Picture of Necmettin Evci
Necmettin Evci

‘Başkası Olarak Kendisi’ Veya Kendisi Olarak Başkası!

A+ A-

‘Ben’

Bana sorarsanız söze ‘ben’ diye başladığımız her durumda var oluşumuzun sorumluluğunu yükleniyoruz. Bu yükü ne kadar taşıyabiliyoruz? Başka sorgulayışla yani kendimizi ne kadar taşıyabiliyoruz?

Kimi sorular ilk bakışta öylesine sorulmuş gibi gelebilir. Hayır; varlığın şahsî tecessümüyle doğrudan idrak edilen bilinç olarak ‘ben’, belki hakikatini en az sorguladığımız bir öznedir. Bu sebeple çoğu insan kendi var oluş anlamından gafil, yani kendi gerçekliğinden uzak yaşar, yaşamaktadır. Daha da vahim olanı kendi gerçekliğine ilgisizliğini size özgürlük olarak satmaya kalkarlar. O nedenle varlığın yükünü, yani öncelikle kendi yükümüzü taşımak kolay değildir. Evvela samimi, ciddi adamlık, dürüstlük, ciddiyet gerektirir.

Kendine karşı samimi, dürüst ve doğru olacaksın. Saf benlik mümkün olmasa bile, saf olmaya istekli benlik budur. İç sesini, ben’liğini, benliğinin sesini can kulağıyla duyacaksın. Zaten o sesle, o titreşimle, silkinişle can bulacaksın. Düşüncen, duyuşların, idrakin canlı algılara dönüşecek. Diyelim ki kendinizi, varlık katlarınızın en derininde, en gizlisindeki cevheri fark ettiniz, kendinizi keşfettiniz; ondan sonra yapılması gereken bir benlik ve kimlik bilinci inşa etmektir. Kendinizi fark etmekle birlikte eş zamanlı olarak zaten kendiliğinden başlar bu süreç.

Kendini bil!

Kadim felsefenin yani hakikat ve hikmet arayışının yüksek amacı, insanın kendisini bilmesidir. Doğunun ve Batının bütün kadim, köklü felsefeleri bu yücelişi bilmek veya nefsini bilmekle yücelmek amacıyla arayışlarını sürdürmüşlerdir. Kendini bilmek doğrudan inanmakla alakalı bir husustur. Kendini bilmeyenden başkasının vahyin mesaj ve önerilerinden yüz çevirmeyeceği hakikati, kutlu beyanın ifadesidir.

O sebepledir ki, kim olduğumuz kolay cevaplanacak bir soru değildir. En basit yaklaşımla ben gerçekten saf olarak ben miyim? Benliğimin ne kadarı bana ait, ne kadarı benim dışımdaki etkilerin, etkilenmelerin ürünü? İnce, derin bir kritik yaptığınızda saf bir benliğin mümkün olamayacağı sonucuna kolayca varırsınız. Hepimiz bir dil ve kültür evreni içine doğuyoruz. Toplum içinde yaşıyoruz. Tarihî, ictimaî, kültürel münasebetlerimiz, okuduklarımız, dinlediklerimiz, gidip geldiğimiz parti, dernek, cemaat, benliğimizi şekillendiriyor. Bize ait sandığımız birçok değerin aslında yaşadığımız toplumun ve zamanın bizdeki yansıması olduğunun, çoğumuz farkında bile değilizdir. Schopenhauer esas itibariyle bu sebeple kitap okumanın zararlarına dikkat çekmişti. Ona göre yazarın düşünce ve telkinlerinin etkisinde kalan okur, kendi kalarak, özgünlüğünü koruyarak düşünemez. Doğal iletişim ve etkileşim gereği okurun zihin ve algı dünyası, yazarın etkileriyle sınırlanır. O sınırlar içinde okurun özgürlüğü kaybolur veya azalır. Meşşai filozofların, sözü ve düşünceyi donduran yazıyı değil konuşmayı yani retoriği esas alması bu yüzdendir.

Birlikte var oluruz. Başkasından etkileniriz evet ama aynı işleyiş içinde başkalarını da etkileriz. Kendimden, bende olandan başkalarına veririm. Aynı zamanda ben döner başkası olurum. Hatta uzatmadan söyleyeyim, başkası olmayı hassasiyetle başarırsam daha kârlı çıkarım. Bunun için kendimi başkasının yerine koymak, o anın gerçekliği ile başkası gibi düşünmek iletişimin doğasına, ruhuna daha sağlıklı nüfuz etmeme yol açabilir. Hiç tartışmaya bile gerek yok ki, aramızdaki birçok kavga ve gerilimler bu kendimizi başkasının yerine koyamamaktan kaynaklanıyor. Anlamaya çalışmanın da ötesinde bir şeyi söylemeye çalışıyorum. Biz anlamı sadece o an, o açıdan bizi ilgilendiren bir tarafıyla idrak ederiz. Oysa anlam, mana veya maneviyat sonsuz zamanlardan beri sonsuz zihinler arası salınımdır. Hayatın, varlığın ve hakikatin anlamı sınırsız, sonsuzsa bu böyledir, böyle olmak zorundadır. Hermetik de hermenötik de bu bağlamda, bu uzamda tebarüz eder.

Çoğumuzun anlam ve anlama için haklı olarak yaptığı empati kurmaktır. Almanlar, empatinin de ötesinde bir kavramla ifade eder: Einfuhlen. Son tahlilde kendimizi başkasına kapamamak, başka düşüncelere, kavrayışlara, değer ve değerlendirmelere açık olmak önemlidir. İnsan böyle dolar, böyle donanır, daha geniş bakışlara, imkânlara bu yolla sahip olur. Yanlış anlaşılmasın; ben bir teslim oluştan veya teslim almaktan bahsetmiyorum. Ama varoluşun her şahsiyette sonsuz tecessümü içinde anlam dünyamızı ve anlama yetkinliğimizi azaltmayalım diyorum. Zaten bu daralma veya genişleme bizim irademiz dâhilinde olan bir şey değildir.

Bu konularda bize yardımcı olacak bir kitap biliyorum. Paul Ricoeur’ın ‘Başkası Olarak kendisi’ adlı eseri. Benliğin anlatmaya çalıştığım çeşitlenmesi içinde Kendisi olarak Başkası diye de adlandırılacak bu eser hermötik eksende evvela felsefe sonra sosyolojik, antropolojik, psikolojik derinlikler, bağlantılar içeriyor. Ayrıca değindiğimiz bütün bu noktalara ilaveten zengin bir bireysel ve toplumsal hafıza açılımı, hatırlamanın veya unutmanın kültürel, siyasal tezahürleri derinlemesine tartışılıyor. İlgili dostlar daha detaylı, donanımlı içerikler için mutlaka okumalıdır. Ancak bir eserin normal şartlar altında okunmasını tavsiye ederken iki kez düşünürüm. Acelesiz uzun bir bilmece çözmeye ve biraz baş ağrısına ihtiyacı olanlar hemen okusunlar. Böyle bir konu için bu külfeti göğüslemek değer doğrusu. Ama ‘bunca sıkıntı arasında ilave baş ağrısına ihtiyacım yok’ diyenler biraz beklesin, hatta icat çıkarmasınlar.