir güç oluşturamadığı zaman da çaresizleşir.

Bugün kalabalıkların bir topluma dönüşememesinin nedenlerinden biri budur. Aynı ekonomik sıkıntıları yaşayan, benzer gelecek kaygıları taşıyan, aynı güvencesizlik içinde çalışan insanlar bile kendilerini ortak bir sorunun parçası olarak görmekte zorlanabiliyor. Herkes kendi çıkış yolunu arıyor. Birinin kurtuluşu, diğerinin kaybı olarak düşünülüyor. Başkasının elde ettiği fırsat sevinç yaratmak yerine kıskançlığa, dayanışma ise karşılıksız bir fedakârlığa dönüşüyor. Oysa insanların benzer acılar yaşaması, kendiliğinden dayanışma doğurmaz. Bunun için o acıların ortak nedenlerini görebilmek, bireysel deneyimlerle toplumsal koşullar arasında bağ kurabilmek gerekir. Bu bağ kurulamadığında kalabalıklar yan yana duran, fakat birbirlerinin hayatına dokunmayan insanlardan oluşur. Birbirine benzeyen dertler, ortak bir dil bulamadığında yalnızca çoğalır; ortak bir iradeye dönüşemez.
Özgürlük mü, mecburiyet mi?
Çağımızın en büyük aldatmacalarından biri, insanın kendi kendisini yönetiyor olmasıyla gerçekten özgür olması arasındaki farkın silinmesidir. Artık insanlara her zaman dışarıdan emir verilmesi gerekmiyor. Kişi, kendisini sürekli denetlemeyi, performansını ölçmeyi, eksiklerini gidermeyi ve başkalarıyla kıyaslamayı öğreniyor. Başarısızlık ihtimalini ortadan kaldırmak için kendisini daha fazla çalışmaya, daha fazla tüketmeye, daha fazla görünür olmaya zorluyor. Üstelik bütün bunları çoğu zaman kendi özgür iradesiyle yaptığını düşünüyor.
Sürekli meşgul olmak, sürekli üretmek, sürekli gelişmek ve sürekli daha iyisini istemek, günümüz insanının neredeyse ahlaki yükümlülükleri hâline geldi. Dinlenmek bile verimliliği artırmak için yapılan bir hazırlığa, dostluklar sosyal sermayeye, hobiler kişisel gelişim araçlarına, görünürlük ise var olmanın koşuluna dönüşebiliyor. İnsan hayatını yaşamaktan çok, hayatını yönetmeye ve sergilemeye çalışıyor.
Böyle bir düzende insanın kendisine yabancılaşması kaçınılmaz bir tehlikedir. Çünkü kişi, ne istediğini anlamaya çalışmadan önce ne istemesi gerektiğini öğreniyor. Mutlu olmak zorunda hissediyor, başarılı görünmek istiyor, geride kalmaktan korkuyor. Kendisini başkalarının hayatlarıyla kıyasladıkça kendi hayatını eksik buluyor. Başarılarını yeterli görmüyor, başarısızlıklarını kişiliğinin kanıtı sayıyor. Bu çelişkinin siyasal bir boyutu da var. Ekonomik ve toplumsal koşulların ürettiği sorunlar bireysel yetersizlikler olarak yorumlandığında, insanın dikkati bu koşulları değiştirmekten kendi eksiklerini gidermeye yöneliyor. Güvencesiz çalışma karşısında hak aramak yerine daha dayanıklı olmaya, eşitsizlik karşısında adalet istemek yerine daha rekabetçi olmaya, yalnızlık karşısında ortak yaşam alanları kurmak yerine kendisini daha iyi pazarlamaya çalışıyor. Böylece sistemin ürettiği sorunlar, bireyin kendisini daha fazla disipline etmesinin gerekçesine dönüşüyor.
