Kosova-Sırbistan Sorunu Üzerine 6: Kosova’nın Bağımsızlık İlanı Uluslararası Adalet Divanı Önünde
- Tarih:
Kosova’nın 17 Şubat 2008 tarihinde bağımsızlığını ilan etmesinden önce Sırbistan, böyle bir adımın atılması hâlinde meseleyi Uluslararası Adalet Divanı’na taşıyabileceğinin işaretlerini vermişti. Nitekim bağımsızlık ilanının ardından Belgrad, Kosova’nın devlet olarak tanınmasını engellemeye yönelik yoğun bir diplomatik faaliyet sürdürmeye başlamıştı. Rusya ve Çin’in Kosova’nın bağımsızlığına karşı tutumu ise, en azından Birleşmiş Milletler üyeliğinin Güvenlik Konseyinin onayı olmaksızın gerçekleşemeyeceğini gösteriyordu.
Sırbistan’ın UAD’ye Başvurusu
Sırbistan’ın önünde hukuki bakımdan farklı yollar da bulunuyordu. Bunlardan biri, Kosova’yı tanıyan devletlere karşı çekişmeli yargı yoluna başvurarak meseleyi Uluslararası Adalet Divanı önüne taşımaktı. Ancak böyle bir tercih, hem söz konusu devletlerle ilişkilerin ciddi biçimde bozulması hem de bağlayıcı sonuç doğuracak bir yargılamada istenmeyen bir kararın ortaya çıkması bakımından risk taşıyordu. Bu nedenle Sırbistan, uyuşmazlık yoluna başvurmak yerine meseleyi Birleşmiş Milletler Genel Kurulu aracılığıyla Divan’a götürmeyi ve bağımsızlık ilanının uluslararası hukuka uygunluğu konusunda danışma görüşü istemeyi tercih etti.
Amerika Birleşik Devletleri’nin karşı tutumuna ve Avrupa Birliği üyesi devletlerin önemli bir bölümünün çekimser kalmasına rağmen Sırbistan, Genel Kurulda gerekli desteği sağlamayı başardı. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 8 Ekim 2008 tarihinde A/RES/63/3 sayılı kararı 77 kabul ve 6 ret oyuyla kabul etti. Böylece Uluslararası Adalet Divanı’na şu soru yöneltildi: “Kosova Geçici Öz Yönetim Kurumları tarafından gerçekleştirilen tek taraflı bağımsızlık ilanı uluslararası hukuka uygun mudur?”
Danışma görüşü talebi ertesi gün, 9 Ekim 2008’de Uluslararası Adalet Divanı’na iletildi.

Danışma Görüşünün Hukuki Mahiyeti
Belirtmek gerekir ki Divanın danışma görüşleri bağlayıcı değildir ve yargı kararlarında olduğu gibi res judicata etkisi doğurmaz. Mamafih bu özellik, söz konusu görüşlerin hukuki ve kurumsal ehemmiyetini ortadan kaldırmamaktadır. Zira danışma görüşleri, uluslararası hukukun açıklığa kavuşturulmasına ve gelişimine katkıda bulunan, yargısal otoriteye sahip değerlendirmelerdir.
Dolayısıyla bir danışma görüşünün bağlayıcı olmaması, onun yalnızca sembolik bir açıklamadan ibaret olduğu anlamına gelmez. Divan, danışma yetkisini kullanırken çekişmeli davalarda uygulanan hukuki hükümlerden hareket etmektedir. Ayrıca daha sonraki bir meselede aynı hukuki sorunla karşılaşması hâlinde, güçlü gerekçeler bulunmadıkça önceki görüşünde benimsediği yaklaşımdan ayrılması da beklenmez.
Danışma Görüşü Süreci
Divan, ilk aşamada Birleşmiş Milletleri ve ilgili devletleri yazılı görüşlerini sunmaya davet etti. Belirlenen ilk süre içinde 36 devlet yazılı görüş sundu. Ardından taraflara bu görüşlere cevap verme imkânı tanındı. Sözlü duruşmalar ise 1-11 Aralık 2009 tarihleri arasında gerçekleştirildi.
