Picture of Mustafa Arslan
Mustafa Arslan

Yılın Kelimesi: İnsan

A+ A-

Cambridge Sözlüğü’nün 2026 yılının kelimesi olarak “human”ı yani “insan”ı seçmesi oldukça manidar. Yapay zekâyla ilgili bunca yeni kelime hayatımıza girmişken öteden beri bildiğimiz bir kelimeye ihtiyaç duyulması yeniden tartışmaya açılıyor. Düne kadar kendiliğinden anlaşılan insan katkısını bugün ayrıca belirtmek durumunda kalıyoruz. Bu değişiklik yapay zekânın dilimize yeni sözcükler katarken eskiden beri kullandığımız sözcüklere de başka anlamlar yüklediğini gösteriyor. Seçimin ardında insan olmanın ne anlama geldiğine dair yeniden canlanan bir ilgi var. Bu ilginin hayattaki karşılığı da küçümsenecek gibi değil. Sözlükler çoğu zaman bir dönemin neye takıldığını sessizce kaydeder. Bu kez kaydedilen şey bir teknoloji değil bir yoklama hâli.

Bir kelimenin yeniden dikkat çekmesi için anlamının değişmesi gerekmiyor. Bazen o kelimeyi söylememize gerek bırakmayan şartlar değişiyor ve biz öteden beri bildiğimiz şeyi açıkça dile getirmek zorunda kalıyoruz. “İnsan” da bugün böyle bir kelime. Bir işin insan eliyle yapılıp yapılmadığını sorarken o işin nasıl ortaya çıktığını anlamaya çalışıyoruz. Fakat yapay zekânın hayatımızda tutacağı yer üzerine düşünürken bir başka soru daha beliriyor. Bu işi kimin için yapıyoruz ve neyin onun yararına olduğuna kim karar veriyor? Bir işin nasıl yapıldığını bilmek niçin yapıldığını açıklamaya yetmiyor. Üstelik ilk soru kolayca cevaplanırken ikincisi çoğu zaman sessizlikle karşılanıyor.

İnsanla yapay zekânın birbirine üstün gelip gelemeyeceği üzerinde durmak yerine birlikte çalışmanın ne sağlayabileceğini düşünmeye eğilmek daha akılcı geliyor. Yapay zekânın insan hayatını kolaylaştırabileceği gerçeği bu kolaylığın kendiliğinden herkese ulaşacağı anlamına gelmiyor. Hayatı kolaylaştırmak çoğumuzun itiraz etmeyeceği bir amaç olsa da bir işin daha az vakit almasıyla insanların kendilerine daha çok vakit ayırabilmesi arasında kendiliğinden kurulan bir bağ yok. Kazanılan zamanın nasıl kullanılacağına ortaya çıkan değerden kimin yararlanacağına ve değişimin getirdiği yükü kimin taşıyacağına ilişkin kararlar veriliyor. Bu kararlardan söz etmeden yapay zekânın insanlara ne kazandırdığını söylemek eksik kalır. Tarih de bunu defalarca gösterdi. Makineleşmenin getirdiği verim artışı her dönemde aynı ölçüde paylaşılmadı. Kimi zaman kazanç bir yana yük bir başka yana yazıldı.

İnsanı merkeze alan bir yapay zekâ çalışması insanların ihtiyaçlarını işin başında dinlemekle başlar. Dinlemek de yapılmasına çoktan karar verilmiş bir işi insanlara anlatıp görüşlerini almaktan daha fazlasını gerektirir. Henüz neyin yapılacağı kesinleşmemişken söz söyleyebilmeleri ve söylediklerinin alınacak kararı değiştirebilmesi gerekir. İnsanların yaşama biçimleri ve öncelikleri birbirinden farklı olduğuna göre yararlı olana dair tek bir cevabı baştan kabul etmek de doğru olmaz. Üstelik insanı gözeten bir çalışmanın sonunda başlangıçta mümkün görünen bir işin yapay zekâya bırakılmaması gerektiği de anlaşılabilir. Böyle bir karar gelişmenin önüne geçmekten çok gelişmenin neye hizmet edeceğini ciddiye almaktır. Vazgeçmeyi bilmek de bir tür ustalıktır. Yapılabilen her işin yapılması gerekmediğini hatırlatır bize.