Özgürlük de bu noktada tuhaf bir biçimde kendi karşıtına yaklaşabiliyor. Seçeneklerin çoğalması, insanın seçenekler üzerinde gerçek bir denetim sahibi olduğu anlamına gelmiyor. Seçim yapmak zorunda olmakla seçme gücüne sahip olmak aynı şey değil. İnsan, kendi hayatını belirlediğine inanırken başkalarının koyduğu ölçütlere göre yaşayabilir; kendi kararlarını verdiğini düşünürken ekonomik zorunlulukların, toplumsal beklentilerin ve görünmez baskıların yönlendirmesi altında kalabilir. Belki de bugün yeniden sormamız gereken soru şudur: İnsan, kendisini sürekli yönetmek zorunda bırakıldığı bir dünyada ne kadar özgürdür?
Dijital çağda bilgiye erişim hiç olmadığı kadar kolaylaştı. Bir olayın görüntüsü saniyeler içinde şudur: İnsan ucuna ulaşabiliyor. Bir haksızlık milyonlarca insan tarafından görülebiliyor. Daha önce yalnızca dar çevrelerde konuşulabilen meseleler kamusal tartışmanın konusu hâline gelebiliyor. Bütün bunlar önemli imkânlar yaratıyor. Fakat bilgiye erişimin artması, anlama kapasitesinin de aynı ölçüde geliştiğini göstermiyor.
Günümüz insanı haberlerden, yorumlardan, görüntülerden ve birbirini çürüten iddialardan oluşan kesintisiz bir akışın içinde yaşıyor. Her şey hakkında bir şeyler biliyor, fakat bildiklerinin hangisinin önemli olduğunu ayırt etmekte zorlanabiliyor. Bir felaketin görüntüsünü izliyor, ardından başka bir habere geçiyor. Bir adaletsizliğe öfkeleniyor, birkaç dakika sonra başka bir tartışmanın içine çekiliyor. Duygular sürekli harekete geçiriliyor, fakat bu duyguların düşünceye ve eyleme dönüşmesi için gereken zaman giderek daralıyor.
Acı, bir görüntüye; haksızlık, gündem başlığına; siyasal mücadele, takip edilen bir tartışmaya dönüşüyor. İnsanlar olaylara tanıklık ediyor, fakat tanıklıklarının gerektirdiği sorumluluğu üstlenmekte zorlanabiliyor. Burada mesele yalnızca dikkat dağınıklığı değildir. Kamusal hayatın seyirlik bir deneyime dönüşmesidir. Yurttaş, ortak kararların oluşumuna katılan bir özne olmaktan uzaklaşıp olup biteni izleyen bir seyirci konumuna çekilebilir. Tepki verir, paylaşım yapar, öfkelenir, şikâyet eder; ancak bütün bunların ortak bir iradeye dönüşebileceği kanallar zayıfladığında, siyasal katılım giderek duygusal tepkilerin toplamına indirgenir.
Bu durum, siyasetin sorumluluğunu da bulanıklaştırır. Herkes her şeyi görebilir, herkes her konuda konuşabilir; ama kimin neyi değiştirebileceği, kararların nasıl alındığı ve sorumluluğun kimde olduğu belirsizleşebilir. Şeffaflık, hesap verebilirliği güçlendirmek yerine yalnızca skandalların tüketildiği bir gösteriye dönüştüğünde, görünürlük artar ama denetim güçlenmeyebilir. İnsanlar yönetenlerin hatalarını izler, birbirlerinin çelişkilerini açığa çıkarır ve yeni bir skandalın peşine düşer. Fakat kamusal meseleleri birlikte tartışabilecekleri, taleplerini örgütleyebilecekleri ve karar süreçlerine etkide bulunabilecekleri alanlar aynı ölçüde gelişmezse, bütün bu hareketlilik derin bir hareketsizlikle sonuçlanabilir. Çok şey konuşulurken az şeyin değişmesi, çağımızın en yorucu çelişkilerinden biridir.