Davaya gösterilen uluslararası ilgi oldukça genişti. Yazılı ve sözlü aşamalar birlikte değerlendirildiğinde toplam 40 devlet sürece katıldı. Sözlü duruşmalarda ise 28 devlet yer aldı. Çin’in ilk kez Uluslararası Adalet Divanı’nın sözlü duruşmalarına katılması ve Güvenlik Konseyinin beş daimî üyesinin tamamının bu davada yer alması, meselenin uluslararası düzeyde taşıdığı önemi gösteren hususlardan biriydi.[1]
Sürecin Kosova bakımından dikkat çeken bir başka yönü de Divanın, Bağımsızlık Bildirisi’nin yazarlarını kendisine görüş sunmaya davet etmesiydi. Normal şartlarda danışma görüşü prosedürüne devletler ve uluslararası kuruluşlar katılabilmektedir. Buna rağmen Divan, önündeki sorunun doğrudan bağımsızlık bildirisiyle ilgili olmasını dikkate alarak bildirinin yazarlarının konu hakkında özgün bilgi sunabileceği kanaatine vardı. Böylece Kosova temsilcilerine hem yazılı görüş sunma hem de sözlü duruşmalarda doğrudan beyanda bulunma imkânı tanındı. Sözlü aşamada Kosova tarafına üç saatlik süre ayrıldı ve temsilciler Sırbistan heyetinin karşısında Divan önünde görüşlerini sundu.
Esasa geçmeden önce Divanın iki temel mesele hakkında karar vermesi gerekiyordu. İlki, talep edilen danışma görüşünü vermeye yetkili olup olmadığıydı. Yargıçlar bu konuda oybirliğiyle Divanın yetkisinin bulunduğu sonucuna vardı. Bağımsızlık ilanının siyasi bir işlem olduğu ve bu nedenle uluslararası hukuk meselesi sayılamayacağı yönünde görüşler ileri sürülmüş olsa da Divan bunu yetkisini ortadan kaldıran bir neden olarak kabul etmedi.
İkinci mesele ise Divanın yetkisi bulunmasına rağmen bu yetkiyi kullanmaktan kaçınıp kaçınmaması gerektiğiydi. Bu noktada yargıçlar arasında görüş ayrılığı ortaya çıktı. Beş yargıç, Divanın danışma görüşü vermeyi reddetmesi gerektiğini savundu. Bu görüşün gerekçeleri arasında, Divanın Birleşmiş Milletlerin siyasi organları karşısındaki yargısal bağımsızlığını koruması ve Kosova meselesinin esasen siyasi organlar tarafından ele alınması gerektiği düşüncesi de bulunuyordu.
Çoğunluk ise bu yaklaşımı benimsemedi. Divan, danışma görüşü talebine cevap verip vermeme konusunda takdir yetkisine sahip olduğunu, ancak bu yetkinin yargısal işlevinin bütünlüğünü koruyacak biçimde kullanılması gerektiğini belirtti. Nihayetinde mevcut talebi reddetmesini gerektirecek ikna edici bir neden bulunmadığı sonucuna vararak incelemeye devam etti.
Sırbistan ve Kosova’nın Divan Önündeki Argümanları
Sırbistan, Kosova’nın tek taraflı bağımsızlık ilanının uluslararası hukukun temel esaslarını ihlal ettiğini, Birleşmiş Milletlerin otoritesine ve egemenlik ile toprak bütünlüğü ilkelerine dayanan uluslararası hukuk düzenine meydan okuduğunu savundu. Sırp tarafına göre Bağımsızlık Bildirisi, Birleşmiş Milletlerin Kosova’daki yönetimini sona erdirmeyi, Sırbistan’ın Kosova üzerindeki egemenliğini ortadan kaldırmayı ve bağımsızlığı tek taraflı bir çözüm olarak dayatmayı amaçlıyordu. Kosova’nın Sırbistan’ın “tarihî beşiği” olduğu ve kimliğinin temel dayanaklarından birini oluşturduğu da ileri sürüldü.
Ayrıca bağımsızlık ilanının Kosova’nın geçici hükümeti tarafından gerçekleştirildiği ve Yugoslavya Federal Cumhuriyeti’nin, dolayısıyla Sırbistan’ın toprak bütünlüğünü güvence altına aldığı belirtilen 1244 sayılı BM Güvenlik Konseyi Kararı’na aykırı olduğu savunuldu. Sırbistan’ın Kosovalı Arnavutlara geniş özerklik öngören bütün tekliflerinin reddedildiği de belirtildi.

