Ankara Zirvesi’nin ardından Türk Devletleri Teşkilatı’nı ve ortak gündem konularını kim, nasıl okudu? Açık kaynak taraması ve medya okuryazarlığı notları

Çerçeve ve cemaat

Günlük hayatımızın bir parçası olarak gündemi merak ve takip ederiz. Haber okurken çoğu zaman olayın kendisini değil, olayın bize nasıl anlatıldığını okuruz. İletişim kuramcısı Robert Entman bu işleme çerçeveleme der. Çerçevelemek, gerçekliğin bazı yönlerini seçip metinde daha görünür kılmaktır. Entman’a göre bu seçim dört iş görür: bir sorunu tanımlar, nedenini işaret eder, ahlaki bir değerlendirme yapar ve bir çözüm önerir.

Siyaset bilimci Benedict Anderson ise ulusu “hayali bir cemaat” olarak tanımlar. Birbirini hiç görmeyecek milyonlarca insan, aynı gazeteyi okuyarak ve aynı kelimeleri kullanarak ortak bir “biz” hayal eder. Anderson’a göre bu tahayyülü besleyen başlıca araçlardan biri basındır.

Bu yazı; kitle iletişim araçlarında yapılan açık kaynaklı haber ve içerik taramalarını ve yukarıdaki iki kavramı birlikte kullanarak yapılan küçük bir medya okuryazarlığı özelliğini taşıyor.

29-30 Ekim 2026’da Ankara’da yapılan Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) 13. Zirvesi’ni kamu medyası, bağımsız yayınlar, düşünce kuruluşları ve sanal\sosyal medya nasıl çerçeveledi? Her biri hangi “biz”i öne çıkardı? Bir önceki yazıda bu sorularla zirve öncesi söylemi incelemiştim. Bu kez zirve günlerine ve sonrasına hep birlikte bakacağız. Yazı boyunca olabildiğince yorum ve analizden kaçınarak sadece durum tespitlerine yer vermeye çalışacağım. Böylelikle elde edilen verilerle ilgili yorumları okuyucularımıza bırakmış olacağım.

Tahayyül adla başlar. Teşkilatın adı Türkçede “Türk Devletleri”, Kazakçada “Түркі мемлекеттері”, Kırgızcada “Түрк мамлекеттер”, Özbekçede “Turkiy davlatlar” olarak geçiyor. Türkmen devlet basını “Türki Döwletler” diyor. Rusça yayınlar “тюркские государства” ifadesini, Farsça yayınların bir kısmı “Türk dili konuşan ülkeler” ifadesini kullanıyor. Çince yayınlar ise tarihte Göktürkler için kullanılan “Tujue” (突厥) sözcüğünü tercih ediyor. Aynı kurum, her dilde biraz farklı bir aidiyetle veya sesle anılıyor.

Zirvede ne oldu?

Zirve 29 Ekim’de Dışişleri Bakanları Konseyi, 30 Ekim’de Devlet Başkanları Konseyi toplantısıyla yapıldı. Heyet başkanları 163 maddelik Ankara Bildirisi’ni Azerbaycan, Kazak, Kırgız, Türk ve Özbek dillerinde imzaladı. Dönem başkanlığı Azerbaycan’dan Türkiye’ye geçti. Genel Sekreterliğe Özbekistan Dışişleri Bakan Yardımcısı Mirvohid Azimov getirildi. 14. Zirve’nin 2027’de Özbekistan’da yapılması kararlaştırıldı. Kırgızistan’ın 2027 gayriresmî zirvesine ev sahipliği teklifi de kabul gördü.

Bildiride 2027-2031 Stratejisi, “Türk Devletleri Arasında Stratejik Ortaklık, Ebedi Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması” taslağı ve BM Genel Kurulu ile İslam İşbirliği Teşkilatı’nda gözlemci statüsü hedefi yer aldı. Türkiye’de bir TDT Savunma Sanayii Koleji kurulmasının araştırılması, Siber Güvenlik Konseyi istişareleri, Orta Koridor, Zengezur Koridoru, Çin-Kırgızistan-Özbekistan ve Trans-Afgan demiryolları da metinde yer alan başlıklardandı. Kıbrıs maddesi “Ada’daki mevcut gerçekler” ifadesini içerdi. Bildiride Rusya’ya ilişkin bir karar yer almadı.

Zirvenin bir de törensel yüzü vardı. 29 Ekim’de liderler Beştepe’deki Türk Devletleri Medeniyet Parkı’nı birlikte açtı; Kazak basını alanı “Türk Dünyası Yolu” diye andı. EU Reporter, açılışta heyetleri 16 tarihî Türk devletinin bayraklarını taşıyan askerlerin ve yeniçeri kıyafetli görevlilerin karşıladığını yazdı. Tokayev konuşmasında ilk Türkoloji Kongresi’nin 100. yılına dikkat çekti. Bildiri ise TÜRKSOY’un 2026’yı Ziya Gökalp’i Anma Yılı ilan etmesini takdirle andı. Bu ayrıntıları, Anderson’ın sözünü ettiği ortak geçmiş tahayyülünün sahnedeki görünümleri olarak değerlendirebiliriz.

Tablo 1. Zirvede temsil düzeyi

Ülke	Statü	Temsil
Türkiye	Üye	Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan (ev sahibi)
Azerbaycan	Üye	Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov
Kazakistan	Üye	Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev
Kırgızistan	Üye	Cumhurbaşkanı Sadır Caparov
Özbekistan	Üye	Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev
Türkmenistan	Gözlemci	Devlet Başkanı Serdar Berdimuhamedov
KKTC	Gözlemci	Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman (ilk katılım)
Macaristan	Gözlemci	Temsilci gönderilmedi

Kaynak: AA, Euronews Türkçe, Cumhuriyet.

