Antalya’dan Etiyopya’ya İklim Adaletinin Sınavı
- Tarih:
Türkiye’nin ev sahipliğinde Antalya’da düzenlenen COP31, ülkemize küresel iklim gündeminin şekillenmesinde sorumluluk üstleneceği bir alan açıyor. Ev sahipliğiyle başlayan bu sorumluluk, zirvenin sonuç kararlarının kabulünün ardından, başkanlık tokmağının 2027’de Etiyopya’da düzenlenecek COP32’ye devredilmesine kadar bir yıl boyunca sürecek. Antalya’da düzenlenen organizasyonu başarısı bir tarafa Türkiye’nin bu dönemde bırakacağı iz alınan kararların uygulanması için yürüttüğü çalışmalarda ve iklim adaletine sağladığı katkıda aranacak.
Bu yüzden COP31’i değerlendirirken çevreyi konuşma biçimimizi de tartışmak gerekiyor. İklim finansmanı, karbon piyasaları, yeşil yatırımlar, rekabet gücü ve büyüme fırsatları, uluslararası çevre gündeminde çok uzun zamandır geniş yer tutuyor. Her kavramın arkasında gerçek ihtiyaçlar ve somut politika araçları bulunuyor. Fakat bu dilin ağırlığı arttıkça doğanın kendisi, korunması gereken hayat ve insanın ahlaki sorumluluğu arka plana çekiliyor. Ya da plana temelde zaten hiç dahil olmuyor. Sonuç olarak çevrenin korunması, ekonomik sistemin beklentileri içinde gerekçelendirilen bir faaliyete dönüşüyor.
Bir ormanın değerini tuttuğu karbonla, bir nehrin önemini üretime katkısıyla, bir sulak alanın geleceğini sağlayacağı gelirle açıklamak, doğanın sınırlarını ekonomik bir hesapla çizmek demektir. Müzakereler de zaten tabiatın hakkının temsil edilmesi yerine ülkelerin ekonomik menfaat çatışmalarının gölgesinde yürüyor. Bu hesaplar karar süreçlerinde işe yarıyor. Ancak hayatın bütün değerini aynı tabloda temsil etme iddiası, hesabın sınırlarını aşıyor. Ormanın içindeki canlıların varlığı, toprağın oluşumu, suyun döngüsü ve insanların yaşadıkları yerle kurdukları bağ, ekonomik karşılıklarının çok ötesine uzanıyor. Koruma kararını kazanç hesabına bağladığımızda, yeterince gelir üretmeyen hayat alanlarını savunmanın zemini de kalmıyor.
İklim mücadelesi elbette kaynak gerektiriyor. Enerji altyapısının dönüşmesi, tarımın kuraklığa hazırlanması, kentlerin taşkınlara karşı korunması ve kayıpların karşılanması ciddi harcamalar içeriyor. Bu noktada Türkiye’nin COP31 sürecinde öne çıkardığı en önemli eleştiri finansman taahhütlerinin uygulamaya dönüşmemesi ve kaynakların ihtiyaç sahiplerine ulaşmaması. Bu eleştiri, açıklanan tutarların yanında paranın nereye ulaştığını, hangi projelerde kullanıldığını ve insanların hayatında neyi değiştirdiğini sorgulamayı da gerektiriyor. İklim finansmanının gerçek karşılığı, korunan su kaynaklarında, güvence altına alınan geçim imkânlarında ve afetlere karşı güçlendirilen yerleşimlerde görülmeli. Ancak gelişmiş ülkelerin aksiyonlarında bu halen görülemiyor.

OECD’nin 2026’da yayımladığı verilere göre, gelişmiş ülkelerin 2024’te sağladığı kamu iklim finansmanının yüzde 67’si kredi biçimindeydi. Raporda düşük gelirli ülkelere yönelik finansmanda hibelerin daha ağırlıklı olduğu da görülüyor. Bu farklılıklar, açıklanan toplam tutarların dikkatle okunmasını gerektiriyor. Krediyle hibe, taahhütle ödeme, yatırımcıya sağlanan güvenceyle topluma ulaşan destek ayrı ayrı değerlendirilmeli. İklim dayanışmasının niteliği bu ayrıntılarda ortaya çıkıyor. Çünkü iklim etkilerine karşı korunmak için borçlanan bir toplum, gelecekte kullanacağı kaynakların bir bölümünü bugünden geri ödemeye ayırıyor. Özellikle mali imkânları sınırlı ülkelerde bu yük, eğitimden sağlığa kadar kamu hizmetlerinin aksamasına yol açıyor. Sonuç olarak öncelikler sıralamasında iklim yine arka sıralara düşüyor.
COP organizasyonlarının bugüna kadar sürdürdüğü işlevleri bir yana Türkiye’nin önündeki ilk fırsat, başkanlık yılı boyunca bu ayrımı uluslararası gündemde tutmak. Kırılgan ülkeler için hibe ağırlıklı desteği, finansmana erişimin kolaylaştırılmasını ve borç sürdürülebilirliğinin gözetilmesini savunmak, iklim adaletine somut bir içerik kazandıracaktır. Türkiye, kaynak sağlayan kuruluşlarla ihtiyaç sahibi ülkeleri bu başlıklar etrafında düzenli olarak buluşturmalı. Görüşmelerin takibi, hangi engelin kaldırıldığını ve hangi ihtiyacın karşılandığını gösteren açık sonuçlara bağlanmalıdır.
