Picture of Mesut Şimşek
Mesut Şimşek

Öfkenin ve Kayıtsızlığın İktisadı

A+ A-

Memleketin kamusal ruh hali, birbirine taban tabana zıt görünen ama hakikatte aynı değirmene su taşıyan iki uç arasında salınan bir sarkacı andırıyor. Bir yanda her an parlamaya hazır, yüksek ateşli bir öfke diğer yanda ise en ağır yıkımların bile üzerinden birkaç gün geçtikten sonra her şeyin üzerine örtülen buz gibi kayıtsızlık.

Dışarıdan bakıldığında bu iki hal birbirinin panzehiri gibi görünüyor. Oysa bu topraklarda çok çabuk ağlayanların aynı hızla unutması, kendi kendini yeniden üreten bir ruhsal iktisadın, yerleşik bir meşruiyet düzeneğinin sonucudur. Zira felaketlerin ve adaletsizliklerin yarattığı sarsıntıyı soğurmak üzere kurgulanan bu düzende, gösterdiğimiz vicdani tepkiler bile bir hesaplaşma vesilesine dönüşmeden kendi hızıyla tüketilir. Böylece krizlerin ve yıkımların birbirini kesintisizce takip ettiği bu atmosfer, yaşanan her felaketi olağanlaştırırken iktidar ilişkilerinin sorgulanmasını da daha en baştan boşa düşürür.

Tam da bu kanıksama mekanizmasının içinde öfke, meselenin yapısal köklerine inip dünyayı dönüştürmeye talip olan bir politik enerji yerine, tıpkı sıkışmış bir düdüklü tencerenin buharını boşaltması gibi anlık bir duygusal deşarj, bir tür kamusal geğirme olarak iş görür. Bu anlık boşalma, meselenin ağırlığını omuzlama zahmetini ortadan kaldırırken öfkenin yakıcı enerjisini de kendi içinde tüketip sönümlendirir. Böylesi bir duygusal hazım mekanizması sayesinde, büyük felaketlerin yarattığı sarsıntı bile mevcut düzeni sorgulayan kalıcı bir itiraza evrilmeden sistemin içinde eriyip gider. Nihayetinde buharını salan toplumsal bünye, vicdani borcunu ödemiş olmanın tuhaf huzuruyla tekrar kendi kabuğuna çekilir. Kişiye ben tepkimi gösterdim, insanlık borcumu ödedim dedirten konforlu bir vicdani rahatlama sunar ve hemen ardından gelecek olan sessizliğin, yani kayıtsızlığın önünü açar.

Bizi uyuşturan bu seyir halinin ve duyguların görünmez toplumsal sınırlar örme becerisinin izini sürmek için iki metnin açtığı düşünsel hatta kulak kabartmak gerekiyor. Susan Sontag’ın Başkalarının Acısına Bakmak adlı denemesi ve Sara Ahmed’in Duyguların Kültürel Politikası.

Sontag, felaket imgelerinin ve acı görüntülerinin modern dünyada nasıl bir tüketim nesnesine dönüştürüldüğünü, güvenli ekranlarının başından başkalarının yıkımını izleyenlerin merhametinde gizlenen kibirli mesafeyi betimler. Ona göre şok edici imgelerin bitmek bilmeyen tekrarı insanı duyarlılaştırmak yerine uyuşturur. Acı sıradanlaştıkça ve bir seyirlik haline geldikçe bakış da nasırlaşır.  

Sara Ahmed ise meselenin duygu ekonomisi boyutunu öne çıkararak duyguların sadece içimizde olup biten masum ve kendiliğinden haller olmadığını aksine insanlar arasında dolaşarak bazı bedenlere yapıştığını gösterir. Ahmed’in merceğinden baktığımızda, hangi acının yas tutulabilir kılındığı, hangi öfkenin kime yöneleceği ve iğrenme ya da korku gibi duyguların biz ile öteki arasındaki duvarları nasıl ördüğü berraklaşır. Sontag’ın ‘‘bakış’’ eleştirisiyle Ahmed’in ‘‘yapışkan duygular’’ analizini yan yana koyduğumuzda, Türkiye’nin bitmek bilmeyen infial ve unutuş döngüsünün anatomisi de kendiliğinden ortaya çıkar.

Bu duygu ekonomisinin Türkiye sahnesindeki karşılığına baktığımızda, acının katı ve acımasız bir hiyerarşiye tabi tutulduğunu bütün çıplaklığıyla görürüz.