Kamu medyası: kurumsallaşma ve somut kazanım

Anadolu Ajansı (AA) bildiriyi başlık başlık aktardı. TRT Haber bildiriyi “Türk Yüzyılı vurgusu ve stratejik ortaklık mesajı” başlığıyla verdi; haberde Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattı, Güney Gaz Koridoru ve yeşil enerji koridorları öne çıktı. Gazeteci Yusuf Kanlı’nın haftalık medya izleme bülteni de AA, TRT Haber, Yeni Şafak ve Türkiye gazetesinin zirveyi ticaret koridorları, kültürel bağlar ve dönem başkanlığı üzerinden, başarı ve gelecek beklentisiyle işlediğini kaydetti.

Kamu medyasının yabancı dil servisleri farklı başlıklar seçti. TRT Rusça, Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov’un Rusya’nın TDT’ye katılımını “makul” bulduğu açıklamasını haberleştirdi. AA Rusça, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Caparov’un Türkiye’nin uluslararası itibarının arttığı yönündeki sözlerini başlığa taşıdı.

AA Analiz’de Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi’nden Prof. Dr. Fırat Purtaş, zirvenin TDT’nin “bağlayıcı kararlar alan” bir yapıya dönüştüğünü gösterdiğini yazdı. Purtaş’a göre TDT ve Orta Koridor artık eş anlamlı kullanılan kavramlar.

Üst düzey açıklamalar

Cumhurbaşkanı Erdoğan temayı Gaspıralı’dan hareketle tanımladı: Dilde birlik birbirini aracısız anlamak, fikirde birlik ortak strateji geliştirmek, işte birlik kararları sonuca dönüştürmektir. Erdoğan’ın en çok alıntılanan cümlelerinden biri Aliyev’in yokluğunda kuruldu: “Türk dünyasının aile fotoğrafında ayrılığa, gayrılığa, ihtilafa yer yoktur.”

Erdoğan, Türkmenistan’ı “en kısa zamanda tam üye olarak” görmek istediklerini söyledi. Ortak bir dijital ticaret platformu ile Oğuz, Kıpçak ve Karluk dil gruplarını kapsayacak bir “Büyük Türk Dili Modeli” önerdi. AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Kürşad Zorlu ise Tokayev’in Rusya önerisine ilişkin AA’ya konuştu. Zorlu, böyle bir talep gelirse konunun “tüm üye devletlerin onayıyla” değerlendirileceğini söyledi.

Bağımsız ve muhalif yayınlar: yokluk ve ayrıntı

Zirveyi yerinde izleyen Cumhuriyet, haberini üç ayrıntı üzerine kurdu. Birincisi imza töreniydi: Erdoğan’ın belgeyi yanlış alana imzaladığı anlar haberin girişinde yer aldı. İkincisi Macaristan’ın hiç temsilci göndermemesiydi. Üçüncüsü bildirideki Savunma Sanayii Koleji maddesiydi.

Medyascope haberinde “Aliyev katılmadı” ile “Erdoğan birlik mesajı verdi” cümlelerini yan yana koydu. Sözcü, Azerbaycan basınının Aliyev’in katılmamasını haklı bulduğunu aktaran bir haberle konuya girdi. Euronews Türkçe, Tokayev’in önerisini zirvenin “sürpriz gelişmelerinden biri” olarak niteledi ve Rusya’ya dair bir anlaşma açıklanmadığını not etti.

İslamcı ve muhafazakâr yayınlar: inanç ve vefa

Milli Gazete, zirve günü “Aliyev, ehemmiyetli zirveye neden katılmadı?” başlığını attı. Gazete “yorum yapmak istemeyiz” diyerek tek bir soru sordu: Haydar Aliyev aynı koşullarda zirveye katılır mıydı? Gazete daha önceki bir haberinde Bakü’nün politikalarını “İslam’ın emri başörtüsünü yasaklaması” olarak tanımlamıştı.

Karar, “Bakü’süz zirve: Azerbaycan yumuşamıyor” başlığını kullandı. Karar yazarı Akif Beki iki uca birden itiraz etti: Bakü istedi diye başdanışmanı feda etmek de, Aliyev gelmedi diye ipleri koparmak da yanlıştı. Beki, Türkiye’de yasağa tepki gösterenlerin gözaltına alınmasını da aynı yanlışlar arasında saydı. Serbestiyet ise Aliyev’in başörtüsü yasağına yönelik eleştirilere “kızarak” gelmediğini yazdı. İktidara yakın Star gazetesinde Resul Tosun başka bir noktaya vurgu yaptı: Azerbaycan TDT’den ayrılmamış, bakanını göndermiş ve Ankara Bildirisi’ni imzalamıştı.

Milliyetçi ve Avrasyacı çevreler

Milliyetçi çevrelerde tartışmanın odağı Rusya önerisiydi. TDT’nin kurucu Genel Sekreteri, emekli büyükelçi Halil Akıncı, Cumhuriyet’e verdiği demeçte öneriye karşı olduğunu söyledi. Akıncı’ya göre Tokayev bu çıkışı kimseye danışmadan yapmıştı; teşkilat akrabalık ve dil esasına göre sınırlı sayıda üyeyle kurulduğu için öneri büyük ihtimalle kabul edilmeyecekti. Akıncı’nın sorusu habere başlık oldu: “Türk azınlığın olduğu her ülkeyi alacak mıyız?” Milli Düşünce Merkezi’nin Misak sitesindeki bir yazı da Tokayev’in önerisinin ve “teşkilat askerî bloka dönüşmesin” vurgusunun Kremlin’in çıkarlarıyla örtüştüğünü savundu.

