Hafakanlar: İdeoloji
- Tarih:
Yaşadığımız çağı tarif etmek için pek çok sıfatla tavsif edildi. Dijital çağ, bilgi çağı, hakikat sonrası çağ bunlardan bir kaçı. Henüz konmasa da ideolojilerin mahkum edildiği, ideolojiden kaçıldığı bir çağı yaşadığımız da inkar edilemez. Herkes kaçıyor. Siyasete heves eden yeni nesil; işin ideolojiden ziyade teknik bir yönetme sanatının gereklilikleri olduğunu vaaz ediyor bize. Akademisyen biraz daha yukarıdan. Elinde veri ve soyut bilgi gibi iki devasa sütun var. Bir ayağı birinde, öteki de diğerinde. Oradan konuşuyor. Muhatabı gerçek. Antik çağların rahiplerine özgü bir kibir ve acziyet aynı anda seziliyor. Herhangi birisine gelince, kimsenin adamı olmamak, bir dava iddiasında bulunanların aslında egolarını ortaya koyduğu ve davanın adamı olmakla adamın adamı olmanın temelde aynı şey olduğundan mülhem tek başına adam olabilmenin cakasını satmak, elbette daha cazip. Bütün bu bilmişliğin esas itibariyle bir kaçıştan ibaret olduğunu söylüyorum. Yanan bir evden kaçar gibi bir telaş var bu kaçışta. Ama kimse nereye kaçtığını merak etmiyor. Kaçan kişi geriye bakmaz. Bu popüler kültüre de sirayet etmiş, artık mitleşmiş bir durumdur. “Ardına bakma”. Peki önüne bakmadan kaçabilmek mümkün mü? Önünü görmeden koşanlar düşmez mi? Daha ilginci, yangından mı kaçıyoruz evin kirişlerinden mi? Esas sorunun burada olabileceğini düşünüyorum.
Kaçışın bir başlangıç tarihi vardır. Daniel Bell 1960’ta “ideolojinin sonu”nu ilan ettiğinde bu bir kehanetti. Soğuk Savaş’ın bitişiyle kehanet, vakıa muamelesi görmeye başladı. Berlin Duvarı’yla birlikte tarihin bir safhasını aşmadık, yalnızca bir blok yıkılmadı. Büyük anlatılara duyulan itimat da yıkıldı. Dünyaya bakışımı da kaçınılmaz olarak etkilendi. Fukuyama’nın tarihin sonu tezi bu ruh hâlinin en meşhur formülü oldu. Liberal demokrasi rakipsiz kalmıştı, tarihte görülen en dişli düşmanlardan birini 100 sene geçmeden toprağa gömmüştü. Bir ideolojiden fazlası olmalıydı. Açıktan tanrı demeye ürktükleri için liberal demokrasiler doğal bir gerçeklik, bir zaruriyet olarak çerçevelendi. Siyaset, vizyonların çarpıştığı bir meydan olmaktan çıkıp ehliyetin yarıştığı bir idare masasına dönüştü. Uluslararasılaşma, teknokratlaşma vs. hepsi bu dönemde şiddetli bir şekilde atağa kalktı.
Entelektüel cephe de kaçışa kendi gerekçesini yazdı. En güzel masalları hep entelektüeller yazar. Marx’tan beri ideoloji, hakikati örten bir perde, bir yanlış bilinç olarak okunur. Zizek bu okumayı en ince noktasına taşıdı: İdeolojiden kurtulduğumuzu sandığımız an, onun içine en derin battığımız andır. Tespit keskin. Amiyane tabirler konuşacak olursak tespit gibi tespit bile diyebiliriz. Ama dikkat edilirse bu eleştiri bile ideolojiye bir hastalık muamelesi yapmaktan vazgeçmez. Hastalık yayılmıştır, o kadar. Tedavi yine aynı. Maskeyi düşürmek. İdeolojinin neyi gizlediği bıkmadan usanmadan sorulur. Sonu gelmez bir yapısöküm serencamından söz ediyorum. Kadim Nizam’da tanrısal olanı kazıyan akıl bu sefer de modern dönemde insani olana meydan okumaya başlar. İdeolojinin neyi taşıdığı ise neredeyse hiç sorulmaz. Daha öncesinde din için de benzeri bir soru esaslı şekilde sorulmamıştır. Soranlar akıbeti de hiç hoş olmamıştır. Scruton yapısöküm alışkanlığı bir karşı-din olarak tanımlarken son derece haklı. Şimdi de karşı-ideoloji olarak tanımlamalıyız belki de. Karşılıktan başka hiçbir kendilik barındırmayan tuhaf bir kötü alışkanlık. İdeoloji de bu kötü alışkanlıktan payını aldı.