Sırp tarafı, Kosova’daki Sırplar ile diğer Arnavut olmayan toplulukların temel insan haklarının tehdit altında bulunduğunu ve bölgeden ayrılmaları yönünde baskıya maruz kaldıklarını da ileri sürdü. Mitrovica dışındaki büyük kentlerin etnik bakımdan temizlendiği, Sırp kilise ve manastırlarının ise yıkılma tehdidi nedeniyle silahlı güçler tarafından korunduğu iddia edildi. Son olarak, Birleşmiş Milletler yönetimindeki başka bölgelerde barış gücünün gelişinin ayrılmaya giden ilk adım olarak değerlendirilmesinin tehlikeli bir emsal oluşturacağı savunuldu.[2]
Kosova adına sunulan görüşlerde, bağımsızlığın geri döndürülemez olduğu ve bunun yalnızca Kosova açısından değil, bölgenin barış ve güvenliği bakımından da değişmeyeceği belirtildi. Kosovalı Arnavutların insan haklarının ihlal edilmesinin ardından Sırbistan’ın Kosova üzerindeki bütün haklarını yitirdiği ileri sürüldü. Kosova halkının siyasi iradesini özgürce ifade etme isteğinin uzun yıllara dayandığı ve bunun Rambouillet Konferansı’na katılanlar açısından da açık olduğu savunuldu. Bu durumun 1999’dan sonra da aynı olduğu, 1244 sayılı Karar’ın Rambouillet Anlaşması’na atıfta bulunduğu, konunun UNMIK yönetimi sırasında tartışıldığı ve nihai statü müzakerelerinde bütünüyle dikkate alındığı belirtildi.
Kosova tarafına göre nihai statü müzakerelerinin amacı, Sırbistan’ı Kosova’nın bağımsızlığını tanımaya ikna etmekti. Ayrıca Sırbistan’ın Kosova’ya yönelik özerklik tekliflerinde hiçbir zaman samimi olmadığı ileri sürüldü. Statü görüşmeleri devam ederken Kosova’yı Sırbistan’ın bir parçası olarak teyit eden yeni Anayasa’nın kabul edilmesinin, Sırbistan’ın çözüm bulmakla ilgilenmediğini ve özerklik teklifinden ne anladığını sarih olarak gösterdiği savunuldu. Bu yaklaşımın, Sırbistan’ın Kosova’yı yalnızca bir toprak parçası olarak gördüğünü ortaya koyduğu ifade edildi. [3]
Yöneltilen Soru ve Danışma Görüşünün Sınırları
Kosova davasında başlangıçta kullanılan adlandırma, Genel Kurulun Divana yönelttiği sorunun lafzını takip ediyor ve bağımsızlık ilanını “Kosova Geçici Öz Yönetim Kurumları”na atfediyordu. Ancak Divan, inceleme sırasında davanın başlığını değiştirdi. “Kosova Geçici Öz Yönetim Kurumları tarafından gerçekleştirilen tek taraflı bağımsızlık ilanının uluslararası hukuka uygunluğu” şeklindeki ifade yerine, “Kosova’ya ilişkin tek taraflı bağımsızlık ilanının uluslararası hukuka uygunluğu” başlığını kullandı.
Hukukçu akademisyen Mushkolaj’a göre bu değişiklik, Divanın Bağımsızlık Bildirisi’nin yazarlarının kimliğine ilişkin tespitleri ışığında yapılmış olduğu görünmektedir.[4]
Genel Kurulun Divana yönelttiği soru oldukça dar ve belirliydi: “Kosova Geçici Öz Yönetim Kurumlarının tek taraflı bağımsızlık ilanı uluslararası hukuka uygun mudur?”[5]
Kendisine yöneltilen sorunun dar ve belirli olduğu ifade eden Divan, kendisinden bağımsızlık ilanının hukuki sonuçlarının değerlendirilmesinin istenmediğini açıkça belirtmiştir. Dolayısıyla Kosova’nın devlet statüsüne ulaşıp ulaşmadığı veya Kosova’yı bağımsız bir devlet olarak tanıyan ülkelerin tanıma işlemlerinin geçerliliği ve hukuki sonuçları incelemenin konusu olmamıştır. Bu sebeple önündeki soruyu genişletmeye ihtiyaç görmemiştir.[6]
Uluslararası hukukun Kosova’ya tek taraflı olarak bağımsızlığını ilan etme yönünde pozitif bir hak tanıyıp tanımadığı da Divana sorulmamıştır. Aynı şekilde kendi kaderini tayin hakkının kapsamı da bu davada karara bağlanmamıştır. Ele alınan mesele daha sınırlıydı. İncelenmesi gereken husus, 17 Şubat 2008 tarihli bağımsızlık ilanının uluslararası hukuk tarafından yasaklanıp yasaklanmadığıydı.
