Picture of Abdussamed Biten
Abdussamed Biten

Zamanın İçinde, Anlamın Peşinde

A+ A-

—

Ne içindeyim zamanın,

Ne de büsbütün dışında;

Yekpâre, geniş bir anın

Parçalanmaz akışında…

— Ahmet Hamdi Tanpınar

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın bu dizeleri, zamanın insan hayatındaki yerini ne güzel anlatıyor. Zamanın hem içindeyiz hem de onu bir türlü bütünüyle kavrayamıyoruz. Bazen elimizde tutabileceğimizi sanıyor, bazen de onu kontrol ettiğimizi düşünüyoruz. Oysa bir bakmışız, avuçlarımızın arasından kayıp gitmiş. Ardımızda bıraktığımız anlar uzaklaşıyor, henüz yaşamadıklarımız ise bizi bekliyor. Biz de bu akışın içinde, çoğu zaman nereye yetişmeye çalıştığımızı bile bilmeden yol alıyoruz.

Peki, zamanı gerçekten kontrol edebilir miyiz? Belki onu durduramayız ama nasıl değerlendireceğimizi belirleyebiliriz. Hayatımızı belli bir düzen içinde yaşamak, önceliklerimizi belirlemek ve günlerimizi bir anlam etrafında şekillendirmek elimizdedir. İnancımız da bu konuda bize yol gösterir. Rabbimizin farz kıldığı beş vakit namaz, günümüzü belirli vakitlere ayırmanın ötesinde, hayatın koşuşturması içinde durup kendimize gelmemizi sağlayan bir çağrıdır. Her vakit, insanın yönünü yeniden belirlemesine, niçin yaşadığını ve neyin peşinden gittiğini hatırlamasına vesile olabilir.

Çünkü mesele yalnızca zamanı doldurmak değildir; onu anlamlı kılabilmektir. İnsan, her anını bir işle meşgul olarak geçirse bile hayatını anlamlı yaşamış olmayabilir. Bazen durup düşünmek, bazen dinlenmek, bazen de kendimizle baş başa kalmak gerekir. Asıl sorun, dinlenmek değil; insanın amaçsızlığın içinde kaybolması, günlerini birbirinin tekrarı hâline getirmesi ve hayatın kendisine sunduğu imkânları fark edememesidir.

Kur’an-ı Kerim, insanın hayatını nasıl anlamlandırabileceği üzerine düşünürken bize önemli bir ölçü sunar. İnşirah suresinin 7 ve 8. ayetlerinde şöyle buyrulur:

“Boş kaldın mı hemen (başka) işe koyul ve yalnız Rabbine yönel.” (İnşirah, 94/7-8)

Bu ayetler, hayatın amaçsız bir boşluğa bırakılmaması gerektiği üzerine düşünmemizi sağlar. Bir işi tamamladığımızda önümüzde yeni bir sorumluluğun, yeni bir gayretin veya faydalı bir uğraşın bulunması, hayatın akışını anlamlı kılabilir. Ancak ayetin işaret ettiği önemli bir başka husus da bütün gayretlerimizin sonunda yönümüzü Rabbimize çevirmemizdir. Burada mesele, insanın hiç durmadan çalışması, dinlenmeye kendisine yer bırakmaması değildir. Asıl mesele, bize verilen zamanı bilinçli değerlendirmek, yapabileceklerimizi ertelememek ve hayatı Allah’ın rızasını gözeten bir amaç doğrultusunda sürdürmektir.

Günümüzde ise çoğu zaman bunun tam tersi bir durumla karşılaşıyoruz. Günler geçiyor, işler yapılıyor, insanlar bir yerlere yetişiyor; fakat bütün bu koşuşturmanın sonunda geriye ne kaldığını kendimize sormayı unutuyoruz. Bir gün diğerine benziyor, haftalar birbirini kovalıyor. Zaman geçiyor ama biz hayatımızda neyin değiştiğini fark edemiyoruz. Bir süre sonra içimizde açıklamakta zorlandığımız bir boşluk beliriyor. Her şey yerli yerinde görünse de bir şeyler eksikmiş gibi hissediyoruz.