Yalnızlık çoğu zaman kişinin kendi hayatını kuramamasıyla, yeterince sosyal olmamasıyla ya da yanlış ilişkiler seçmesiyle açıklanıyor. Böyle bakıldığında yalnız insanın çözmesi gereken bir sorunu vardır: Daha fazla insanla tanışmalı, kendisini geliştirmeli, sosyal çevresini genişletmelidir. Oysa insanın çevresinde çok sayıda kişinin bulunması, yalnızlığını ortadan kaldırmayabilir. Çünkü yalnızlık, yalnızca insanların yokluğu değil, kurulan ilişkilerin insanın varlığına temas edememesidir.
İnsan kendisini anlatabileceği, anlaşılmadığında yeniden anlatmayı deneyebileceği, başarısız olduğunda değerini kaybetmeyeceği, güçsüzlüğünü saklamak zorunda kalmayacağı ilişkilere ihtiyaç duyar. Sürekli güçlü, başarılı, neşeli ve yeterli görünmek zorunda hissettiği bir dünyada bu ilişkileri kurmak giderek zorlaşır. Herkes kendisini göstermeye çalışırken kimse kendisini açığa çıkarmak istemez. Herkes kabul görmek isterken kusurlarını saklar. Herkes başkaları tarafından anlaşılmayı beklerken başkasını anlamak için gereken sabrı gösteremeyebilir. Böylece insan, ilişkilerin ortasında bile kendisini korumak için bir kabuk geliştirir. Kırılmamak için mesafe koyar, incinmemek için ilgisiz görünür, dışlanmamak için çoğunluğa uyar. Bir süre sonra bu korunma biçimleri, yakınlığın önündeki engellere dönüşür.
Yalnızlığın çaresizlikle birleştiği yer ise daha ağırdır. İnsan, yaşadığı sıkıntıların yalnızca kendisine ait olmadığını sezse bile bunları paylaşabileceği bir topluluk bulamadığında, sorunlarını bireysel kaderi olarak kabullenmeye başlayabilir. Başkalarının da benzer sıkıntılar yaşadığını bilir, fakat aralarında bir bağ kuramaz. Aynı şehirde, aynı mahallede, aynı iş yerinde yaşayan insanlar birbirlerinin hayatlarından habersiz kalabilir. Bu yüzden toplumsal yalnızlık, yalnızca bireylerin psikolojik durumuyla ilgili değildir. İnsanların birlikte hareket edebileceği kurumların, dayanışma ağlarının, ortak mekânların ve güven ilişkilerinin zayıflamasıyla da ilgilidir. Bir toplumun yalnızlaşması, herkesin tek başına yaşaması demek değildir. İnsanların sorunları karşısında tek başına bırakılması demektir.
Çaresizliğin normalleşmesi
Çaresizlik her zaman yüksek sesle dile getirilmez. Bazen bir omuz silkmede, bazen yarım bırakılan bir cümlede, bazen de artık hiçbir şeye şaşırmayan bir yüzde kendisini gösterir. “Ne yapabiliriz ki?” Bu cümle, yalnızca bir umutsuzluk ifadesi değildir. Aynı zamanda insanın kendi eyleminin sonuç doğuracağına ilişkin inancını kaybetmesinin işaretidir. Tek başına hiçbir şeyi değiştiremeyeceğini düşünen insan, başkalarıyla birlikte neleri değiştirebileceğini de düşünmemeye başlayabilir.
Ekonomik sıkıntılar kalıcılaştığında, adaletsizlik tekrarlandığında, kamusal tartışmalar aynı suçlamaların etrafında dönüp durduğunda ve gündelik hayat sürekli yeni kaygılar ürettiğinde, insanın geleceğe ilişkin beklentileri daralabilir. Önce büyük hayallerinden vazgeçer, sonra küçük beklentilerini azaltır. Bir zamanlar değiştirmek istediği şeylere alışır. İtiraz etmek yerine katlanmayı, sorgulamak yerine kabullenmeyi, mücadele etmek yerine kendi alanına çekilmeyi öğrenir. Bu geri çekilme her zaman bilinçli bir tercih değildir. Bazen insanın gücünü korumak için başvurduğu bir savunma biçimidir. Her gün yeni bir sorunla karşılaşan, geçimini sağlamak için bütün enerjisini harcayan, geleceğinin belirsizliği altında yaşayan birinden sürekli kamusal sorumluluk üstlenmesini beklemek de gerçekçi değildir.
