Eleni Vitali: Gecenin sonunda şarkı bitiyor

Özlemek, her zaman birini beklemek değildir. Bazen bir mevsimi özlersiniz. Çocukluğunuzun geçtiği sokağı, yaz akşamlarının uzayan gölgelerini, henüz büyümenin ne demek olduğunu bilmediğiniz zamanları… Bir evin penceresinden içeri giren ikindi ışığını, annenizin mutfaktan gelen sesini, yağmurdan sonra toprağın kokusunu… Belki de en çok, bütün bunların içinde olduğunuz eski hâlinizi özlersiniz.

İnsan bazı duyguların üzerinden zaman geçince kurtulacağını sanıyor. Oysa zaman, her şeyi alıp götürmüyor. Bazı anıları bir çekmecenin dibine kaldırıyor, bazılarını zihnin en kuytu yerine saklıyor. Sonra hiç beklemediğiniz bir anda, bir koku, bir melodi ya da sokaktan gelen tanıdık bir ses, yıllardır dokunmadığınız bir hatırayı önünüze bırakıyor. Birdenbire yeniden çocuk oluyorsunuz. Bir yaz akşamına, eski bir evin avlusuna, çoktan değişmiş bir şehrin sokaklarına dönüyorsunuz.

Fakat insanın en derin özlemi belki de geri dönemeyeceğini bildiği şeylere duyduğu özlem. Çünkü bazı yerler hâlâ haritada duruyor olsa da orada yaşadığımız zaman çoktan geçmiş oluyor. Bazı insanlar hayatta, bazı evler yerinde, bazı sokaklar hâlâ aynı isimle anılıyor. Ama biz artık oraya ilk gittiğimiz zamanki insan değiliz.

Keder biraz da burada başlıyor. Kaybettiğimiz şeyin ne olduğunu tam olarak tarif edemediğimizde… Bir şeylerin eksildiğini hissedip bunun adını koyamadığımızda. İçimizde eski bir ateşin küllerini karıştırır gibi geçmişe dokunduğumuzda…

İşte bazı sesler tam da bu duygulara eşlik ediyor. Neşeli bir şarkının ortasında bile insanın içine ince bir sızı bırakabilen, hiç bilmediğimiz bir dilde kendi hikâyemizi anlatan sesler var. Eleni Vitali’nin sesi benim için biraz böyle.

Bir şarkı açılıyor. Yunanca sözler, odanın içinde ağır ağır dolaşmaya başlıyor. Kelimeler anlaşılmıyor ama his tanıdık. Sanki bir yerlerden geliyor bu ses; eski bir evden, terk edilmiş bir sokaktan, çoktan unutulduğu sanılan bir akşamdan. İnsan, hiç bilmediği bir dilde söylenen bir şarkıyı nasıl olur da kendi hayatından bir parça gibi dinleyebilir?

Şarkıyı söyleyen Eleni Vitali.

---

Bir sesin hikâyesi: Eleni Vitali

Eleni Vitali, 19 Eylül 1954’te Atina’da, müziğin gündelik hayatın bir parçası olduğu Roman bir ailede dünyaya geldi. Babası Takis Lavidas santur çalıyor, annesi Lucy Karageorgiou şarkı söylüyordu. Dolayısıyla müzik onun için sonradan seçilmiş bir meslek değil, çocukluğundan itibaren içinde yaşadığı bir dünyaydı. Henüz küçük yaşlarda santurla tanıştı. 1970’li yılların başında profesyonel müzik hayatına adım attı ve zamanla Yunan müziğinin kendine has yorumcularından biri hâline geldi.

Vitali’yi yalnızca güçlü sesiyle tanımlamak yeterli değil. Onun yorumculuğunda geleneksel Yunan müziğinin derinliği, halk ezgilerinin doğallığı ve şehirli müziğin kırılganlığı bir araya geliyor. Bazen bir şarkıyı bütün gücüyle haykırıyor, bazen de neredeyse fısıldayarak söylüyor. Sesindeki bu değişkenlik, onu dinlerken tek bir duyguya tutunmayı zorlaştırıyor. Çünkü onun şarkılarında aşk da var, öfke de, neşe de, vazgeçmişlik de…

Belki de onu özel kılan, şarkıyı yalnızca seslendirmemesi. Söylediği her eserin içinde bir hayat varmış hissi uyandırması.