MHP ve İYİ Parti’nin Tokayev önerisine ya da zirve sonuçlarına ilişkin resmî bir açıklaması olmadı. MHP Genel Başkanı Bahçeli zirve öncesinde, 14 Ekim’de, Türk dünyası arasındaki kardeşlik hukukunu zedeleyecek “hiçbir nifak tohumunun” ekilmesine izin verilmemesi çağrısı yapmıştı.

Türkiye’de Avrasyacı çizgiyi temsil eden Vatan Partisi’ne yakın Aydınlık gazetesi konuyu haber diliyle işledi. Tokayev’in önerisini “Rusya da TDT’de yer alsın” başlığıyla verdi; ardından Zorlu’nun açıklamasını “Gözlemcilik için dil şartı var” başlığıyla duyurdu. Vatan Partisi Genel Başkanı Perinçek’e ait, konuya özel bir açıklama da gelmedi.

Üniversiteler ve düşünce kuruluşları

Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi’nin Almatı’daki Avrasya Araştırma Enstitüsü, Doç. Dr. Suat Beylur’un “TDT’de Yeni Dönem: Ankara Zirvesi ve Kurumsal Derinleşme” başlıklı yazısını 2 Kasım’da Türkçe ve İngilizce yayımladı. Yazı zirveyi, önceki yıllarda biriken kurumsal ve sektörel deneyimin uygulamaya aktarıldığı bir eşik olarak çerçeveledi. Bildirideki yeni başlıkları (savunma sanayisinde ortak eğitim, biyogüvenlik, yapay zekâ yönetişimi, aile ve nüfus politikaları, sporcu hareketliliği) sıralarken; önceki kararların ne ölçüde hayata geçtiğinin de önümüzdeki dönemde dikkatle izleneceğini not ediyor. Yazı ayrıca ‘’ortak bir kamuoyu bilinci’’ oluşması için atılması gereken adımları da gündeme getirdi. Çerçeveleme açısından bir ayrıntı daha dikkat çekiyor: Yazıda Tokayev’in kurumsal sadeleşme ve Daimî Temsilciler Konseyi önerilerine yer verilirken, Rusya önerisine ise değinilmediği görüldü.

Uluslararası Politika Akademisi ise iki ayrıntıya dikkat çekti: Macaristan Başbakanı Péter Magyar’ın katılmamasını hem iç kamuoyuna hem Avrupa Birliği’ne bir mesaj olarak değerlenidirirken, KKTC Cumhurbaşkanı Erhürman’ın katılımını ise Türk dünyasıyla diplomatik bağları güçlendirme çabası olarak kaydedildi.

KAFKASSAM’da yazan Azerbaycanlı Asif Nerimanlı, Türkiye’nin bu yıl Bakü’deki Dünya Şehircilik Forumu’nda ve CICA zirvesinde cumhurbaşkanı düzeyinde temsil edilmediğini hatırlattı. Nerimanlı’ya göre Bakü, o zaman gösterdiği anlayışı şimdi Ankara’dan bekliyor.

Üye ve gözlemci ülkeler: herkesin kendi “biz”i

Azerbaycan: egemenlik ve karşılıklılık

Azerbaycan’ın tutumunu anlamak için zirve öncesine kısaca dönmek gerekiyor. Eylülde Azerbaycan okullarında yeni kıyafet kuralları uygulanmaya başladı; başörtülü öğrencilerin okula alınmadığı haberleri Türkiye’de tepki çekti. Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral 13 Ekim’de düzenlemeyi sosyal medyada eleştirdi. Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı 21 Ekim’de sosyal medya paylaşımlarını gerekçe göstererek 31 Türk vatandaşını “istenmeyen kişi” ilan etti ve ülkeye girişlerini yasakladı. Aynı gün Erdoğan, Aliyev’i telefonla arayıp zirveye davet etti. Saral 26 Ekim’de görevinden istifa etti. APA ise Aliyev’in Ankara’ya gitmeyeceğini 29 Ekim’de duyurdu.

Kamuya yakın Report, APA ve Oxu.az, Aliyev’in gerekçesini “önceden planlanmış program” olarak açıkladı: Bakü’deki FIFA U-15 Dünya Kupası’nın finali ve ödül töreni. Bayramov’un Aliyev’in talimatıyla görevlendirildiği belirtildi. Euronews’e göre Azerbaycan Cumhurbaşkanlığından doğrudan bir açıklama aktarılmadı.

Todaypress’in yayımladığı APA analizi “Diplomaside her şey karşılıklıdır” ara başlığını kullandı. Analize göre katılmama kararı “tamamen doğru”ydu; ancak bu, Azerbaycan’ın TDT’den çekildiği ya da faaliyetini yavaşlattığı anlamına gelmiyordu.

Bayramov konuşmasında Karabağ’ı, Ermenistan’la normalleşme sürecini ve Orta Koridor’u anlattı. Bölgede “fiili bir barış” olduğunu, Ermenistan’dan barış anlaşması için siyasi ve hukuki adımlar beklediklerini söyledi. TDT’nin BM Genel Kurulu’nda gözlemcilik girişimine destek verdi.

