Tutkunun Ontolojisi: Yok Edilebilir, Yaratılamaz
- Tarih:
Her yıkım bir imkândır, her yaratım bir mucize. Bu eşitsizlik tarihin ve tekniğin ortak sırrıdır. Bir şeyi ortadan kaldırmak için o şeyin ne olduğunu bilmek yetmez, yalnızca nerede kırılacağını bilmek yeter. Yaratmak içinse kaynağı bilmek gerekir, oysa tutkunun kaynağı bilinmez. “Tutku bir doktor tarafından yok edilebilir ama yaratılamaz” tespiti bir varlık hükmüdür: Bazı şeyler, kendilerine uzanan elin gücüyle değil, kendi gelişleriyle vardır.
Tekniğin mantığı üretimdir. Bir nedeni kurar, bir sonucu bekler. Nedenle sonuç arasındaki bağ ne kadar sıkıysa teknik o kadar başarılıdır. Tutku ise bu bağı tanımaz. Onun nedeni yoktur; olsa bile nedenle sonucu birbirine bağlayan hat kopuktur. Bir insan neden şu varlığa, şu fikre, şu kayboluşa bağlanır? Cevap verilebilir, ama verilen her cevap tutkudan sonra gelir ve onu açıklamaz, yalnızca kayda geçirir. Tutku, açıklamanın önündeki olaydır.
Bu yüzden onu elde edilen bir şey gibi düşünmek temel bir yanılgıdır. Elde edilen, sahip olunandır. Sahip olunan, kendisinden önce var olan bir boşluğu doldurur. Tutku ise boşluğun kendisidir. Platon’un Şölen’de Eros’u Penia’nın ve Poros’un çocuğu olarak anlatması: Eros yoksulluğun ve çaresin evladıdır, ne tanrıdır ne ölümlü, ne tamdır ne eksik. Arayan olmak, bulmuş olmanın tam tersi bir varlık kipidir. Aşık, nesnesine ulaştığı anda aşık olmaktan çıkar. Tutku bu yüzden kendi doyumuna düşman bir duygudur. Doyduğunda söner; sönmemek için doymamayı seçer.

Burada mahrumiyet olumsuz bir kavram olmaktan çıkar. Hegel’in negatifliğe verdiği yapıcı rolü hatırlamak yeter: Olumsuzlama bir yokluk değil, devinimin motorudur. Tutkunun mahrumiyeti de böyledir. Eksiklik, insanı kendi kapalılığından çıkarır, dışarıya bağlar. Ex-stasis, kendinin dışında durmak, tam olarak budur. İnsan kendi özdeşliğinden taşar, kendine ait olanın ötesinde bir merkez bulur. Vecd, benin çözülmesi değil, benin yer değiştirmesidir.
Tekniğin bu hâl karşısındaki çaresizliği, onun kendi doğasından gelir. Teknik, eldeki malzemeyle çalışır. Hazır olanı işler, sınıflandırır, ölçer. Tutkunun ise malzemesi, ölçüsü ve sınırı yoktur. Aşırılıktır. Ve aşırılık, ölçüye indirgenebildiği ölçüde yok olur. Normalleştirme dediğimiz şey, tam bu indirgemedir: Fazlalığı ortalamaya çekmek. Bir doktor bu işlemde şefkatlidir. Ama şefkat de bir ölçüdür ve ölçü, ölçülemeyeni bir kez ölçtü mü onu başka bir şeye çevirir.
Asıl düşündürücü olan, yok edilen tutkunun geri getirilememesidir. Neden? Çünkü tutku bir nesne değil, bir öznelik biçimidir. Onu taşıyan kişiyi kurar. Tutkuyu yok etmek, bir şeyi çıkarmak değil, bir kişiyi başka bir kişiyle değiştirmektir. İyileşen, öncekinin devamı değildir. Öncekinin yerini alandır. Geriye dönülemez, çünkü dönecek biri kalmamıştır. Bu bir tıbbi geri dönüşsüzlük değil, varlıkbilimsel bir kopuştur.
Tutkuya süreklilik kazandıran şey ritüeldir ve burada ibadetin felsefi işlevi açılır. Tutku, bir an olarak yaşanıp geçebilir. Ama zamana yayılmak için bir biçime ihtiyaç duyar. Ritüel, dayanılmaz olanı tekrarlanabilir kılar. Dayanılmaz olanı tekrarlanabilir kılmak, onu bir kez daha bilinçsizlikten kurtarıp deneyime sokmaktır. Kierkegaard’ın tekrar kavramıyla yakınlık buradadır: Gerçek tekrar, aynının yinelenmesi değil, her seferinde yeniden seçilmesidir. İbadet, bir kez gelen tutkunun her gün yeniden kabul edilmesidir. Bu kabul bir irade eylemi gibi görünse de aslında teslimiyettir.
Teslimiyet kavramı tutkunun öteki yüzünü gösterir. Sevenin özgürlüğü, seçmekte değil, seçilmiş olduğunu kabul etmektedir. “Ben istedim” cümlesinin arkasında, “bana oldu” cümlesi yatar. İnsan tutkusunun efendisi değildir; en fazla onun misafiridir. Bu, modern öznenin kendine yönelik inancına doğrudan bir itirazdır. Modern özne kendi arzularını yönetir, ihtiyaçlarını hesaplar, kendini optimize eder. Tutkulu olan ise yönetilemeyen bir şeyin kendisini yönettiğini bilir.
Mürşid-mürid ilişkisi bu soruna ilginç bir çözüm getirir. Mürşid tutku yaratmaz. Yalnızca yaratılamaz olanın gelebileceği bir yer açar. Bir usta, öğrencisine bilgi verir; mürşid ise bir karşılaşma sunar. Karşılaşma, nedensel bir zincirin sonucu değil, bir kesintidir. Ve kesinti, planlanamaz. “Bulamazsın, bulunursun” cümlesi bu pedagojik paradoksun özetidir: Arayış gerçek olabilmek için kendisini aşan bir şey tarafından karşılanmalıdır. Aranan, aramaya cevap vermese de aramayı mümkün kılan şeydir.
Böylece asimetri son bir anlam kazanır. Yok edebiliriz, çünkü yok etmek bizim gücümüzdür. Yaratamayız, çünkü yaratmak bizim gücümüzün ötesinde bir verilmişliktir. Bu, insan bilgisinin sınırını değil, insan varlığının doğasını gösterir. İnsan, kendisine verilmiş olanın bekçisidir, mimarı değil. Bekçilik ise bir sorumluluktur: Yok edebileceğin şeyi yok etmemek. Çünkü yıkımın geri dönüşü yoktur ve hiçbir hesap, kaybolanın yerini dolduramaz.
Belki de normalliğin trajedisi budur. Bize acısız bir hayat vaat eder, ama acıyla birlikte taşıdığımız tek gerçek ağırlığı, hakikate yaklaşma imkânını elimizden alır. Geriye ölçülü, konforlu, sessiz bir varoluş kalır. Ona yaşamak denir. Ama gözleri alevli bir şeye hiç bakmamış olanın yaşadığı, belki yalnızca hayatta kalmaktır.