Bu nedenle çaresizliği yalnızca insanların cesaretsizliğine bağlamak, sorunun kendisini yeniden bireyin üzerine yıkmak olur. Asıl mesele, insanların neden kendilerini etkisiz hissettiklerini, hangi koşulların onları ortak yaşamdan uzaklaştırdığını ve hangi kurumların bu uzaklaşmayı derinleştirdiğini anlayabilmektir. Çünkü çaresizlik, toplumsal koşullardan bağımsız değildir. İnsanların kendi hayatları üzerinde söz sahibi olamadıkları, emeklerinin karşılığını alamadıkları, seslerinin duyulmadığını düşündükleri ve adaletin herkes için eşit işleyeceğine güvenemedikleri ortamlarda daha kolay kök salar.

Üstelik çaresizlik, kendisini besleyen bir döngü yaratır. İnsanlar değişimin mümkün olmadığına inandıkça katılımları azalır; katılım azaldıkça mevcut düzenin değişmeden kalması kolaylaşır. Düzen değişmedikçe çaresizlik daha da güçlenir. Bu döngüyü kırmak, insanlara yalnızca umut aşılamakla mümkün değildir. Umudun dayanabileceği gerçek imkânlar yaratmak gerekir.
Bütün bu karanlık tablonun ortasında, insanın başka bir hayatın mümkün olduğuna inanmasını sağlayacak şeyin ne olduğunu sormak gerekiyor. Daha fazla bilgi mi? Daha fazla teknoloji mi? Daha fazla kişisel gelişim mi? Yoksa bütün bunların yanında, hatta belki de öncesinde, yeniden birbirimizi insan olarak görebilme yeteneği mi? Ötekini insan olarak görmek, onun her düşüncesine katılmak ya da bütün farklılıkları ortadan kaldırmak değildir. Tam tersine, farklılıklarımıza rağmen ortak bir hayatı paylaşmak zorunda olduğumuzu kabul etmektir. Başkasının varlığını kendi doğruluğumuza yönelik bir tehdit olarak görmeden yaşayabilmektir.
Demokrasi de yalnızca seçimlerden, kurumlardan ve hukuki düzenlemelerden ibaret değildir. Bunlar demokrasinin vazgeçilmez koşullarıdır; ancak toplumsal hayatın içinde birbirini dinleme, eleştiriye tahammül etme, güç karşısında söz söyleyebilme ve ortak sorunlar için birlikte hareket edebilme kültürü gelişmediğinde demokrasi toplumsal dayanaklarını yitirebilir. İnsanların birbirlerini yalnızca rakip, tehdit ya da yük olarak gördüğü bir ortamda demokratik bir ortaklık kurmak zorlaşır. Çünkü demokrasi, herkesin aynı düşünmesini değil, farklı düşünenlerin birbirlerini yok etmeye çalışmadan yaşayabilmesini gerektirir.
Burada nezaketin siyasal anlamı yeniden ortaya çıkar. Nezaket, haksızlık karşısında susmak değildir. Güçlüye boyun eğmek, çatışmadan kaçınmak ya da her şeyi hoşgörüyle karşılamak da değildir. Bazen nezaketin kendisi, insanın aşağılanmayı reddetmesidir. Bir başkasını aşağılamadan itiraz edebilmesi, karşısındakinin haklarını savunurken kendi haklarından vazgeçmemesi ve insan onurunu siyasal mücadelenin de sınırı olarak kabul etmesidir. Nezaket, kabalığın karşısında edilgen bir yumuşaklık değil; insanı insanlıktan çıkaran ilişki biçimlerine karşı bir direnme imkânıdır.