Rusya önerisine Azerbaycan basını temkinli yaklaştı. Zerkalo.az, Bakü için önemli olanın teşkilatın özerkliğinin ve iç dengesinin korunması olduğunu yazdı. Minval’e konuşan uzman Mamedov, Azerbaycan ve Türkiye’nin gözlemci listesini genişletmeye bir ilgisini görmediğini söyledi. Vesti.az’ın Berlin’den yayımlanan analizi ise şu soruyu sordu: Belirleyici olan etnik bağsa, neden yalnızca Rusya?

Kazakistan: denge ve bağlantısallık

Akorda’ya dayanan haberler Tokayev’in Rusya önerisini manşetlere taşıdı. Kazakça yayınlar Tokayev’in Altay vurgusunu öne çıkardı: “Türk dünyasının tarihinde Altay’ın yeri özeldir.” Tokayev aynı konuşmada TDT’nin askerî bir ittifak olmadığını ve olmaması gerektiğini söyledi. Teşkilatın yaklaşık 60 alanda çalıştığını, bazı alanların birbirini tekrarladığını belirterek bir Daimî Temsilciler Konseyi önerdi.

Kazakça yayın yapan Jas Alaş (Жас Алаш), zirveyi “Türkiye-Azerbaycan arası soğudu mu?” sorusuyla inceledi. Gazeteye konuşan bir uzman, Tokayev’in davetini “siyasi kurnazlık barındıran bir girişim” olarak nitelendirdi. Uzmana göre amaç, Rusya’nın TDT’ye dönük kuşkusunu gidermekti; Rusya’nın daveti kabul etmesi ise zor görünüyordu. RFE/RL’nin Azattyq Asia servisi, Kırım Tatar Milli Meclisi Başkanı Refat Çubarov’un öneriyi eleştirdiğini ve TDT ülkelerini öneriyi desteklememeye çağırdığını aktardı.

Özbekistan: kurumsal temsil ve proje dili

Özbek basınının ortak başlığı Genel Sekreterlik oldu. Gazeta.uz ve Anhor, Mirvohid Azimov’un bu göreve gelen ilk Özbekistan temsilcisi olduğunu vurguladı. Kun.uz, Azimov’un yaklaşık altı yıl Genel Sekreter Yardımcılığı yaptığını hatırlattı. Kun.uz’daki bir değerlendirme yazısı zirveyi “Türk dünyası birliğine doğru yeni bir adım” olarak tanımladı.

Devlet ajansı Dunyo, Mirziyoyev’in jeopolitik rekabetin keskinleştiği uyarısını ve TDT’nin “karşılıklı güven ve pratik ortaklık platformu” olarak daha da kenetlenmesi çağrısını öne çıkardı. Euronews Türkçe ve Özbek basını Mirziyoyev’in önerilerini şöyle sıraladı: 100 stratejik yatırım ve sanayi projesini kapsayan “Türk Dünyası-100” programı, TDT+ iş birliğinin sektörel bakan toplantılarıyla başlatılması, Türk Turizm İttifakı, kimlik kartıyla sınır geçişi ve ticari davalarda adli yardımlaşma anlaşması. EU Reporter’a göre Mirziyoyev her yıl 200 eğitim bursu verilmesini ve ortak bir Türk kelimeleri sözlüğü hazırlanmasını da önerdi. Yangi O‘zbekiston gazetesi, Ziroat Mirziyoyeva’nın TDT Aile ve Kadın Konseyi’nin ilk toplantısına katıldığını duyurdu.

Kırgızistan: Türkiye vurgusu ve projeler

Devlet yayıncısı ElTR, Caparov’un TDT’nin artan rolüne ve görevi devreden Kırgız Genel Sekreter Ömüraliyev’in katkılarına değinen konuşmasını Kırgızca yayımladı. AA Rusça, Caparov’un Türkiye’nin uluslararası itibarının Erdoğan’ın “ileri görüşlü liderliğinde” arttığı sözlerini öne çıkardı.

24.kg, Caparov’un ekonomik önerilerini sıraladı: “Tamçı” finans ve yatırım bölgesi, yılda 2 milyon turist ve yaklaşık 5 bin istihdam hedefleyen Ala-Too Resort turizm kümesi ve Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolunun Orta Koridor’a bağlanması. Caparov’a Türk Dünyası Ali Nişanı verildi; bildiri de Kırgızistan’ın ilk ulusal uydusunu tebrik etti. 24.kg’nin görüş aldığı bir uzman, gözlemcinin oy hakkı olmadığını, bu nedenle önerinin Rusya’ya karar yetkisi vermeyeceğini hatırlattı.

Türkmenistan: tarafsız ortaklık

Türkmen devlet basını Berdimuhamedov’un konuşmasının tam metnini yayımladı. Berdimuhamedov teşkilatı, kardeş devletler arasında karşılıklı güveni pekiştirmenin ve pratik iş birliğini genişletmenin önemli bir kuruluşu olarak tanımladı. Türkmenbaşı Uluslararası Deniz Limanı’nın altyapısını Hazar geçişli koridora yönlendirmeye hazır olduklarını söyledi. Devlet basını, Erdoğan’ın Türkmenistan’ın katkılarını övdüğünü de ayrıca aktardı.

