Picture of Fatih Necmeddin Altıntaş
Fatih Necmeddin Altıntaş

Transferi Anlamak

A+ A-

Ülkemizde siyaset sahnesi her dönem sıra dışı manevralara, beklenmedik kopuşlara ve hararetli saf değiştirmelere sahne olmuştur. Bugünlerde sıklıkla tanıklık ettiğimiz siyasi transferlerin geçmişte hiç yaşanmadığını iddia etmek elbette tarihsel gerçeklerle bağdaşmaz. Aynı şekilde, eski dönemlerdeki parti geçişlerinin bugünkülere kıyasla daha ahlaki veya daha ilkeli olduğunu savunmak da romantik bir yanılgı olur. Geçmişteki transferlerin büyük çoğunluğunun da makam, mevki, bakanlık koltuğu veya siyasi ikbal hesabı üzerinden şekillendiği herkesin malumudur. Ancak günümüzde yaşanan transferlerin mahiyetinde, siyasal gramerinde ve arkasındaki zihinsel motivasyonda öncekilere göre çok köklü bir farklılık bulunmaktadır.

Bu yapısal farklılığın temelinde iki ana etken yatmaktadır: Birincisi, 2017 referandumuyla kabul edilen ve 2018 yılında yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin dayattığı katı kurallar; ikincisi ise Sayın Erdoğan’ın çeyrek asra yayılan kesintisiz siyasi hegemonyasıdır. Bu iki dinamik birleştiğinde, siyasi parti değiştirme eylemi basit bir “koltuk transferi” olmaktan çıkıp, kimi durumlarda doğrudan rejimin merkezine eklemlenme refleksine dönüşmektedir.

Bugün yaşanan siyasi transferleri sağlıklı analiz edebilmek için meseleyi iki ayrı kategoride değerlendirmek gerekir. İlk kategoride, 2023 seçimlerinde oluşan ittifak bloklarının kendi içindeki geçişler yer almaktadır. Bir milletvekilinin veya belediye başkanının muhalefet bloğu içindeki bir partiden bir diğerine ya da iktidar bloğu içindeki yapılar arasında geçiş yapması, karşı bloğa geçişlere kıyasla çok daha anlaşılır ve sıradan kalmaktadır. Burada siyasetçi bulunduğu makro cepheden, yani temel siyasi konumlanmasından rahatsız değildir. Sadece mevcut partisiyle kurumsal bir uyuşmazlık yaşamaktadır, partisinin gelecek vadetmediğini düşünmektedir ya da kendi siyasi kariyeri için yeni bir alan açmaya çalışmaktadır. Seçmen sosyolojisinin ana eksenini değiştirmediği için bu tür blok içi geçişler artık toplum nezdinde de genellikle daha az tepkiyle karşılanmakta, siyasetin olağan akışı içinde kanıksanmaktadır.

Kamuoyunda asıl öfke yaratan ve seçmende derin bir hayal kırıklığına yol açan ise ikinci kategoridir: Karşı ittifakın saflarına geçmek, yani seçmenin oyuyla muhalefet cephesinde kazanılmış bir mevkiyi doğrudan iktidar bloğuna taşımak. Elbette bu noktada çok önemli bir vicdani şerh düşmek gerekir: Çeşitli baskılar, yargısal veya idari kıskaçlar, tehdit ya da şantaj mekanizmalarıyla saf değiştirmek zorunda bırakılan isimleri bu analizin dışında tutmak şarttır. Kapalı kapılar ardında insanların hangi kuşatmalarla karşılaştığını, ne tür bedellerle tehdit edildiğini bilmeden uzaktan büyük ahlak nutukları atmak hakkaniyetli değildir. Ancak hiçbir zorlama olmadan, tamamen kendi iradesi ve stratejik hesabıyla karşı bloğa geçenlerin durumu, siyaset sosyolojisi ve sistem matematiği açısından derinlemesine bir açıklamayı hak etmektedir.

Her ne kadar yazılarımızda hem seçmenlerin hem de siyasetçilerin yeni rejimin anayasal ruhunu tam anlamıyla kavrayamadığından bahsetsek de pratikte bu sistemin sert kuralları siyaset sınıfı tarafından çoktan kanıksanmış durumdadır.

2023 seçimlerine gidilirken, “AKP serüveni artık sona eriyor, devran dönüyor” beklentisiyle merkez sağdaki alternatif partilerde toplanan kalabalık bir siyasetçi profili vardı. Gerçekte bu kitlenin önemli bir bölümünün Sayın Erdoğan ile ne ideolojik ne de zihinsel bir sorunu bulunuyordu. Bu kişilerin AKP ile yaşadığı sorun çoğu zaman Erdoğan’ın siyasi çizgisinden ziyade parti teşkilatları, yerel güç odakları ve iktidar çevresindeki güç dağılımıyla ilgiliydi. Kendi bakış açılarına göre AKP teşkilatlarında liyakatsiz, çıkar odaklı ve daha az ahlaklı kadrolar etkili hâle gelmiş, ülkenin kötü yönetilmesinin sebeplerinden biri de bu kişiler olmuştu. Başka bir ifadeyle, itirazları iktidarın yönüne değil, iktidar içindeki konumlarına ve o konumu paylaşan kişilereydi.