Yunan müziğinin önemli bestecileri ve müzisyenleriyle kurduğu ilişkiler, farklı müzikal gelenekleri yorumlama becerisi ve sahnedeki güçlü varlığı, onu kuşaklar boyunca dinlenen bir sanatçıya dönüştürdü. Özellikle geleneksel ezgileri modern yorumlarla buluşturduğu eserlerinde, geçmişle bugün arasında kendine özgü bir köprü kurdu.

Özellikle Dionysis Savvopoulos ile seslendirdiği Sou Milo Kai Kokkinizeis, Vitali’nin yorumculuğundaki farklı renkleri görmek için güzel bir örnek.

Rebetiko: Bir şehrin, bir halkın ve kayıpların müziği

Eleni Vitali’nin müziğini anlamak için biraz da Yunan müziğinin tarihine, özellikle rebetiko geleneğine yaklaşmak gerekiyor.

Rebetiko, yalnızca bir müzik türü değil; göçlerin, yoksulluğun, limanların, tavernaların ve şehirlerin kenarında kalmış hayatların sesidir. 19. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı coğrafyasının farklı liman kentlerinde ve Yunanistan’da şekillenen bu müzik, özellikle İzmir, İstanbul, Pire ve Atina gibi şehirlerin kültürel karşılaşmalarından beslenmiştir.

1922’de Anadolu’dan Yunanistan’a gerçekleşen büyük nüfus mübadelesi, rebetiko kültürünün gelişiminde önemli bir dönüm noktası oldu. Anadolu’dan ayrılmak zorunda kalan yüz binlerce insan, beraberinde yalnızca eşyalarını değil; müziklerini, ezgilerini, çalgılarını, yemeklerini ve hatıralarını da taşıdı. İzmir’in müzikal zenginliği, Yunanistan’ın liman kentlerinde yeni bir hayat buldu. Böylece Anadolu ve Yunan müzik gelenekleri arasında güçlü bir etkileşim ortaya çıktı.

Bu müziğin merkezinde çoğu zaman sıradan insanların hayatları vardı. İşçiler, denizciler, göçmenler, yoksullar, âşıklar, dışlanmışlar… Hayatın kıyısında kalanların hikâyeleri, buzuki ve bağlamanın tellerinde kendine yer buldu. Aşk, ayrılık, hasret, geçim derdi, yalnızlık ve özgürlük arzusu şarkılara dönüştü.

Rebetiko’nun en etkileyici taraflarından biri de hüznü tek başına bırakmamasıdır. Bir şarkıda derin bir keder anlatılırken ritim insanı dansa davet edebilir. Bir yandan kayıplar hatırlanır, diğer yandan hayatın devam etmesine duyulan inat dile gelir. Belki de bu yüzden rebetiko, dinleyeni yalnızca hüzünlendirmez; ona yaşama gücünü de hatırlatır.

Bu kültürün önemli isimleri arasında Markos Vamvakaris, Vassilis Tsitsanis, Roza Eskenazi ve Sotiria Bellou gibi sanatçılar bulunur. Her biri rebetiko geleneğine kendi hayatından, kendi sesinden ve kendi döneminin ruhundan bir şeyler katmıştır.

Eleni Vitali de bu büyük müzikal mirasın içinden gelen, geleneksel Yunan müziğinin farklı damarlarını kendi yorumuyla buluşturan sanatçılardan biridir. Onun sesinde bu mirasın izlerini duymak mümkün. Fakat Vitali’yi yalnızca rebetiko ile sınırlamak doğru olmaz. Laïkó müziği ve Yunan halk müziğinin farklı biçimleri de repertuvarında önemli bir yer tutar.

Yunan müziğinde kederin dili

Yunan müziği, coğrafi yakınlığımızın da etkisiyle bize yabancı gelmeyen bir duygu dünyasına sahip. Makamlar, melodik geçişler, ritimler ve kullanılan çalgılar zaman zaman Anadolu müziğiyle şaşırtıcı benzerlikler taşır. Bir buzuki ezgisinde tanıdık bir saz havası, bir Yunan halk şarkısında eski bir Anadolu türküsünün gölgesiyle karşılaşabilirsiniz.