Gözlemciler: Macaristan ve KKTC

Macaristan’ın yokluğu Türk basınında haber oldu; Macar hükümetinden zirveye ilişkin bir açıklama olmadı. Oysa aynı ay Macaristan Dışişleri Bakanı Anita Orbán Ankara’yı ziyaret etmişti; Index bu ziyareti “Macar-Türk iş birliği tarihî zirvede” başlığıyla vermişti. Önceki yazıda andığımız Macar siyaset bilimci Zoltán Kiszelly’nin zirve sonrasına ait bir yazısına da rastlanılmadı. Kiszelly ağustosta, Magyar hükümetinin gözlemcilikten kademeli olarak çekilmesini en olası senaryo olarak tanımlamıştı.

KKTC Cumhurbaşkanı Erhürman zirveye ilk kez katıldı. Erhürman, birliğin gücünün ortak geçmişten alınan ilhamın somut adımlara dönüşmesiyle ortaya çıkacağını söyledi. Kıbrıs Türk halkının izolasyonunu gündeme getirdi ve Türk dünyası ile Doğu Akdeniz arasında bir köprü olmaya hazır olduklarını belirtti.

Tokayev’in Rusya önerisi: kim ne dedi?

Tartışmanın kaynağı Akorda’nın yayımladığı konuşma metniydi. Tokayev şöyle dedi: “Teşkilatımızın itibarını artırmak için Rusya’nın niyetine olumlu yaklaşmak ve ona bu formata katılmayı ya da TDT faaliyetlerine gözlemci olarak iştirak etmeyi önermek doğru ve adil bir karar olurdu.” Bu format, 2025 Gebele Zirvesi’nde gündeme gelen ve üçüncü taraflarla iş birliğini öngören TDT+ mekanizmasıydı. Tokayev gerekçe olarak Rusya’daki Türk halklarını, Rusya’nın yürüttüğü “Altay – Türk medeniyetinin beşiği” projesini ve Rusçadaki Türkçe kökenli kelimeleri gösterdi.

Önerinin üslubu, aktarıldığı dile göre değişti. AA’nın aktardığı Türkçe metinde “bu formata ya da gözlemci olarak” ifadesi yer alsa da Türkçe başlıkların çoğu yalnızca “gözlemci” seçeneğini öne çıkardı. Milli Düşünce Merkezi’ndeki yazı öneriyi “gözlemci ya da tam üye” olarak aktardı. İran’ın Tasnim ajansı, Rusya’nın “yeni üye” olarak katılmasının ve sürecin gözlemcilikle başlamasının önerildiğini yazdı. Akorda metninde ise iki seçenek vardı: TDT+ ya da gözlemcilik. Ankara Bildirisi’nde Rusya’ya ilişkin bir karar yer almadı; bildiri yalnızca TDT+ aracılığıyla dış ortaklarla iş birliğine önem verildiğini söyledi.

Moskova’nın resmî yanıtı 2 Kasım’da Kremlin Sözcüsü Peskov’dan geldi. Peskov, “Anladığım kadarıyla resmî bir davet olmadı” dedi ve konunun Astana ile temasların gündemine gireceğini belirtti. Rusya’da tarihsel olarak Türk kökenli halkların yaşadığı bölgeler bulunduğunu, bu nedenle katılımın “anlaşılır, makul ve doğal” olacağını söyledi. Tek tek bölgelerin değil, Rusya Federasyonu’nun bütün olarak katılımından söz ettiğini vurguladı. Life.ru’ya göre Peskov ayrıca Erdoğan’a hediye edilen Türk devletleri haritasında Altay’ın gösterilmediğine dikkat çekti.

Rus medyası Peskov’un sözlerini farklı başlıklarla verdi. Vedomosti’ye konuşan Peskov, konunun yakın zamanda hem Astana ile hem de teşkilatın diğer üyeleriyle yapılacak görüşmelerin gündemine gelebileceğini söyledi. Devlet kanalı Vesti, Peskov’un “katılım” anlamında kullandığı “участие” kelimesi yerine başlığında “katılma, üyeliğe girme” anlamına gelen “вступление” kelimesini tercih etti. EADaily ise habere “Evet, çoktan zamanı geldi” başlığını attı.

Türkiye cephesinde ayrıntılı yanıt Kürşad Zorlu’dan geldi. Zorlu, AA’ya gözlemcilik tüzüğündeki dil şartını hatırlattı: Gözlemci statüsü için yalnızca bir Türk dilini ya da akraba bir dili, herhangi bir bölgesinde değil tüm ülkede devlet dili veya resmî dil olarak kabul etmiş devletler başvurabiliyor.

Zorlu, TDT+ çerçevesinde üçüncü ülkelerle dışişleri bakanları ya da devlet başkanları düzeyinde toplantı yapılabileceğini, bunun için de tüm üyelerin ortak kararı gerektiğini söyledi. Peskov’un “bölgeler değil, Rusya Federasyonu bütün olarak” vurgusu ile Zorlu’nun “bir bölgede değil, tüm ülkede resmî dil” şartı aynı hafta kayda geçti.

Gayriresmî Rus yayınları konuyu farklı çerçevelerle işledi. Life.ru, Peskov’un açıklamasını olumlu bir dille duyurdu; site, Rusya Dijital Kalkınma Bakanlığı’nın mali desteğiyle çalıştığını belirtiyor. Stratejik Kültür Vakfı’nın sitesi Fondsk, davetin TDT’nin Rusya karşıtı ya da pan-Türkist bir blok olarak algılanmasını azaltacağını yazdı. Aynı sitede, Tokayev’in Moskova’nın “niyetlerinden” söz ettiği, oysa Rusya’nın böyle bir planı resmen açıklamadığı not edildi. ANNA News, Tokayev’in Türkiye’yi “zor durumda bıraktığı” başlığını kullandı. Politnavigator ise öneriyi Azerbaycan’ın ve İsrail’in işine yarayan bir “blöf” olarak sundu.