Bu boşluğu gidermek için yeni uğraşlara yöneliyor, farklı meşguliyetler arıyor, bazen de çareyi yalnızca dışarıda arıyoruz. Oysa belki de önce kendi içimize dönüp bakmamız gerekiyor. Günlerimizi neyle doldurduğumuzu değil, yaptıklarımızın bize ve çevremize ne kattığını düşünmeliyiz. Çünkü insanı yoran yalnızca çok çalışmak değil, bazen ne için çabaladığını unutmak; zamanını tüketirken hayatının anlamını ihmal etmektir.

İnsanın her sıkıntısının tek bir sebebi olmadığı gibi her sorunun çözümü de aynı yerde bulunmaz. Bununla birlikte, manevi hayatımızı ihmal etmenin iç dünyamızda meydana getirebileceği boşluğu da görmezden gelemeyiz. İnsan yalnızca maddi ihtiyaçları olan bir varlık değildir; anlam arar, inanmak ister, bir yere ait olmak ve yaşadıklarını bir bütün içinde kavramak ister. Bu nedenle hayatın maddi ihtiyaçlarını karşılarken ruhumuzun ihtiyaçlarını da göz önünde bulundurmalıyız.

İşte tam bu noktada, hayatımızın pusulası olan Kur’an-ı Kerim’e yeniden yönelmek önem kazanıyor. Kur’an, yalnızca okunup bir kenara bırakılacak bir kitap değil; insanın kendisini, çevresini ve hayat karşısındaki sorumluluklarını anlamasına rehberlik eden ilahi bir hitaptır. Onu açıp okumak kadar, söyledikleri üzerinde düşünmek ve öğrendiklerimizi hayatımıza taşımak da önemlidir. Çünkü bir rehberin yol göstericiliğinden faydalanabilmek için onun işaret ettiği yöne doğru yürümek gerekir.

Elbette Kur’an’ı okumakla hayatımızdaki bütün sorunların bir anda ortadan kalkacağını düşünemeyiz. İnanç, hayatın bütün güçlüklerini ortadan kaldıran sihirli bir formül değildir. Fakat insana karşılaştığı güçlükler karşısında bir anlam çerçevesi, bir sorumluluk bilinci ve bir yön duygusu kazandırabilir. Kur’an’ın rehberliğini hayatımızın bir parçası hâline getirmek; davranışlarımızı, tercihlerimizi ve başkalarıyla kurduğumuz ilişkileri de bu rehberlik doğrultusunda gözden geçirmek demektir.

Peki, bu kadar yakınımızda olan bir rehberliğe neden bazen uzak kalıyoruz? Ne yapmamız gerektiğini bildiğimiz hâlde neden bildiklerimizi hayatımıza taşımakta zorlanıyoruz? Belki de mesele, hakikati hiç bilmememiz değil; bildiklerimizle yaşadıklarımız arasındaki mesafenin giderek açılmasıdır. Alışkanlıklarımızı değiştirmek kolay değildir. İnsan, kendisine iyi gelmediğini fark ettiği davranışları bile sürdürmeye devam edebilir. Fakat değişim, çoğu zaman büyük kararlarla değil, küçük ve kararlı adımlarla başlar.

Bir vakti daha bilinçli yaşamakla, bir iyiliği ertelememekle, okumaya ve düşünmeye zaman ayırmakla başlayabiliriz. Günün sonunda kendimize şu soruyu sorabiliriz: Bugün geçen zamanın içinden geriye ne kaldı? Yalnızca tamamladığımız işler mi, yoksa güzelleştirdiğimiz bir hayat, dokunduğumuz bir gönül, öğrendiğimiz bir hakikat de var mı?

Belki de zamanın sırrı, onu bütünüyle kontrol edebilmekte değil; bize emanet edilen ömrü ne uğruna yaşadığımızı fark edebilmektedir. Zaman akmaya devam edecek. Biz onu durduramayacak, geçen günleri geri getiremeyeceğiz. Fakat her yeni gün, yönümüzü yeniden belirlemek için bir fırsat sunacak.

Önemli olan, bu akışın içinde kaybolmadan yaşayabilmek; vaktimizi yalnızca tüketmek değil, ona anlam katabilmektir. Belki de bunun ilk adımı, hayatın gürültüsü içinde bir an durup kendimize, inancımıza ve bizi hakikate çağıran o sese yeniden kulak vermektir. Çünkü zamanın içinde olmak kaçınılmazdır; asıl mesele, o zamanın içinde nasıl bir insan olduğumuz ve geriye nasıl bir hayat bıraktığımızdır.