Picture of Haydar Barış Aybakır
Haydar Barış Aybakır

Sofranın Diğer Ucu

A+ A-

Dante, İlahi Komedya’da cehennemin üçüncü dairesine indiğinde orada bir sofra bulmaz. Yalnızca dinmeyen bir yağmur vardır, soğuk, pis, ağır. Yağmura iri dolu taneleri ve sulu kar karışır, yere düşen her şey çamura döner, toprak pis kokar. Dünyada her gün başka bir tadın peşinde koşanlar, sofradan kalk(a)mayanlar şimdi o çamurun içinde yüzüstü yatar. Yağmur onları köpekler gibi uluttur, bir yanlarını öbür yanlarına siper edip durmadan dönüp dururlar.

Başlarında Cerberus bekler. Antik mitin ölüler diyarı bekçisi, Dante’nin elinde oburluğun canavarına dönüşmüştür, havlar, gözleri kızıl, sakalı yağlı ve kara, karnı şiştir, pençeli elleriyle ruhları yırtar, derilerini yüzer, parçalara ayırır. Vergilius’un kendi şiirinde Sibylla bu bekçiyi ballı, uyutucu bir lokmayla yatıştırır; Dante’de ise bala el uzatmaz, avuçlarını toprakla doldurup canavarın doymak bilmez gırtlaklarına fırlatır. Cerberus, yemeğine sarılan bir köpek gibi susar, üç ağız, tek iştah. Oburluğun yemi, sonunda topraktır. O kadar yiyip içmiş, tıkınmış insanlardan geriye insana benzeyen bir boşluk kalmıştır. Sonra gölgelerden biri doğrulup oturur ve kendini tanıtır, Floransalı Ciacco. Dante onu tanıyamaz, acı yüzünü tanınmaz hale getirmiştir. “Oburluğun zararlı günahı yüzünden, gördüğün gibi, yağmurun altında eziliyorum,” der. Dante’nin karşılığı bir hüküm değil, bir acıma cümlesidir, “derdin bana öyle ağır geliyor ki ağlayacağım.” Vergilius konuşmasını bitirince yüzüstü çamura geri düşer, Son Yargı borusu çalmadan kalkmayacaktır.

Bu merhamet tesadüf sayılamaz. Dante’nin düzeninde kendini tutamamak, kötülük etmekten daha az suçtur; Vergilius bunu Cehennem’in on birinci kantosunda, Aristoteles’in Etik’ini hatırlatarak anlatır. Oburlar bu yüzden üst katlarda yatar, hile ve şiddet işleyenlerin çok yukarısında. Yine de bu çamurun içinden gelen ses mideden çok şehre dair konuşur. Ciacco, Floransa’yı kıskançlıkla öyle dolmuş bir çuvala benzetir ki çuval taşmak üzeredir, sonra şehri yakan üç kıvılcımı sayar. Kibir, haset, hırs, üçü de mal ve paya dair. Dante’nin Floransa siyasetine dair ilk açık göndermesi, bir sofra günahkarının ağzından yapılır.

Peki neden bu çamur? Oburluk günahların en şakacısıdır, çok yiyorsun denince kimse hakarete uğradığını düşünmez. Belki de insanın hikayesi bir lokmayla başladığı içindir. Yaratılış kitabında da Kur’an’da da ilk sürçme, yasak ağaçtan tatmaktır (ya da yemektir). Yedi ölümcül günah listesinin Kutsal Kitap’ta bulunmadığını da hatırlamak gerekir; bu liste çölün keşişlerinden doğdu. Dördüncü yüzyılda Evagrios Pontikos sekiz kötü düşünceden söz etti ve sıraya karın düşkünlüğüyle başladı. Aynı fikirleri Kassianos Batı’ya taşıdı. Altıncı yüzyılın sonunda Papa Büyük Gregorius, Eyüp Kitabı üzerine yazdığı Moralia’da listeye yedili düzenini verdi ve oburluğu beş kola ayırdı, vaktinden önce yemek, lüksle yemek, çok yemek, hırsla yemek, bir de seçe seçe, nazla yemek. Thomas Aquinas yüzyıllar sonra aynı beşlemeyi yineledi ve oburluğu yemekte ölçüsüz arzu diye tanımladı. Demek ki mesele yalnızca miktar değildi, üç lokmayla yetinen ama o lokmaların en seçkinini isteyen de oburdu.

Gregorius ahlakın şemasını çizdi, cehennemin sahnelerini ise yüzyıllar sonra halkın hayal gücü doldurdu. Kimi XV. yüzyılın popüler tahta baskı gravürlerinde çatal kuyruklu şeytan sürüleri oburlara kurbağa, yılan ve fare yutturur. Mantık Dante’ninkiyle aynıdır, doymak bilmezlerin sofrasını pisliğe çeviren bir adalet. Bugün dolaşan günah ve ceza cetvelleri de bu geç dönem hayal gücünün ürünüdür. Vergilius’un attığı çamurla şeytanın zorla yedirdiği kurbağa aynı cümlenin iki yarısıdır; yediğin, seni yer.