Avrasyacı düşünür Aleksandr Dugin’e ya da benzer çevrelere ait, bu konuya özel doğrulanabilir bir açıklama da yer almadı. Bu konu daha çok Fondsk, ANNA News ve Topwar gibi milliyetçi-güvenlikçi Rus yayınlarında ve okur yorumlarında tartışılıyor.

Konunun takvimi de izleniyor. Tokayev’in 11 Kasım’da Moskova’daki Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü (KGAÖ) zirvesine katılmasının planlandığı bilgisi var. Bu yazının tamamlandığı  4 Kasım itibarıyla Rusya’nın resmî bir başvurusu ya da TDT’den Rusya’ya iletilmiş resmî bir davet bulunmuyor. Özbek Anhor da Rus makamlarının bir başvuruyu kamuoyuna açıklamadığını not etti.

Dış basın: İngilizce, Farsça, Çince, Arapça

İngilizce yayınlarda iki çerçeve öne göze çarpıyor. Birincisi kurumsallaşma. The Diplomat’taki “Ankara’dan Ankara’ya: 34 Yıllık Türk İş Birliği” başlıklı yazı, zirveyi teşkilatın kurumsallaşmasında bir dönüm noktası olarak tanımladı; vatandaşların en çok ilgilendiği başlığın bölgesel seyahat kolaylığı olduğunu yazdı. Daily Sabah’taki bir görüş yazısı, ebedi dostluk antlaşması taslağını kurumsallaşmanın en anlamlı çıktısı saydı.

İkinci çerçeve kırılmaydı. İran’daki Eghtesaad24 ve Ghatreh sitelerinin aktardığına göre Reuters, Ankara-Bakü ayrılığının Türkiye’yi, geleneksel olarak Rusya’nın etkisindeki bir bölgede nüfuzunu artırma planları konusunda tedirgin ettiğini yazdı. Associated Press’in başlığı da Aliyev’in yokluğunun anlaşmazlık spekülasyonlarını artırdığını öne çıkardı.

İran basını zirveyi büyük ölçüde Aliyev’in yokluğu üzerinden okudu. Tasnim “Ankara, Aliyev şoku karşısında” ve “Türk analistlerin tepkisi: Büyük ağabey olmayalım” başlıklarını kullandı; Tokayev’in önerisini de “garip bir öneri” olarak niteledi.

Çin’de devlet ajansı Xinhua’nın zirveye özel bir haberine de rastlanmadı. Kazakistan devlet ajansı Kazinform’un Çince servisi, Tokayev’in konuşmasını “teşkilat askerî ittifak olmamalı” vurgusuyla duyurdu. Huxiu platformunda yayımlanan bir yorum yazısı ise zirveyi “Ankara’nın ‘Türk Yüzyılı’: Bir hüsnükuruntu mu?” başlığıyla ele aldı. Yazıya göre Orta Asya ülkeleri çok taraflı dengeye önem veriyor ve hiçbiri bir “ağabey”in gölgesinde kalmak istemiyor; vizyonun hayata geçmesi de koridor, fon ve güvenlik iş birliğinin kâğıttan sahaya inmesine bağlı.

Arap dünyasının ana akım yayın kuruluşlarında da zirveye ilişkin belirgin bir içeriğe rastlanılmadı. Suudi merkezli Al-Saudi News, AA Arapça’nın haberlerini aktardı; öne çıkan cümle Tokayev’in, Türkiye’nin dünyanın en önemli ülkeleri arasına girdiği sözüydü. Ermenistan devlet ajansı Armenpress’in Arapça servisi ise Tokayev’in Rusya önerisini başlığa taşıdı.

Ankara Bildirisi başlıklara ne kadar yansıdı?

Bildiriyi en vurgulu dille sunanlar Türk basınıydı. Yeni Akit bildiriyi “tarihi milat” ve “devrim niteliğinde kararlar” olarak duyurdu; metni Türk dünyasını “çelikten bağlarla” birbirine bağlayan “tarihi bir manifesto” diye tanımladı. Yeni Şafak “163 maddelik dev imza” başlığını kullandı. A Haber “Savunmadan uzaya, Zengezur’dan KKTC’ye kritik kararlar” diyerek bildiriyi bir başlıklar listesine dönüştürdü. Türk basınında “163 madde” sayısı başlı başına bir haber unsuru hâline geldi.

İfadenin diğer dillerde ne kadar kullanıldığını görmek için son olarak 4 Kasım’da hızlı bir yoklama yaptım. Her dilde ifadenin karşılığıyla arama yaparak ilk sayfada çıkan, zirve günü ve sonrasına ait sonuçların başlıklarını derledim.

Türkçede başlıkların büyük çoğunluğunun bildiriyi öne çıkardığı görülürken; diğer dillerde ise bildiri ifadesi daha çok haber metninin içinde kalmış. Rusçada doğrudan “Анкарская декларация” diye arandığında bile zirveye ait yedi sonucun yalnızca birinin başlığında bu ifade vardı. Diğer başlıklar Bayramov’un konuşmasına, Tokayev’in Rusya önerisine ve dönem başkanlığının devrine ayrılmıştı.