Özgürlüğü yeniden düşünmek
Belki de bugün özgürlük hakkında bildiklerimizi yeniden gözden geçirmemiz gerekiyor. Özgürlüğü yalnızca bireyin önündeki engellerin kaldırılması, kendi tercihlerini yapabilmesi ve kendi hayatını istediği gibi düzenleyebilmesi olarak düşündüğümüzde, bu özgürlüğün hangi toplumsal koşullarda mümkün olduğunu gözden kaçırabiliriz. İnsanın özgür olabilmesi için yalnızca seçim yapabilmesi yetmez; seçimlerinin sonuçlarını taşıyabilecek koşullara da ihtiyacı vardır. Kendisine dayatılan koşulları sorgulayabilmesi, ortak kararları etkileyebilmesi, başkalarıyla dayanışma kurabilmesi ve hayatının bütün yükünü tek başına taşımak zorunda kalmaması gerekir.
Özgürlük, insanın herkesten bağımsızlaşması değil, başkalarıyla kurduğu ilişkiler içinde kendi varlığını koruyabilmesidir. Birlikte yaşamanın yükümlülüklerinden kurtulmak kadar, birlikte yaşamanın imkânlarına sahip olmak da özgürlüğün parçasıdır. Bu yüzden bireyselliğin sınırsızca büyümesi, her zaman özgürlüğün büyümesi anlamına gelmez. İnsanların ortak yaşamdan çekildiği, kamusal sorunların kişisel başarılara ve başarısızlıklara indirgendiği, dayanışmanın yerini rekabetin aldığı bir dünyada birey görünüşte güçlenirken gerçekte daha savunmasız hâle gelebilir. Çünkü tek başına hareket eden insanın seçenekleri olsa da gücü sınırlıdır. Ortak hareket edebilen insanların ise yalnızca daha fazla seçeneği değil, seçeneklerin koşullarını değiştirme ihtimali de vardır.
Özgürlüğün yeniden tanımlanması tam da burada önem kazanıyor: Kendi hayatımızın sahibi olabilmek kadar, bizi etkileyen ortak hayatın kuruluşunda da söz sahibi olabilmek. Yalnızca kişisel alanımızı korumak değil, başkalarının da özgürce yaşayabileceği koşulların oluşmasına katkıda bulunmak. Belki de özgürlüğün en önemli ölçütlerinden biri şudur: İnsan, kendi hayatını kurarken başkalarının hayatını ne ölçüde gözetebiliyor ve birlikte yaşadığı dünyayı değiştirmek için ne ölçüde söz sahibi olabiliyor?
Bugün ihtiyacımız olan şey, yalnızca daha kibar insanlar ya da daha hoşgörülü ilişkiler değildir. Bunlar elbette önemlidir; ancak kabalığı, yalnızlığı ve çaresizliği üreten koşulları değiştirmeden yalnızca bireysel davranışlara odaklanmak, sorunun önemli bir bölümünü görünmez kılar. İhtiyacımız olan, insanların birbirlerinin hayatında yeniden anlam kazanabildiği bir toplumsal düzen düşüncesidir. İnsanın yalnızca kendi çıkarını gözetmek zorunda olmadığı, güçsüzlüğünü gizlemeden yaşayabildiği, başarısız olduğunda toplumun dışına itilmediği ve ortak sorunların çözümünde kendisini etkili hissedebildiği bir hayat.