Başkanlığın ikinci çalışma alanı, verilen sözlerin izlenmesi olmalı. İklim diplomasisinde taahhüdün açıklanmasıyla kaynağın sahaya ulaşması arasında geçen zaman, desteği bekleyen insanlar için hayati önem taşıyor. Türkiye, başkanlık girişimleri kapsamında açıklanan gönüllü taahhütler için kamuya açık bir takip düzeni kurmalı. Açıklanan tutar, sağlanan kaynak, desteklenen uygulama ve yararlanan topluluk birlikte gösterilmeli. Etiyopya’ya devredilecek çalışma dosyası, tamamlanan işleri ve yerine getirilmeyi bekleyen sözleri açıkça ortaya koymalı. Ancak Etiyopya’ya tokmağın devrine kadar tüm toplumlar bu taahhütlerin gerçekleşme durumlarını izleyebilmeli.
Bu yaklaşım, başkanlığın yetkisini doğru kullanmayı da gerektiriyor. Türkiye COP31 başkanlığını ve Eylem Gündemi’ni üstlenirken, Antalya’daki müzakerelerin yönetimini Avustralya yürütüyor. Ortaklık düzeni içinde Türkiye’nin girişim geliştirme, tarafları buluşturma ve uygulamayı teşvik etme sorumluluğu bulunuyor. Önümüzdeki yılın değeri, bu alanların belirli hedefler ve düzenli takiple doldurulmasında yatıyor.
Üçüncü fırsat, iklim politikalarının önceliklerini insanların gündelik hayatına yaklaştırmak. İçme suyunun güvence altına alınması, küçük üreticinin kuraklığa hazırlanması, açık alanda çalışanların aşırı sıcaktan korunması ve yerleşimlerin afetlere karşı güçlendirilmesi, başkanlık girişimlerinde belirgin bir yer edinmeli. Bu çalışmaların değeri, yatırımcıya sağladıkları getiriden bağımsız olarak tanınmalı. Kamu yararı, kaynak tahsisinde açık bir ölçüt haline getirilmeli.
Aynı adalet anlayışı enerji dönüşümünde de korunmalı. Fosil yakıtlardan uzaklaşma süreci, çalışanların gelirini, mesleğini ve yaşadığı bölgenin geleceğini doğrudan ilgilendiriyor. Yeni yatırımların yanı sıra istihdam güvencesi, mesleki eğitim ve sosyal koruma da dönüşüm planlarının içinde bulunmalı. Türkiye, başkanlığı boyunca işçi temsilcilerini, yerel yönetimleri, üreticileri ve yatırım kuruluşlarını bu somut ihtiyaçlar etrafında buluşturan çalışmalar yürütmeli. Adil geçişin karşılığı, insanların hayatlarında kurulan güvencelerle ortaya konmalı.

Bilgiye ve teknolojiye erişim de bu çerçevenin parçası. Temiz enerji, su yönetimi, erken uyarı ve iklime dayanıklı tarım alanlarında yerel kapasitenin geliştirilmesi, ülkelerin kendi çözümlerini üretmesi açısından temel önem taşıyor. Üniversiteler, kamu kurumları ve meslek örgütleri arasında uzun süreli ortaklıklar kurulmalı. Eğitim, bakım, işletme ve yerel uzmanlık, teknoloji desteğinin ayrılmaz parçaları olarak ele alınmalı. Bir tesisin açılışı kadar, yıllar boyunca kim tarafından ve hangi imkânlarla işletileceği de düşünülmeli.
Etiyopya’ya uzanan süreç, Afrika ülkeleriyle ve iklim etkileri karşısında kırılgan toplumlarla bu başlıklar üzerinden ortak bir çalışma dönemi olarak değerlendirilmelidir. Su, gıda güvenliği, uyum ve finansmana erişim konularında ihtiyaçların doğrudan ilgili ülkeler tarafından tanımlandığı bir iş birliği kurulmalı. Türkiye’nin katkısı, bu taleplere uluslararası kurumlar ve kaynak sağlayıcılar nezdinde süreklilik kazandırmak olmalı. Böylece başkanlık devri, yürüyen işlerin sorumluluklarıyla birlikte aktarılmasını sağlamalı.
Bütün bunların arkasında daha temel bir tercih bulunuyor. Çevre politikalarını hangi hayatı korumak istediğimiz sorusuyla birlikte kurmak zorundayız. Sürekli artan tüketimi, kaynak kullanımını ve israfı tartışmadan teknolojik verimlilikten bütün sorunları çözmesini beklemek, sorumluluğumuzu daraltıyor. Ölçülülük düşüncesi, yüksek tüketimin olağan kabul edildiği alanlardan başlayarak üretim ve tüketim kararlarına taşınmalı. Temel ihtiyaçların karşılanmasıyla kaynak yoğun hayat tarzlarının sürdürülmesi arasındaki fark, politikalarda açıkça gözetilmeli.
Türkiye’nin başkanlık yılına kazandıracağı özgün katkı, adaleti somut sorumluluklara bağlamakta yatıyor. Kimin destek aldığı, kimin borçlandığı, kimin karar verdiği ve kimin korunduğu açıkça izlenmeli. Etiyopya’ya gidildiğinde, bir yıl boyunca açıklanan hedeflerin yanında yerine getirilen işler de konuşulmalı. Başkanlığın kalıcı değeri, güvenli suya ulaşan insanların, geleceği için güvence kazanan çalışanların ve korunması ekonomik kazanca bağlanmayan hayat alanlarının varlığında aranmalı.