İslam’ın oburluğa bakışında bunlar yok, ölçü, korkunun önüne geçiyor. Kur’an yiyip içmeyi yasaklamaz. Yiyin için ama israf etmeyin der, Allah’ın kulları için çıkardığı temiz rızıkları kimin haram kıldığını sorar. Ölçüyü Tirmizi ile İbn Mâce’nin naklettiği bir hadis çizer: Âdemoğlu midesinden daha kötü bir kap doldurmamıştır; insana belini doğrultacak birkaç lokma yeter, mutlaka gerekiyorsa mide üçe bölünsün, üçte biri yemeğe, üçte biri içeceğe, üçte biri nefese ayrılsın. Nefese bile yer ayıran bir ölçüdür bu. Oruç bu dersi bedene her yıl bir ay boyunca tekrarlar, ne var ki o dersi en çok iftar sofralarında unuturuz. Buhârî ve Müslim’deki bir başka rivayette mümin tek bağırsakla yer, kafir yedi bağırsakla; bunu bağırsak sayımı olarak değil, kanaatle doymazlık arasındaki fark olarak görmek de gerekir.

Fecr Suresi insanı dört şeyle ayıplar. Yetime ikram etmemek, yoksulu doyurmak için birbirini teşvik etmemek, mirası helal haram demeden yemek ve malı çılgınca sevmek. Yenen şeyin ekmek değil miras olduğuna dikkat edin. Maun Suresi aynı bağı daha açık kurar, dini yalanlayan, yetimi itip kakan ve yoksulu doyurmayı teşvik etmeyen kişidir. Pavlus da bir mektubunda tanrısı karnı olanlardan söz etmişti. Hz. Peygamber de helak edici yedi günahı sayarken şirki, sihri, haksız yere can almayı, faizi, savaştan kaçmayı, iffetli kadına iftirayı yetim malı yemekle yan yana anar.

Oburluğu sofradaki lokmayla hak yemenin buluştuğu yer şeklinde, yemek fiilinin iki anlamında kullanabiliriz. Yani bir tabakta artan, başka bir tabakta eksik olandır, çünkü iki kişinin yemeği üç kişiye, üç kişinin yemeği dört kişiye yeter. Paylaşılan sofra eksilmez, bereketlenir. Yetim bu hesabın en çıplak örneğidir, çünkü hakkını savunacak kimsesi yoktur ve itiraz edemeyenden almak en kolay almadır. Peygamber’in kendisi de yetimdi, Duha Suresi ona seni yetim bulup barındırmadı mı diye hatırlatır, ardından yetimi ezme diye emreder. Bizde buna kul hakkı denir ve en ağır hak sayılır, çünkü Allah’ın hakkı tövbeyle bağışlanabilir, kulun hakkı ise sahibi razı olmadıkça düşmez. Atalarımız hepsini bir cümleye sığdırmış, tok açın halinden anlamaz, çünkü anlarsa lokması boğazında kalacaktır.

Bugün bu sözün sınandığı yer değişti. Eskiden yetim kapımızdaydı, İncil’deki Lazar’ı görmemek için gözü yummak gerekirdi. Şimdi sofra bir şehirde kuruluyor, açlık başka bir kıtada çekiliyor, aradaki kapı bir ekrana dönüştü. Görmemek kolaylaştıkça hesap da uzaklaşıyor gibi geliyor, oysa mesafe, hakkı ortadan kaldırmaz. Ekmeğimizin kimin tarlasında, kimin emeğiyle büyüdüğünü sormayan bir sofra, hakkı aramayı da unutturur.

Elbette her dolu sofra bir hak ihlali değildir, Araf Suresi temiz rızkı haram kılmanın kimsenin hakkı olmadığını söyler. Ölçü de görecelidir, bir yerin şöleni, başka bir yerin gündelik rızkıdır. Bu yüzden suçu tabaktaki lokmaların sayısında değil, tabağın kimden esirgenerek dolduğunda aramak gerekir. Dünyanın sofrası geniştir, mesele, ona kimlerin çağrıldığıdır. Fıkıh, “yetim malı yemek” tabirini dar ve hukuki bir anlamda kullanır, ben burada kelimeyi ahlakın geniş anlamıyla kullanıyorum. Bu bir fetva değil, bir okuma, ihtiyacın ötesine geçip başkasının hakkına dokunan iştah, mubikatın, yani insanı batıran günahların soyundan gelir.

Dönüp Dante’nin üçüncü dairesine bakınca sahne başka türlü okunuyor. Orada sofra yok, çünkü sofra dünyada kaldı. Orada bir yetim de görünmüyor, paylaşılmayan lokmanın hesabı çamur olup geri dönmüş gibi. Cerberus’un gırtlağına toprak atan Vergilius ile “Âdemoğlunun karnını ancak toprak doldurur” diyen Peygamber birbirlerinden yüzyıllar ve diller uzakta, aynı yere bakıyor. O hadis mal hırsı için söylenmişti, ama mideye de uyar, çünkü iştah tektir. Tekâsür Suresi de aynı yarışı kabre kadar götürür, Peygamber o sureyi okurken şunu da söylemişti: insan “malım, malım” der; oysa yiyip tükettiğinden, giyip eskittiğinden ve sadaka verip önden gönderdiğinden başkası onun malı mıdır? Yenen biter, verilen kalır. Vergilius canavarı bir avuç toprakla susturabildi, insanı neyin susturacağını bilmiyorum, ama onu toprağın beklediğini biliyorum. Cenaze namazından önce cemaate “hakkınızı helal ediyor musunuz?” diye sorarız, insan giderken bile ardında hak bırakmamaya çalışır. Belki oburluğun en eski ilacı, lokmaya uzanmadan önce sofranın öbür ucuna bakmaktır: orada biri oturuyor mu, yoksa kapıda mı bekliyor?