Tablo 2. Başlıkta “Ankara Bildirisi” geçen haberler (hızlı yoklama)

Dil	Zirveye ait sonuç	Başlıkta bildiri geçen
Türkçe	16	14
İngilizce	8	5 (3’ü Türkiye merkezli yayın)
Rusça	7	1
Azerice	1	0

Yöntem: 4 Kasım 2026’da ifadenin Türkçe, İngilizce, Rusça, Azerice ve Farsça karşılıklarıyla arama yapıldı (Türkçede iki ayrı sorgu). İlk sayfadaki sonuçlardan 30 Ekim-4 Kasım tarihli ve 2026 TDT zirvesine ait olanlar sayıldı; aynı haberin kopyaları bir kez sayıldı. Örneklem küçüktür; sonuçlar yalnızca eğilim gösterir.

İngilizcede bildiriyi başlığa taşıyan beş haberin üçü Türkiye merkezli yayınlardı: Daily Sabah, Hürriyet Daily News ve Türkiye Today. Türkiye dışında bildiriyi başlıkta kullananlar Türkmenistan odaklı News Central Asia ile Ermenistan devlet ajansı Armenpress oldu. Kazakistan’da devlet kanalı Habar 24 haberini “TDT ülkelerinin liderleri Ankara Deklarasyonu’nu kabul etti” başlığıyla verdi. Farsça aramada zirve günü ve sonrasına ait bir sonuç çıkmadı; İran devlet yayıncısı IRIB ifadeyi yalnızca zirve arifesinde, kabul edilecek belge olarak andı. Bu yazı için taranan Farsça başlıkların hiçbirinde ifade yer almadı; başlıkların tamamı Aliyev’in yokluğu ya da Tokayev’in önerisi üzerineydi.

Bildiri haber yapıldığında ise yayınlar kendilerini ilgilendiren maddeyi öne çıkardı. KKTC’nin kamu yayıncısı BRTK bildiriyi Kıbrıs Türk halkının “özden gelen haklarına” verilen destekle duyurdu. Afganistan merkezli Khaama, Afganistan’a destek maddesini başlığa taşıdı. Milliyet futbolculara ilişkin yeni statüyü, Türkiye Today ise Savunma Sanayii Koleji’ni başlığa çıkardı. Aynı metin, her yerde o yeri ilgilendiren maddesiyle haber oldu.

Yoklamanın bir yan bulgusu da var: “Ankara Bildirisi” ifadesi tek bir belgeye ait değil. Azerbaycan’da Day.Az, NATO’nun Temmuz 2026’daki Ankara Zirvesi’nin sonuç belgesini de “Ankara bəyannaməsi” diye duyurmuştu. TDT’nin 2023’teki olağanüstü Ankara zirvesinin sonuç belgesi de aynı adı taşıyordu. İfadeyi arama motoruna yazan bir okur, aynı adla anılan farklı belgelerle karşılaşabiliyor.

Ekonomik rakamlar ne söylüyor?

Zirve öncesinde AA’nın derlediği verilere göre Türkiye’nin dört tam üyeye (Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan) ihracatı 2021’de 6,2 milyar dolar, ithalatı 4,2 milyar dolardı. 2025’te ihracat 9,6, ithalat 7,3 milyar dolara çıktı. Böylece toplam ticaret 10,4 milyar dolardan 16,9 milyar dolara çıkarak yüzde 62,5 arttı. Bu dönemde ithalat (yaklaşık yüzde 74) ihracattan (yaklaşık yüzde 55) daha hızlı büyüdü. İhracat 2024’te 10 milyar dolarla zirve yaptı. 2026’nın ilk sekiz ayında ihracat 6,1, ithalat 5,4 milyar dolar oldu.

2025 ihracatında Kazakistan 3,2 milyar dolarla ilk sırada yer aldı. Onu Azerbaycan (3,0), Özbekistan (2,1) ve Kırgızistan (1,3 milyar dolar) izledi. Erdoğan ile Tokayev, zirve öncesindeki ikili görüşmede iki ülke arasındaki ticareti 15 milyar dolara çıkarma hedefini yineledi. Tokayev ise zirvedeki konuşmasında Kazakistan’ın TDT üyeleriyle ticaretinin 2026’da yaklaşık 10 milyar dolara ulaştığını ve bir önceki yıla göre yüzde 40 arttığını söyledi.

Gözlemciler hesaba katıldığında rakamlar değişiyor. Kürşad Zorlu, Türkiye’nin üye ve gözlemcilerle ticaretini 26,9 milyar dolar, Türk devletlerinin toplam millî gelirini 2025 için yaklaşık 2,5 trilyon dolar olarak açıkladı. AA Analiz’deki bir yazı ise aynı kapsam için Temmuz 2026 itibarıyla yıllıklandırılmış 27,8 milyar dolarlık bir rakam kullandı. İki rakam farklı dönemleri kapsadığı için birebir karşılaştırılamıyor.

Orta Koridor verileri de kaynağa göre farklı biçimlerde veriliyor. Zorlu’ya göre koridordaki yük 2022’de 1,7 milyon tondan 2025’te 4,1 milyon tona çıktı. Tokayev ise koridordaki yük taşımacılığının 2026’nın ilk dokuz ayında yüzde 30, transit taşımacılığın yüzde 90 arttığını; Kazakistan ile TDT ülkeleri arasındaki demiryolu yükünün 40 milyon tona yaklaştığını söyledi.