Bu noktada Divan, bir işlemin uluslararası hukuka aykırı olmamasının, onun mutlaka uluslararası hukukun tanıdığı pozitif bir hakkın kullanılması anlamına gelmediğine işaret etmiştir. Kendisinden istenen, bağımsızlık ilanına ilişkin böyle bir hakkın varlığını belirlemek değil, söz konusu ilanın uluslararası hukuka aykırı olup olmadığını tespit etmekti.[7]
Daha sonra devlet uygulamalarını inceleyen Divan, XVIII, XIX ve XX. yüzyıllarda çok sayıda bağımsızlık ilanının gerçekleştiğini hatırlatmıştır. Bu ilanların bir kısmı, ayrılmanın gerçekleştiği devletler tarafından sert biçimde reddedilmiş olsa da devlet uygulamalarından bağımsızlık ilanlarını genel olarak yasaklayan bir uluslararası hukuk kuralının doğduğu sonucuna varılamayacağını belirtmiştir. XX. yüzyılın ikinci yarısında kendi kaderini tayin hakkının özellikle sömürge yönetimi altındaki halklar bakımından geliştiğine de değinilmiş, ancak bu alanın dışında gerçekleşen bağımsızlık ilanlarının da tek başına uluslararası hukuka aykırı sayıldığı yönünde genel bir kural tespit edilmemiştir.[8]
Kosova’nın bağımsızlık ilanı üç ayrı hukuki çerçeve bakımından incelenmiştir. İlk olarak genel uluslararası hukukta böyle bir ilanı yasaklayan bir kuralın bulunup bulunmadığını, ardından Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyinin 1244 sayılı Kararı’nın bağımsızlık ilanına engel teşkil edip etmediğini ve son olarak UNMIK tarafından oluşturulan hukuki düzenin, özellikle Anayasal Çerçeve’nin böyle bir yasak içerip içermediğini değerlendirilmiştir.
Yapılan inceleme sonucunda, bu üç alanın hiçbirinde 17 Şubat 2008 tarihli bağımsızlık ilanını yasaklayan uygulanabilir bir hukuk kuralı tespit etmemiştir. 1244 sayılı Güvenlik Konseyi Kararı bakımından da söz konusu düzenlemenin Kosova’da geçici bir rejim oluşturmayı amaçladığı, ancak Kosova’nın nihai statüsünü belirlemediği sonucuna ulaşmıştır.
Böylece Uluslararası Adalet Divanı, 22 Temmuz 2010 tarihli Danışma Görüşü’nde on oya karşı dört oyla, Kosova’nın 17 Şubat 2008 tarihli bağımsızlık ilanının uluslararası hukuku ihlal etmediği sonucuna varmıştır.
BM Genel Kurulu Kararı ve Müzakerelerin Başlaması
Danışma Görüşünün açıklanmasının ardından Sırbistan, Kosova’nın statüsünün yeniden müzakereye açılmasını amaçlayan yeni bir Genel Kurul kararı için girişimde bulundu. Ancak bu hamle, Kosova’nın bağımsızlığını destekleyen Avrupa Birliği ülkelerinin ciddi itirazlarıyla karşılaştı. Bunun üzerine Belgrad, bahsi geçen teşebbüsünden vazgeçerek Avrupa Birliği ile ortak bir karar metni üzerinde uzlaştı.
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından Eylül 2010’da kabul edilen 64/298 sayılı Karar, Uluslararası Adalet Divanı’nın Danışma Görüşünü dikkate alırken, Avrupa Birliği’nin taraflar arasındaki müzakereleri kolaylaştırmaya hazır olmasını da memnuniyetle karşıladı. Kararda, bu müzakerelerin bölgede barış, güvenlik ve istikrara katkıda bulunması, taraflar arasındaki iş birliğini geliştirmesi, Avrupa Birliği yolunda ilerlemeyi desteklemesi ve bölge halkının yaşam koşullarının iyileştirilmesine hizmet etmesi öngörülüyordu.
Bu kararın ardından Kosova ile Sırbistan, 2011 yılında Avrupa Birliği’nin kolaylaştırıcılığında yürütülecek müzakerelere katılmayı kabul etti. Divan önündeki hukuki süreç sona ermişti. Ancak şimdi Kosova ile Sırbistan arasında uzun ve zorlu bir müzakere süreci ile yeni siyasi çekişmeler başlayacaktı.
[1] Gjylieta Mushkolaj, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë për Kosovën, Akademia e Shkencave dhe Arteve e Kosovës, Prishtinë, 2021, s. 10-11.
[2] Arsim Bajrami, Sistemi Kushtetues i Republikës së Kosovës, Shtëpia Botuese Artini, Prishtinë 2012, s. 138-139.
[3] Bajrami, a.g.e., s. 139.
[4] Mushkolaj, a.g.e., s. 13.
[5] United Nations, Request for an advisory opinion of the International Court of Justice on whether the unilateral declaration of independence of Kosovo is in accordance with international law, 63/3, (UAD, Danışma Görüşü) https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/Kos%20A%20RES63%203.pdf (15.11.2026).
[6] UAD, Danışma Görüşü, par. 51.
[7] UAD, Danışma Görüşü, par. 56.
[8] UAD, Danışma Görüşü, par. 72.




