Picture of Burak Kıllıoğlu
Burak Kıllıoğlu

Bürokratik Oligarşi mi, Kast Sistemi mi?

A+ A-

Osmanlı’da Avrupa’daki gibi bir aristokrasi ve burjuvazi teşekkül etmedi. Batıda feodal sistemin soylularının tarihsel ve ekonomik süreçler içerisinde aristokratik bir sınıfa doğru evrilmesi, değişen ticaret yolları, etkisi artan deniz ticareti, ticari hareketlenmenin artması ve özellikle de sömürgeciliğin etkisiyle sermaye sahiplerinin ve neticesinde de burjuvazinin oluşması yaşandı.

Fransız ihtilali, daha sonra da sanayi devrimiyle birlikte yeniden ters yüz olan aristokrasi ve burjuvazi, yeniden tanımlanan üretim ilişkileri ve sermayenin toplum hiyerarşisindeki ağırlığının yeniden artması, 20. yüzyılın sonlarında yaşanan internet devrimiyle yeni bir safhaya ulaştı. Batıdaki aristokrasi ve burjuvazi olgusu varlığını tamamen yitirmedi ama bir bakıma şekil değiştirdi.

Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçişle birlikte yeniden şekillenen toplumsal sınıflar, içinde bulunduğumuz ve bilfiil şahit olduğumuz bilgi toplumu sürecinde de kendini yeniden üretiyor. Toplumsal ilişkiler yeni sosyal bir hiyerarşi üretirken, aslına bakılınca yine bir piramit yapılanması ve en alttakiler-en üsttekiler ayrımını önümüze koyuyor.

2008 mortgage krizinin ardından ABD’de ortaya çıkan “We are 99%” (Biz yüzde 99’uz) gibi tepkiler, bir bakıma küresel ekonomik nizamın acımasız “en üsttekiler ve diğerleri” ayrımına bir tepkiydi. Gelir dağılımı adaletsizliğiyle somutlaşan ve dünya nüfusunun büyük çoğunluğunun karın tokluğuna çalışırken çok çok küçük bir azınlığın, “kaymak tabaka”nın servetlerinin bir anda milyar dolarlar mertebesinde artıp azalabildiği bir acımasız yapıyla karşı karşıyayız. Benzer tepkiler, bugün de Avrupa’nın bazı ülkelerinde, “geçinemeyen” insanların sokakları doldurmasıyla yaşanıyor. Zenginin çok daha zengin olmasının bedelini daha da yoksullaşarak ödeyen milyonlar, milyarlar, aslına bakılırsa kıta fark etmeksizin aynı yazgıyı paylaşıyor. Sadece dozajı biraz az veya çok oluyor.

Kapitalizmin ortaya koyduğu, daha doğrusu doğal sonucu olan bu adaletsiz yapı, aslına bakılırsa bir kast sisteminden farklı değil. Tek farkı belki, dikey hareketlenmenin olabilmesi. O da çok sınırlı sayda insanın başarabildiği bir hayal veya ütopya olarak, “siz de milyarder olabilirsiniz” mottosuyla sistemin artı değeri gibi diğer insanların önüne konuyor sürekli.

Dünyada Hindistan’daki gibi bir kast sistemi belki birçok ülkede resmen söz konusu değil, ancak fiilen buna benzer bir ekonomik ve toplumsal konumlanma bizde bile yaşanıyor. 

Halbuki, bizde bugüne kadar böylesi keskin bir ayrım pek yaşanması. Osmanlı’da devletin asli unsuru olarak tanımlanan Türkler öteden beri ne aristokrasinin ne de burjuvazinin bir bileşeni olmadı ama Osmanlı toplumunda batıdaki manada da bir soylular zümresi oluşmadı. Osmanlı’nın son dönemlerinden itibaren görülen ve Cumhuriyet boyunca da devam eden kaymak tabaka ise Osmanlı’nın yönetici elitlerinden tevarüs eden bir nitelik arz etti. Yine de batıdaki aristokrasi ve soylular gibi bir durum olmadı bu.