İdeolojiden kapalı bilinçle kaçış serüveni farklı yerlere kadar vardı. Pandemi kapanmalarının ardından gelen boşalma, hedonizmi zirvesine ulaştırdı demek yanlış olmaz. İntikam harcamaları, ertelenmiş zevklerin telafisi, hayatın biriktirilecek tecrübeler listesine indirgenmesi… Ölümün bu kadar yakından görüldüğü bir dönemde var olmak ölümsüz gayri şahsi ideallerde değil, ölümlü hazlarda bulundu. Biraz da nicel çağların neticesi. Hedonizmin müstakil bir ideoloji olduğunu iddia etmek mümkün olabilir. Sosyal disiplinlerde her şey biraz mümkündür zaten. Bununla birlikte pandemi sonrasında dijital mecraların da etkisiyle yaşanan hedonizm patlamasının aslında normal olma ihtiyacının bir yansıması olduğunu da düşünüyorum. Görünme çağında ideolojilerin performatif bir yanı var. Gayrişahsi meselelere duyulan ilgi pek âlâ performatif ahlakın bir fenomeni olarak da algılanabildi. “Gerçek” olmak için “normal” olmak, algoritmanın sunduğunu almak, “tecrübe biriktirmek”, hazlarda en azından hazzın imajında yoğrulmak çoğu insan için var olabilmek adına yeterli sayıldı. Kaçış bitti de kaçan kendi kendisiyle baş başa mı kaldı? Baş başa kaldığı şey ne kadar kendisiydi? Bunlar farklı sorular. Yine de sorulması gerekiyordu. Sordum.

Bireyin yolculuğu ve tükenerek gerçekliği arama trajedisini bir kenara koyup toplumsal olana da bakmalıyız. İdeolojisiz düzenlerin en nihayetinde kağıttan kaplan olduğu düşünülebilir. İfade, Mao’nun Amerikan emperyalizmi için kullandığı meşhur benzetmedir. Uzaktan bakıldığında heybetli, korkutucu, yenilmez görünen; fakat ilk yağmurda dağılıveren bir mahluk. Kâğıttan kaplanın kudreti, test edilmediği müddetçe gerçektir. Gayrisafi hasılası, kurumları, orduları, teknolojisiyle bir düzen kaplan gibi görünebilir. O düzen, nimetlerinden faydalananlardan bir şey talep ettiği ana kadar da kaplan kalır. Talep ettiği an, kâğıt olduğu anlaşılır. Burada konu, evet, son kertede kudrete ilişkindir. Fakat esasa baktığımızda kudretin, gerçek-oluş ile ilgili olduğunu da görebiliyoruz. Gerçek olmak ile hayatta kalmak sıkı sıkıya ilişkili. Tükenerek tecrübe biriktirmekten farklı bir yere geldik. Ancak gerçek olabilen bir şey hayatını sürdürebilir. Hayatını sürdüremeyenin var olduğu da iddia edilemez. Allahtan başkasına mecbur olmamaklığımız ile birey olarak gerçek oluşumuz arasında da kuvvetli bir irtibat var diyebiliriz. Gerçek olmakla, gerçeklik inancı arasında da yine bir bağlantı olduğu inkar edilemez. Her ideal, savunulmaya değer bulunduğu, savunulduğu kadar gerçek. Gerçek olduğu kadar hayatta. Hayatta olduğu kadar var olacak.
Gerçekliğin varoluş ile olan irtibatı çerçevesinde devrimlerin tarihine dair aşağıda yer alan tespit kâğıttan kaplanın nasıl dağıldığını göstermesi bakımından son derece öğreticidir:
“Büyük Fransız Devrimi’yle şeklen de sona eren Ancien Régime’in özelliği, artık sahipleri için bile, şiddet ve hırsla savunulmaya değer olmamasıdır (…) Büyük Rusya Devrimi’nin sonunda da görüyoruz; yarattığı ve kalkındırdığı geniş kitleler, Sovyet Düzeni’ni, kendilerini öne sürerek, savunmaya değer bulmadılar. Sovyet Düzeni de, tıpkı Ancien Régime gibi, ideolojik planda çürüdü ve çöktü; 1789 ve 1991 yıllarında, burjuvazinin şeklen iktidarı alışında, ihmal edilecek ölçüde şiddet kullanılması, bizi, bu sonuca götürmektedir.”[1]
Bir ekleme daha yapabiliriz. Bin adamıyla sefere çıkan Garibaldi’nin günün sonunda Güney İtalya’daki Bourbonları devirmesi ve İtalya’nın uluslaşmasında dramatik bir eşiğin aşılması yine düşündürücüdür. Öyleyse düşünmeye devam edelim. Yıkılan asırlık monarşiler, dünyayı titreten süper güçler … Hiçbiri ordusuz ya da hazinesiz kaldığı için yıkılmadı. Müdafisiz kaldığı için yıkıldı. Kraliyet Fransası’nın sahipleri düzenlerini artık savunmaya değer bulmuyordu. Sovyet Düzeni’nin okuttuğu, şehirlere taşıdığı, sefaletten çıkardığı milyonlar da onun için kendilerini ortaya koymadı. İktidarın el değiştirirken oluk oluk kan akıtılmasına ihtiyaç duyması tesadüf değildir. Kâğıdın kendi yırtan kuvvete mukavemeti yok mertebesindedir.