Burada yapay zekânın tahakkümünden söz etmek için makinelerin bir gün kendi iradeleriyle hareket edeceğini varsaymaya gerek yok. İnsanların ihtiyaçlarını bir sistemin kabul ettiği biçimde anlatmaya mecbur bırakılması ve o biçime sığmayan sözlerin giderek daha az dikkate alınması yeterince ciddi bir meseledir. Bu durumun sorumluluğu da makineye yüklenemez. Yapay zekânın nerede kullanılacağını ona ne kadar yetki tanınacağını ve hangi kararların yeniden ele alınabileceğini insanlar belirler. Hakkında verilen bir kararın gerekçesini öğrenemeyen insan için yetkinin kâğıt üzerinde kimde kaldığının pek az önemi vardır. İtirazını kimin dinleyeceğini ve yanlışlık varsa kimin düzeltebileceğini bilmesi gerekir. Bir kapıya başvurabilmek o kapının varlığını bilmekle başlar. Başvurulacak kapısı olmayan itiraz yalnızca bir yakınmadan ibaret kalır.

Son kararın insana ait olması gerektiği yönündeki vurgu bu noktada üzerinde yeniden düşünülmeyi hak ediyor. Bir kararın sonunda bir insanın onayı bulunması o kişinin kendisine sunulan sonucu sorgulayabildiği anlamına gelmez. Ekrana düşen bir öneriyi yüzlerce kez onaylamak zamanla bir alışkanlığa dönüşür. Onay veren kişi de farkına varmadan sürecin bir parçası olur. Sorumluluk ancak kararı gözden geçirme imkânı ve gerektiğinde onu değiştirme yetkisi varsa yerine getirilebilir. Bir yetkiyi taşımak o yetkinin kullanılmasıyla ortaya çıkan sonuçlara cevap verebilmeyi gerektirir.

Yapay zekâ üzerine çalışırken insanı hatırlamak bütün işleri eskiden olduğu gibi sürdürmek anlamına gelmiyor. Teknolojiyi yönlendirebilmek ona ayak uydurmaktan daha önemli bir iştir. Yön verebilmek için de neyin değişmesini istediğimiz kadar neyi korumak istediğimizi bilmemiz gerekir. İnsanın kendi hayatı hakkında söz söyleyebilmesi ve kendisi için verilmiş bir hükme karşı çıkabilmesi ile ortak bir çabayla elde edilen yarardan pay alabilmesi teknik imkânlar genişledikçe vazgeçilebilir hâle gelen şeyler değildir. Bunlar üzerinde düşünülmeden yürütülen bir çalışmanın ne kadar başarılı olduğunu söylemek için elimizde eksik bir ölçü kalır.

İnsanı merkeze almanın bir şartı da onun değerini iyi yaptığı işlerle açıklamak zorunda olmadığımızı kabul etmektir. İnsan haysiyetini becerilerimizle savunmaya giriştiğimizde makinelerin öğrendiği her yeni iş karşısında aynı savunmayı yeniden kurmamız gerekir. Oysa bir insanın dinlenmeye değer görülmesi kendisini ne kadar iyi anlattığına bağlı değildir. Kendi hayatını ilgilendiren bir karara karşı çıkabilmesi için de herkesten daha iyi muhakeme ettiğini göstermesi gerekmez. Geliştirdiğimiz araçlara ayak uydurmakta zorlandığında insanın değeri azalmaz. Asıl o zaman geliştirdiğimiz aracın kimin ihtiyaçlarını gözettiğini bir daha düşünmek gerekir.

“İnsan”ın yılın kelimesi seçilmesi bu yüzden tesadüf değil. Cambridge yapay zekâ hakkında konuşurken eski bir kelimeye yeniden ihtiyaç duyduğumuzu kayda geçiriyor. Fakat sözlüğün kaydettiği değişimin önümüze koyduğu mesele o kelimenin hangi sıklıkta kullanıldığıyla bitmiyor. Bir işin ardında insan olup olmadığını sorarken geliştirdiğimiz araçların kim için ve ne uğruna çalıştığını da açıkça konuşmamız gerekiyor