6 Şubat depremlerini hatırlayın. İlk günlerinde ekran başından ayrılmadan gözyaşı döken ve ihmallere lanetler okuyan muazzam dijital öfkenin, enkaz görüntüleri haber değerini yitirip yerini konteyner kentlerin sessiz ve görsel cazibesini kaybetmiş yoksulluğuna bıraktığında nasıl bir kayıtsızlığa tahvil olduğunu görürüz. Acı ekrandan çekildiği an vicdan da mesaisini bitirmişti. Benzer bir tersine çevirme Soma’da yaşanmıştı. 301 işçinin can verdiği bir iş cinayetinde sistemin ve sermayenin ihmallerine yönelmesi gereken öfke, devletin kutsal zırhına çarpıp geri sekmiş ve yerdeki madenci yakınına atılan meşhur tekmeyle acı çeken özneyi huzuru bozan, adeta had bildirilmesi gereken bir nesneye dönüştürmüştü.

Her gün yeni bir isimle çetelesini tuttuğumuz kadın cinayetlerinde ise siyah profil fotoğrafları ve faile yönelik linç fantezileriyle kurulan yüksek desibelli fakat işe yaramaz öfke, cezasızlık politikalarına ve erkek egemen yapıya karşı inatçı bir mücadeleye evrilmek yerine bir sonraki isme kadar vicdanları temize çeken bir ritüel olarak tüketilir. Öte yandan, kamyon kasalarında devrilen ya da çadır kentlerde sel sularına kapılan mevsimlik tarım işçilerinin yoksul ve görünmez bedenleri, daha en baştan yas tutulabilirlik sınırının dışında bırakılarak sıradan birer trafik ya da hava durumu istatistiği soğukluğuyla karşılanır. Bütün bu yapısal çürümeye ve adaletsizliğe karşı örülen kayıtsızlık duvarı, nihayetinde birikmiş ve yönünü şaşırmış öfkeyi en savunmasız olanlara yani göçmenlere yapıştıran bir hınca dönüşür. Dün sahile vuran küçük bedenine bakıp gözyaşı dökülen Aylan Kurdi bebeğin hatırası bugün yapışkan nefretin ve kayıtsızlığın dalgaları arasında boğulup gider. Mevcut sisteme karşı sağır ve dilsiz kesilen öfke, zayıfın karşısında aslan kesilir.

Maalesef bu vasatta öfke ile kayıtsızlığın birbirini iptal etmesi yerine birbirini mayalamasına şahit oluruz. Sontag’ın işaret ettiği görüntü enflasyonu altında ezilen zihin, her gün yeni bir yıkım haberiyle sarsılırken hayatta kalmak için şalteri indirir ve ruhsal bir nasırlaşmaya sığınır. Her yeni acı bir öncekini örterken geride sadece tortulaşmış bir hissizlik kalır. Bu hız çağında öfke, derinleşip örgütlü bir itiraza ve inatçı bir hak arayışına evrilecek vakti bile bulamadan kendi ateşinde yanıp kül olur. Sara Ahmed’in kavramsallaştırdığı yapışkanlık mekanizması ise öfkenin enerjisini mevcut iktidar ilişkilerinin güvenli sınırları içine hapseder. Sistemin ürettiği çürümeye yönelemeyen bu birikmiş öfke, toplumun en kırılgan kesimlerini hedef alarak hem düzenin bekasını korur hem de öfkelenen özneye sahte bir kadir-i mutlaklık, ucuz bir kahramanlık hissi verir. Böylece hem köpüren öfke hem de yaşanan kayıtsızlık, acı çeken özneyle sahici bir etik temas kurmaktan kaçınmanın iki ayrı maskesi olarak iş görür; biri bağırarak uzaklaşır, diğeri susarak.

Bu iki maskenin ardındaki konforu bozabilmek, sesini daha da yükselterek öfkeyi köpürtmekten ziyade gürültünün mahiyetini sorgulamayı gerektiriyor.

Sergilenenler en basit ifadeyle vicdani bir rüşvettir. Kendi ruhumuzu temize çeken gösterilerden feragat edip sorumluluk almanın zahmetli zeminine basmadıkça da öyle kalmaya mahkumdur. Ancak bu gösteri halinden sıyrılıp yıkımın sınıfsal ve siyasi köklerine bakabilen serinkanlı bir takipçilikle, hakiki bir yan yana duruş inşa edilebilir. Başkasının yasına kendi ahlaki üstünlüğümüzü seyrettiren bir vitrin süsü muamelesi yapmaktan vazgeçmek kolay iş sayılmaz, unutuşun baştan çıkarıcı hafifliğine karşı hafızanın ağır haysiyetini yüklenmeyi şart koşar. Duyguları anlık bir boşalma aracı olarak tüketmek yerine unutmaya direnen sebatkar bir adalet talebine tahvil edemediğimiz sürece, çok çabuk ağlayıp aynı hızla unutmanın suç ortaklığı da hükmünü sürdürecektir.