Bu siyasetçiler, iktidar değişimi ihtimaline karşı erken pozisyon alarak yeni dönemin kazananları arasında yer almak istemişlerdi. Fakat 2023 seçimleri iktidar lehine sonuçlanıp ardından muhalefet bloğu hem iç krizlerle hem de iktidarın stratejik hamleleriyle bölük pörçük ve hedefsiz bir hâle sürüklenince, bu kadro kendi pozisyonunu yeniden değerlendirmek zorunda kaldı.

Bu siyasetçi profilinin zihnindeki rasyonel hesap son derece nettir: Mevcut muhalefet denkleminde Erdoğan’ın karşısına onun siyasi ağırlığıyla yarışabilecek yeni bir figür çıkarılamayacağını düşünmektedir. Ortada kazanma ihtimali yüksek bir aday ve güçlü bir iktidar perspektifi kalmadığında, kendilerine şu soruyu sormaktadırlar:

“Benim zaten Erdoğan ile temelde bir sorunum yok. Kazanma ihtimali zayıflamış, kendi içinde kavgalı bir muhalefet cephesinde durarak neden siyasi kariyerimi lekeleyeyim ve iktidar imkânlarından mahrum kalayım?”

Buradan şu kritik gerçeği okuyoruz: Yeni başkanlık sisteminin doğal bir sonucu olarak artık siyasetçiler ve siyasi partiler, parti programları veya ideolojik ilkeler üzerinden değil, çok daha fazla doğrudan aday üzerinden konumlanmaktadır. Bugün Türkiye siyasetindeki belirleyici fay hatlarından biri sağ-sol ya da ilerici-muhafazakâr ayrımı değil; Erdoğan ile temel bir sorunu olanlar ve olmayanlar arasındaki ayrımdır. Ne yazık ki bugün muhalif saflarda siyaset yapıyor gibi görünen pek çok aktörün gerçekte Erdoğan ile hiçbir yapısal sorunu yoktur.

Bu tespitin zihinsel arka planı şudur: Bu kadroya göre “Erdoğan aslında iyidir, ancak çevresi kötüdür. Eğer onun etrafında biz ve bizim gibi dürüst insanlar yer alırsa devlet işleri yeniden yoluna girer. Zaten mevcut şartlarda ancak bu kadar liderlik yapılabilir; ortada başka bir alternatif de yoktur. Ülkeyi CHP’ye ya da artık daha doğrusu YENİ Parti’ye mi teslim edeceğiz?” İşte muhalif kimlikle Meclise girip iktidar saflarına geçenlerin temel zihinsel sığınağı tam olarak bu düşüncedir.

Hatırlanacağı üzere, 2023 seçimlerinde CHP listelerinden seçilerek Meclis’e giren bir milletvekili, AKP’ye katılırken tarihe geçecek şu itirafta bulunmuştu: “Ben zaten aklen, vicdanen buradaydım. Şimdi de bedenen geldim.” Oysa aynı isim, sadece birkaç hafta öncesine kadar kürsülerde iktidarı eleştiriyordu.

Burada ince ama hayati bir ayrıntı gizlidir: Bu kişiler zihinlerinde soyut bir “iktidar” hayaleti yaratmış ve sürekli o hayalete yüklenmişlerdir. Böylece doğrudan Erdoğan’ın şahsını ve yürütme iradesini hedef almaktan kaçınabilmişlerdir. Elbette “iktidar” kavramını kullanan her muhalifi bu kategoriye koyamayız. Ancak doğrudan lideri karşısına almaktan kaçınan, dış politikadan güvenlik bürokrasisine kadar her kritik başlıkta iktidarla hizalanan “yerli ve milli muhalefet” anlayışının sahipleri tam olarak bu çizgidedir.

Ne var ki 50+1 sisteminin acımasız matematiği, bu tür “arada duran”, ürkek ve orta yolcu muhalefet tarzına oldukça dar bir alan bırakmaktadır. Çünkü bu sistemde seçmenin karşısına yalnızca uzlaşmacı ve ılımlı bir profil çıkarmak yeterli değildir. Erdoğan gibi güçlü bir siyasi figürün karşısında, seçmenin öfkesine ve beklentilerine tercüman olabilen, gerektiğinde yüksek sesle itiraz edebilen, ülkeyi yönetme iradesini ve özgüvenini ortaya koyabilen bir liderlik gerekir. Seçmen, yalnızca Erdoğan’dan farklı bir isim değil, onun karşısında kazanabileceğine ve ülkeyi yönetebileceğine inandığı gerçek bir alternatif görmek ister. Ilımlı bir dil, Erdoğan’ın temsil ettiği siyasi ağırlık karşısında güçlü bir rakip olma iddiası taşıyamaz.