Bu benzerliklerin ardında yüzyıllar boyunca birlikte yaşama, ticaret, göç, komşuluk ve kültürel alışverişin izleri bulunur. Ege’nin iki yakasında müzik, siyasi sınırların ayırdığı hayatlar arasında ortak bir hafıza oluşturmuştur.

Özellikle laïkó müziği, gündelik hayatın içinden doğan duyguları anlatması bakımından dikkat çekicidir. Aşkın heyecanı, ayrılığın acısı, geçim sıkıntısı, hayal kırıklığı ve hayata yeniden tutunma çabası bu müziğin temel temaları arasındadır. Rebetiko ile yakın ilişkisi bulunan bu gelenek, zaman içinde yeni enstrümanlar ve modern düzenlemelerle değişmiş, geniş kitlelere ulaşmıştır.

Yunan müziğinde hüzün çoğu zaman gösterişli değildir. Bazen bir ezginin tekrarında, bazen şarkıcının sesindeki hafif bir çatlamada saklıdır. Bir sözün ardından gelen uzun bir saz geçişi, anlatılmak istenen her şeyin yerini alabilir.

Vitali’nin yorumunu etkileyici kılan da bu müzikal hafızayı taşıyabilmesidir. Onun sesi, bir yandan geçmişin geleneklerine yaslanırken diğer yandan bugünün insanına ulaşmayı başarır. Sanki farklı kuşakların, farklı şehirlerin ve farklı hayatların duygularını aynı şarkıda buluşturur.

Belki de müziğin en güzel tarafı budur. Bir ülkenin sınırları içinde doğar ama orada kalmaz. Bir dilde söylenir ama başka dillerde de karşılık bulur. Bir insanın hayatından çıkar, hiç tanımadığı başka insanların hatıralarına karışır.

Gecenin sonunda şarkı bitiyor

Bir başka akşam, aynı şarkı yeniden açılıyor.

Kahve çoktan soğumuş. Pencerenin dışında şehir kendi telaşıyla yaşamaya devam ediyor. Bir yerlerde insanlar eve dönüyor, birileri birine kavuşuyor, birileri son kez vedalaşıyor. Birileri de hiçbir şey olmamış gibi hayatına devam ediyor; oysa içinde, kendisinin bile tam olarak adını koyamadığı bir yorgunluk taşıyor.

Belki yıllardır beklediği bir şey gerçekleşmedi. Belki çok istediği bir hayatı yaşayamadı. Belki de istediği her şeye ulaştı ama bir zamanlar kendisini mutlu eden şeylerin artık aynı duyguyu uyandırmadığını fark etti.

İnsan yalnızca kaybettiklerine üzülmüyor. Bazen yaşanmamış ihtimallerin de yasını tutuyor. Olabilirdi dediği hayatların, söylenebilirdi dediği sözlerin, biraz daha cesur olsaydı belki değişebilecek şeylerin…

Eleni Vitali’nin sesi odanın içinde son kez yükseliyor. Yunanca sözleri anlamıyoruz belki ama şarkının nereden geldiğini hissediyoruz. Biraz Ege’den, biraz eski bir liman kentinden, biraz da kendi geçmişimizden…

Gecenin sonunda şarkı bitiyor.

İnsan bir süre daha öylece oturuyor. Sonra kalkıp pencereyi kapatıyor, masadaki fincanı mutfağa götürüyor. Belki ertesi sabah erkenden uyanacak, yapması gereken işleri yapacak, telefonlara cevap verecek, bir yerlere yetişecek. Hayat, bütün sıradanlığıyla devam edecek.

Ama şarkıdan geriye bir şey kalacak.

Zaman her şeyi iyileştirmiyor. Bazı şeyleri yalnızca daha sessiz bir yere taşıyor. Acının biçimi değişiyor, hatıraların rengi soluyor, bir zamanlar içimizi yakan şeylerin üzeri külleniyor. Fakat küllerin altında, geçmişte yaşadığımız hayatın sıcaklığı kalabiliyor.

Belki de yaş almak, insanın içindeki ateşin sönmesi değil; hangi ateşin artık yeniden yanmayacağını öğrenmesi.

Yine de arada bir, eski bir şarkı duyulduğunda her şey yeniden başlıyor.

Ve bazı sesler, küllerin altında hâlâ sıcaklığını koruyan o eski ateşi bulmamız için yeterli oluyor.