Tablo 3. Ülkelerin zirvede öne çıkardığı başlıca beklentiler

Ülke	Öne çıkan beklenti ve öneriler
Türkiye	Ortak dijital ticaret platformu, Büyük Türk Dili Modeli, siber güvenlik mutabakatı, seyahat kolaylığı
Kazakistan	Orta Koridor, kurumsal sadeleşme (Daimî Temsilciler Konseyi), TDT+ ve Rusya, askerî ittifak olmama
Özbekistan	“Türk Dünyası-100” yatırım programı, sektörel TDT+ toplantıları, Türk Turizm İttifakı, kimlik kartıyla geçiş
Kırgızistan	Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu, Tamçı yatırım bölgesi, Ala-Too Resort, 2027 gayriresmî zirve
Azerbaycan	Enerji ve dijital bağlantı, Orta Koridor, BM Genel Kurulu gözlemciliği, Ermenistan’dan barış adımları
Türkmenistan	Türkmenbaşı Limanı, Hazar geçişli taşımacılık, enerji, sanayi ve tarım iş birliği
KKTC	Türk dünyası ile Doğu Akdeniz arasında köprü rolü, izolasyonun aşılması

Kaynak: Euronews Türkçe, 24.kg, Dunyo, Cumhuriyet, Anka Haber, Türkmenistan Devlet Haber Ajansı.

Kapanış: aynı zirve, farklı aynalar

Ankara Zirvesi’nin resmî çıktısı netti: 163 maddelik bir bildiri, yeni bir Genel Sekreter ve Türkiye’nin dönem başkanlığı. Medyadaki yansıması ise parçalıydı. Entman’ın kavramlarıyla bakıldığında her aktör farklı bir sorun tanımladı. Türk kamu medyası meseleyi kurumsallaşma olarak tanımladı ve çözümü somut projelerde gösterdi. Muhalif ve muhafazakâr basın sorunu Aliyev’in yokluğunda ve başörtüsü tartışmasında buldu. Azerbaycan basını konuyu egemenlik ve karşılıklılık üzerinden anlattı. Kazak basını dengeyi, Özbek basını kurumsal temsili, Kırgız ve Türkmen basını projeleri öne çıkardı. Rus, İran, Batı ve Çin kaynaklı yorumlar ise zirveyi daha çok güç dengeleri ve kırılma çerçevesinde okudu.

Anderson’ın kavramıyla bakıldığında da farklı “biz” tahayyülleri öne çıktı: Türkiye’de “aile meclisi”, Azerbaycan’da egemen ve eşit ortak, Kazakistan’da Rusya’yı da kapsayabilecek geniş bir Türk dünyası, Rus resmî söyleminde ise Altay’ı Türk dünyasının tarihî merkezi olarak öne çıkaran bir Rusya.

Zirvenin en çok tekrarlanan imgesi de “aile fotoğrafı” oldu: Erdoğan bu fotoğrafta ayrılığa yer olmadığını söyledi, Macaristan fotoğrafta yer almadı, Avrasya Araştırma Enstitüsü’nün yazısı ise fotoğrafın “eksik kaldığını” kaydetti.

Bundan sonraki süreçte bizleri bekleyense; bildiride alınan kararların hangilerinin ne kadar ve nasıl uygulanacağını görmek olacak. Bir araya gelmek, fikir sunmak ve istikrarı korumak oldukça değerli olsa da daha değerli olan icraat iradesini ortaya koyabilmektir diye düşünüyorum.

Yazıyı ortak bir atasözümüzle noktalıyorum:

‘’Yürümeyen at, kesmeyen bıçak, yiğidi tez yaşlandırır.’’

Yararlanılan kaynaklar

Resmî kaynak olarak TDT Sekretaryası ve Ankara Bildirisi, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Kazakistan Cumhurbaşkanlığı (Akorda), Türkmenistan Devlet Haber Ajansı ve Kremlin açıklamaları kullanıldı. Türkiye’den Anadolu Ajansı, TRT, Cumhuriyet, Medyascope, Sözcü, Euronews Türkçe, Milli Gazete, Karar, Serbestiyet, Star, Aydınlık, Yeni Akit, Yeni Şafak, A Haber, Milliyet ve Teyit; Azerbaycan’dan Report, APA, Todaypress, Zerkalo, Minval, Vesti.az ve 1news.az; Kazakistan’dan Tengrinews, Informburo, Habar 24, Jas Alaş, Ulysmedia, Zakon.kz, Fergana ve Kazinform; Özbekistan’dan Dunyo, Kun.uz, Gazeta.uz, Anhor, Spot ve Yangi O‘zbekiston; Kırgızistan’dan ElTR ve 24.kg; Türkmenistan’dan News Central Asia; KKTC’den BRTK tarandı. Rus basınından Life.ru, Vedomosti, Vesti, EADaily, Interfax, Fondsk, ANNA News, Politnavigator ve Topwar; uluslararası basından The Diplomat, Daily Sabah, Hürriyet Daily News, Türkiye Today, EU Reporter, RFE/RL (Azattyq), Reuters, AP, Armenpress ve Khaama; İran’dan Tasnim, Eghtesaad24, Ghatreh, Akhbar-rooz ve IRIB; Arap dünyasından Al-Saudi News; Çin’den Huxiu; Macaristan’dan Index kullanıldı. Akademik ve düşünce kuruluşu kaynakları Avrasya Araştırma Enstitüsü (Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi), AA Analiz, Uluslararası Politika Akademisi, KAFKASSAM, Milli Düşünce Merkezi ve GIS Reports’tur. Kuramsal çerçeve Robert Entman’ın çerçeveleme yaklaşımına ve Benedict Anderson’ın Hayali Cemaatler kitabına dayanıyor.