Bu sistemde Erdoğan’ın yaptığı gibi geniş bir konsensüs ve sarsılmaz bir ittifak iradesi kuramayan her yapı, zamanla siyasi rekabetin merkezinin dışına itilmektedir. Muhalefet içindeki bu kadro, bir yandan CHP veya artık YENİ Parti korkusuyla geniş tabanlı bir muhalif bloklaşmadan kaçmakta; diğer yandan sistemin doğası gereği ikinci tura kalabilecek, yedi-sekiz partili alternatif bir merkez sağ konsensüsünü (YENİ Partisiz bir ittifakı) inşa etmeye ne siyasi kapasiteleri ne de kurucu iradeleri yetmektedir.

Üstelik mesele yalnızca kapasite eksikliği de değildir. Böyle bir siyasi konsensüsün kurulmasına katkı sağlayabilecek bazı aktörler de bu girişimlere katılmamakta, katılanlara gerekli desteği vermemektedir. Çünkü gerçek bir alternatif inşa etmek, Erdoğan karşısında açıkça konumlanmayı ve bu mücadelenin siyasi sorumluluğunu üstlenmeyi gerektirir. Belki de tam bu noktada, kendi siyasi pozisyonlarıyla yüzleşmekten kaçınmaktadırlar. Kimileri Erdoğan karşısında kurulacak yeni bir siyasi düzenin kurucu aktörleri arasında yer almanın riskini göze alamamakta, kimileri ise böyle bir mücadelenin parçası olarak yıllar sonra anılacak siyasi cesareti gösterememektedir.

Kurucu bir irade ortaya koyamayıp sistemin dışına itildiklerini fark ettikleri anda ise o kaçınılmaz soruya gelmektedirler: “Madem iktidar olamıyoruz, o hâlde Erdoğan’ı neden yenmeye çalışalım?”

Çünkü en başından beri onunla gerçek bir meseleleri yoktur.

Bu profile giren, Erdoğan ile hiçbir temel sorunu olmayan aktörlerin yıllarca muhalif partilerin listelerinde yer almaları, seçmene farklı bir dünya görüşünü temsil ettiklerini söylemeleri ve o oylarla makamlara gelmeleri, topluma karşı yapılmış büyük bir kandırmaca ve açık bir saygısızlıktır. Yine de siyasal realizm gereği onların motivasyonlarını anlamak mümkündür; onlar siyaseti bir memleket davası olarak değil, bir meslek ve statü koruma alanı olarak görmektedirler. Asıl yanılgı, memleket meselelerini herkesin bizim gibi varoluşsal bir sorumlulukla dert ettiğini sanan bizlerdedir.

Elbette siyasetçiler de insandır. Fikirleri, dünya görüşleri ve siyasi kanaatleri zaman içerisinde değişebilir. Bir insanın siyasi düşüncelerini değiştirmesini veya başka bir partide siyaset yapmasını başlı başına bir ahlaki sorun olarak görmüyoruz. Bizim anlamaya çalıştığımız, bu değişimlerin arkasındaki siyasi motivasyonlar ve seçmene karşı taşıdığı sorumluluktur. Çünkü fikir değiştirmek başka, siyasi konumunu sürekli değişen güç dengelerine göre belirlemek başkadır.

Kimseye öfkelenmeye gerek yok; artık bu yapay “muhalifim” inadını sürdürmenin de bir anlamı kalmamıştır. 2023 seçimlerinde en ağır ithamları ve iftiraları göğüslemek zorunda kalan samimi muhalif kitlelerin ve siyasetçilerin ise bugünkü tabloyu soğukkanlılıkla yeniden düşünmesi şarttır. Üstelik bugün iktidar saflarına geçen bazı isimler de o seçim döneminin sert siyasi atmosferinde aynı ithamları, suçlamaları ve siyasi bedelleri muhalefet cephesinde birlikte omuzlamışlardı. O gün bu bedelleri üstlenebilenlerin, bugün muhalefet saflarında kalmayı neden sürdüremediklerini anlamak gerçekten güçtür. Seçmenden alınan temsil yetkisinin hangi gerekçeyle başka bir siyasi cepheye taşındığı sorusu da tam burada önem kazanmaktadır.

Siyaset sahnesinde gerçek bir muhalif özne olabilmek için tek bir ön koşul vardır: Başka bir partide siyaset yapmadan önce, aklen ve vicdanen AKP’li olmayı bırakmak gerekir.