Bunun için dayanışmayı romantik bir geçmişin hatırası olarak değil, bugünün somut bir ihtiyacı olarak düşünmeliyiz. Birbirine yardım eden insanların oluşturduğu küçük ilişkilerden kamusal kurumlara, mahallelerden çalışma hayatına, demokratik örgütlenmelerden siyasal katılıma kadar uzanan bir alanda ortak yaşamın imkânlarını yeniden kurmalıyız. Çünkü insanları birbirine bağlayan şey yalnızca benzer zevkler, aynı kimlikler ya da ortak çıkarlar değildir. Bazen başkasının acısını tanımak, bazen bir haksızlık karşısında birlikte itiraz etmek, bazen de hiçbir karşılık beklemeden birinin yanında durmak, insanın kendisini daha büyük bir dünyanın parçası olarak hissetmesini sağlar. Bütün bunlar büyük siyasal dönüşümlerin yerine geçmez. Fakat o dönüşümlerin insanî zeminini oluşturur.
Kalabalıklar içinde yalnızlaşmış insanın yeniden toplumsal bir varlık hâline gelebilmesi, kendi çaresizliğinin kişisel bir kusur olmadığını fark etmesiyle başlar. Başkalarının da benzer koşullar içinde yaşadığını görmek, bu koşulların nedenlerini birlikte araştırmak ve değişimin ancak ortak bir iradeyle mümkün olabileceğini kavramak, yalnızlığın siyasal bir bilince dönüşmesinin ilk adımıdır. Belki de asıl mesele, kalabalıkların neden bu kadar büyük olduğu değil, neden bu kadar güçsüz hissettikleridir. Neden bu kadar çok insanın yaşadığı bir dünyada insanlar sorunlarını tek başına çözmek zorunda olduklarına inanırlar? Neden iletişim imkânları çoğaldıkça birbirimizi anlamak zorlaşır? Neden özgürlükten bu kadar söz edilen bir çağda insanlar kendi hayatları üzerinde giderek daha az söz sahibi olduklarını hissederler?
Bu soruların yanıtı, yalnızca bireylerin davranışlarında değil, birlikte yaşama biçimimizi belirleyen siyasal ve ekonomik ilişkilerde aranmalıdır. Renata Salecl’ın “Kabalık Çağı” üzerinden düşünmeye başladığımızda gördüğümüz şey, nezaketin kaybından daha büyük bir sorundur: İnsanların birbirlerini tanıma, birbirlerine güvenme ve ortak bir geleceği birlikte kurma yeteneklerinin aşınması.
Bu aşınmaya karşı çıkmak, yalnızca kabalığa karşı nazik olmakla sınırlı kalamaz. İnsanları yalnızlaştıran koşullara, çaresizliği olağanlaştıran ilişkilere ve özgürlüğü bireysel bir yarışa indirgeyen anlayışa da itiraz etmek gerekir. Çünkü kalabalık olmak, toplum olmak değildir. Birbirimizin sesini duymak da onu anlamak anlamına gelmez. Ve herkesin kendi başına ayakta kalmaya çalıştığı bir dünyada, ayakta kalabilenlerin sayısı artsa bile birlikte yaşayabilme ihtimali giderek azalabilir.
Belki de bugün özgürlüğü yeniden tanımlamak, insanın yalnızca kendi başına ayakta durabilmesini değil, başkalarıyla birlikte yaşayabileceği bir dünyayı kurabilmesini savunmaktır. Kalabalıkların içindeki boşluğu dolduracak olan daha fazla ses değil, birbirine ulaşabilen insanların kuracağı ortak bir anlamdır. Çaresizliğin karşısında yalnızca umut değil, birlikte hareket edebilme gücü vardır. Kabalığın karşısında ise yalnızca nezaket değil, başkasını da kendisi kadar insan sayan bir adalet anlayışı. Ve belki de toplum, tam burada yeniden başlar: Bir insanın başka bir insanı kendi yalnızlığına terk etmemeye karar verdiği yerde.
Bugünün krizi yalnızca kabalaşmamız değil; birbirimize karşı sorumluluğumuzu kaybederken bunu özgürlük sanmamızdır. Siyasal çaresizlik, toplumsal yalnızlık ve gündelik kabalık aynı yapının farklı görünümleri olarak ele alındığında yazı, kişisel bir nezaket çağrısının ötesine geçerek bir toplum ve özgürlük eleştirisine dönüşüyor.