Burjuvazi de aynı şekilde Osmanlı toplumunda oluşamadı. En azından Müslüman unsurlar açısından.. Osmanlı’nın Türk ve Müslüman unsurlarının daha ziyade zanaat ve tarımla sınırlı kalması, ticari faaliyetlerin gayrimüslim unsurların uhdesinde olması nedeniyle Osmanlı’nın son dönemlerinde yavaş yavaş oluşmaya başlayan burjuvazi içinde de Türk ve Müslüman unsurlar yer alamadı.

Sanayileşmeyi yakalayamayan, üretim ilişkilerini zamanın gerekleri uyarınca yenilemeyen Osmanlı toplumunda sermaye birikimi de batıya nazaran gelişkin olamadı. Olan da Rum ve Ermeni unsurların ağırlığı altında oldu.

Bu noktada Cumhuriyetin ilk yıllarında milli burjuva ve sermaye oluşturma çabaları dikkat çeker. Aslına bakılırsa Varlık Vergisi de bu milli sermaye oluşumu ve sermayenin gayrimüslimlerden Müslümanlara doğru kaydırılması olarak görülebilir. Elbette uygulamada yapılan haksızlıklar bu gerekçenin ardına sığınarak meşrulaştırılamaz, ancak böyle bir pratik amaçtan bahsedilebilir.

Bugün de aristokrat bir sınıf değil de ayrıcalıklı azınlıktan bahsediyoruz. Her gelen iktidarın kendi zenginlerini ve sözümona elitlerin oluşturmasının tezahürü olarak isimler değişiyor sadece. Burjuvazi de değişen iktidarların politika tercihleri neticesinde sermayenin akış yönüne göre şekilleniyor. Toplumsal sınıflar genelgeçer bir mekanizmayla değil de günlük, anlık politika tercihleriyle şekilleniyor.

Bugünkü “fon vurgunu” hadisesiyle birlikte ortaya serilen durum “bürokratik oligarşi” olarak niteleniyor. Bürokratik oligarşi, yani “atanmış” olan üst düzey memurların ve bürokratların,  “seçilmişlerin” üzerinde bir tahakküm kurması.. Bir bakıma “atanmışların”, halk tarafından “seçilmişlere” karşı üstünlüğü.. Yönetici sınıflara yerleşen grupların, bunu bir ayrıcalığa ve kendilerine avantaja çevirmeleri, ortaya korkunç bir ekonomik rantın ve vurgunun ortaya çıkması, bu “oligarkların” bütün bunları yaparken bir tür “bize dokunulmaz ne de olsa” rahatlığıyla davranmaları.. Bütün bunlar, toplumda zedelenmiş olan hukuk algısıyla birleşince bu “ayrıcalıklı” kesimlerin kendilerini “dokunulmaz” hissetmelerine neden oluyor haliyle. 

SSCB’nin yıkılmasından sonra, Rusya’nın yaşadığı “geçiş” ve bir nevi “türbülans” döneminde devletin kaynaklarına çöreklenen oligarklar geliyor akla ister istemez. Bir anda milyar dolarlık servetleri eline geçiren bu kimseler, devlet gibi hisseder olmuşlardı. Daha sonra Rusya, bunları tabiri caizse hizaya getirdi, devlet otoritesini yeniden tesis etti.

Bugün yaşanan ve Cumhuriyet tarihinin en büyük finansal hadisesi olan bu fon vurgunu, bürokrasiyi kendi çiftliklerine çeviren bir tür oligarşiyi gözler önüne serdi. Birçok kurumun birbiriyle ilintili olarak bu skandalı sürdürmesi, “devlet içinde devlet” manzarası da ortaya koyuyor.

Bu vurgunun ortaya çıkması, bizim toplumumuzun da bir tür kast sistemine evrildiğini, en tepede bürokratik oligarşinin, en alt katmanda ise milyonlarca vatandaşın olduğu bir ucube yapının oluştuğunu gösteriyor. Bürokratik oligarşi olarak nitelenen bu yapı, fiilen bir kast sistemine hapsolduğumuzu gösteriyor.