Peki kâğıdı ete kemiğe büründüren nedir? Maddi kazanımlar olmadığı muhakkak. Sovyet Düzeni’nin fabrikaları, yolları, okulları onu kurtarmadı. Aristokrasi ve kilisenin serveti de pek faydalı olmadı. Bourbonlar devletin sahibiydi. Bir düzenle onun nimetlerinden faydalanan insan arasındaki bağı kuran şey, o nimetlerin kendisi değil, onlara yüklenen manadır. İdeolojinin bu mananın kendisi olduğunu düşünüyorum. Başka bir deyişle ideolojiyi; bireyin, iktidarın asli ve tali karakteriyle kurduğu ilişkinin bütünü olarak nitelendirebiliriz. Kâr payı için kimse ölmez. Faiz oranı uğruna kimse barikata çıkmaz. İnsan ancak kendisinden büyük gördüğü bir şey için kendisini öne sürer. Bu tali unsurları da kendisinden büyük gördüğü o şeyle ilişkilendirebilirse ne âlâ.
İdeolojinin kaçış çağında unutulan mahiyetini tam olarak buradan okumak gerekebilir. Birincisi, tutuculuktur. İdeoloji, birbirinden kopuk fertleri bir “biz” hâlinde bir arada tutar. Ortak bir dil, ortak bir geçmiş tahayyülü ve ortak bir gelecek tasavvuru olmadan bir kitle, yalnızca yan yana duran insanlardan ibarettir. İkincisi, meşruiyet ortaya koymasıdır. Kuvvet, ideolojinin süzgecinden geçtiğinde otoriteye dönüşür. İtaatin yalnızca korkuya dayanmaması, emir verenin aynı zamanda haklı görülmesi bundandır. Üçüncüsü, harekete geçirme gücüdür. İdeoloji, ilk ateşlemeyi yapan kıvılcımdır. Tüm hareketleri tetikleyen ilk nedendir. Hesap kitap başlamadan önce insanı yerinden kaldıran, hiçbir maliyet-fayda analizinin yapamayacağı fedakârlığı mümkün kılan kuvvettir. Dördüncüsü ise diğer unsurların birleşmesi olması itibariyle belki de en az fark edileni olan dayanıklılıktır. İdeoloji, bir düzenin tehditler karşısında ayakta kalmasını sağlar. Haz ve pratik çıkarlar, pratik ilişkiler üzerine kurulu bir düzen yalnızca iyi günlerin düzenidir. Kıtlıkta, savaşta, krizde ona sadakat göstermek için hiçbir sebep yoktur.
İtiraz hazırdır ve haklılığı da inkar edilemez. İdeoloji, körleştirir. İdraki esir alır. Yirminci yüzyılın taşkınlıkları da bununla ilişkili. Yok sayış ve kaçış boşuna değil. Bununla mesele basit bir itidal, ifrat ve tefrit meselesi olarak da okunabilir. Okunmalıdır da. Taşkınlık yüzünden işlevi mahkûm etmek, kanamadan dolayı kanı suçlamaya benzer. Bugün ideolojiden beklenen yirminci yüzyıldaki rolü değil. Ama onun üstlendiği daha mütevazı ve daha vazgeçilmez işlevleri hâlâ başka hiçbir şeyin üstlenemediği ortada. Dava kavramını ve yaklaşımı mahkum ederken bunlar üzerine düşünmekte fayda var.
İdeoloji, dava ve gayri şahsi ideallerin mahkum edildiği zamanımızda bütün bu velveleden ve pratik gayelerden sıyrılarak meselenin özüne bakmamız gerekiyor. İdeoloji adıyla mahkum edilen, muaşereti mümkün kılan değerlerin tamamı. Bir düzenin varlığı yine dava söylemleriyle mümkün. Neticede asıl soru, fatura geldiğinde savunmaya değer bulacağımız bir şeyin kalıp kalmadığı oluyor. İdeolojileri aşmak bir olgunluk marifeti gibi görünse de esas itibariyle pratik ilişkiler ve pratik meselelere yönelirken hiçbir meşruiyet faturası yaşamamak için sunulan bir anahtar. Hedonist bir hayatın kapısını açan bir anahtar. Birey kendini tüketerek “tecrübe biriktirdiğini” ve varolduğunu vehmeder. İdeolojiyi mahkum ederek hedonist bir hayata doğru kurnaz bir viraj alırken tarihte örneği defaten görülmüş kağıttan kaplanların kaderini yaşamak da mukadder.
[1] Yalçın Küçük – Sırlar




