Sessizliğin Yitimi

Nietzsche’nin pazar yeri imgesi, yüz elli yıl önce yazılmış olmasına rağmen bugünü anlatır gibidir. Çığlıksız hiçbir değerin satılmadığı, en iyi malın kısık sesle sunulduğu, gırtlakların bağıra bağıra yırtıldığı o pazar artık bir meydandan ibaret değildir. Cebimize girmiş, uykumuza sızmış, iç konuşmamızın ritmine yerleşmiştir. Modernlik, basitçe gürültülü bir çağ değildir. Gürültüyü insanın varoluş biçimine, bir tür ikinci doğaya dönüştüren çağdır. Sessizliğin yitimi bu yüzden estetik bir kayıp ya da nostaljik bir sızı olarak okunmamalıdır. Yitirilen şey, insanın kendisiyle ve ötesiyle ilişki kurabildiği zemindir.

Sosyolojik Düzlem: Hızın ve Görünürlüğün Rejimi

Simmel, metropol insanının uyaran bombardımanına karşı duyarsızlaşarak, yani bıkkın bir kayıtsızlıkla savunma geliştirdiğini söylemişti. Bugün bu savunma da çökmüş görünüyor. Dikkat, gündelik hayatın en değerli ve en çok avlanan kaynağına dönüştü. Bildirim sesleri, akışlar, ekranlar ve sonsuz kaydırma bizi kesintisiz bir “şimdi”ye hapsediyor. Hartmut Rosa’nın toplumsal hızlanma tespiti burada kendini gösterir: Hızlandıkça dünyayla rezonansa girme, yani onun bize gerçekten seslenebilmesi için gereken sükûnet azalır. Sessizlik zaman kaybı sayılır, çünkü ölçülemez, satılamaz ve paylaşılamaz. Oysa yaşanmış bir deneyimin anlama dönüşebilmesi için önce çökelmesi gerekir. Yoğurulmayan her deneyim, tüketilip geçilen bir malzemeye dönüşür.

Gürültü aynı zamanda bir eşitsizlik biçimidir. Sessizlik bir zamanlar manastırların, hücrelerin ve çöllerin ayrıcalığıydı. Bugün sessiz bir oda, kesintisiz bir öğleden sonra, telefonsuz bir sabah lüks bir mal hâline geliyor. Sessizlik de sınıfsal bir mesele olmaya başlıyor.

Siyasal Düzlem: Bağıranın Haklı Sayıldığı Meydan

Siyaset gürültüyle birleştiğinde tartışma, ikna ve müzakere yerini ilan, slogan ve tepki alır. Arendt’in kamusal alanı, farklı bakış açılarının birbirine görünebildiği ve birbirini dinleyebildiği bir ortak mekândı. Dinlemek ise sessizliğin bir türüdür. Kendi sesini bir an için askıya alma erdemidir. Herkesin aynı anda konuştuğu bir meydanda ise kimse işitilmez. Bu durum görünürde özgürlüğün çoğalması gibi durur, fakat gerçekte sağır bir çoğulculuktur. Her ses konuşur ama hiçbir ses karşılık bulmaz.

Gürültü, iktidar için de elverişli bir perdedir. Önemli olanı önemsizin içinde boğmak, hakikati bir yalanla çürütmek yerine binlerce rakip anlatının arasında eritmek, eski sansürden çok daha incelikli bir yöntemdir. Yasaklamaya gerek kalmaz, boğmak yeter. Böyle bir çağda sessizlik de siyasal bir anlam kazanır. Konuşmamak her zaman boyun eğmek değildir. Bazen aldatıcı bir çoklukta kendi sözünü ucuzlatmamayı seçmektir. Bununla birlikte, zulmün sessizliği ile düşüncenin sessizliği aynı şey değildir. Birincisi susturulmuşluktur, ikincisi kendi isteğiyle bir geri çekilmedir. Gürültü çağının zorluğu, bu ikisini birbirinden ayırabilmektir.

Felsefi Düzlem: Düşünmenin Koşulu

Pascal, insanlığın bütün sıkıntılarının tek bir şeyden, bir odada sakin sakin oturmayı bilmemekten kaynaklandığını söylerken derin bir şeye işaret ediyordu. Gürültü, kendimizle yüz yüze gelmekten kaçışın en kolay yoludur. Heidegger için suskunluk, konuşmanın yokluğu değil, onun en özgün olanaklarından biriydi. Ancak susmayı bilen gerçekten konuşabilir. Wittgenstein’ın “üzerine konuşulamayan şey hakkında susmak gerekir” sözü de bir yasaktan çok bir dürüstlük ahlakıdır: Söyleyemediğimiz şeylerin varlığını kabul etmek.

Nietzsche’nin “Tanrı’yı gürültü öldürdü” diye okunabilecek önermesi bu açıdan sarsıcıdır. Dinin krizi yalnızca inancın akılla yenilmesi değildir. Kutsalın duyulabilmesi için gereken iç mekânın dağılmasıdır. Dua, tefekkür ve zikir, her şeyden önce dikkatin tek bir noktada toplanmasıdır. Meslek, kutsallık ve hakikat gibi şeyler bağıran bir dünyaya cevap vermez. Onlar yalnızca bekleyene açılır. Gürültü, Tanrı’yı yok etmedi belki. Ama ona kulak verecek insanı yok etti.

Düşünürün durumu da böyledir. Düşünce, hız ve ses karşısında en kırılgan insan etkinliğidir. Yavaştır, kendini tekrar eder, sonuç vermeden uzun süre bekletir. Nietzsche’nin düşünüre biçtiği görev bu yüzden hem acı hem dürüsttür: İki gürültü arasında kendi sessizliğini bulmak ve bunu bir tür bilinçli sağırlıkla korumak.

Edebi Düzlem: Sirenlerin Susuşu

Kafka’nın kısa bir anlatısında Odysseus, Sirenlerin şarkısına karşı kulaklarını mumla tıkar. Oysa Kafka’nın akıl karıştırıcı önermesi, Sirenlerin şarkıdan daha ölümcül bir silahı, yani susmayı bulmuş olabileceğidir. Odysseus şarkıdan kurtulmuştur ama sessizliğin karşısında kendini nasıl savunacaktır? Belki de bugün karşı karşıya olduğumuz şey budur: Gürültüden kaçarken karşılaştığımız boşluk. Sessizliğe tahammül edemeyişimiz, onun içinde bizi bekleyen şeyden duyduğumuz korkuya bağlıdır.

Edebiyatın tarihi, bu korkuyla yüzleşmenin tarihidir. Rilke yalnızlığı yeni bir bakışın ön koşulu olarak görür. Tanpınar’ın “Huzur”unda insan, zamanın içinde bir an durabilmenin ve bir dünyayı tamamlamanın peşindedir. Yunus’un “söz ola kese savaşı” dizesinin ardında da sözün kendi sınırını bilmesi, yani sessizliğin sözü terbiye etmesi fikri vardır. Mevlânâ’nın hamuş (susmak) dediği şey, bir tükeniş değil, kemale ermiş bir sözün ardındaki olgunluktur.

Son Söz: Bir Direniş Olarak Sükût

Sessizliği geri kazanmak bir yaşam üslubu tavsiyesi olarak ele alındığında önemini yitirir. Sorun bireysel bir “dijital detoks” disiplininden fazlasıdır. Sorun, dikkatin bir meta, düşüncenin bir lüks, kutsalın bir arka plan sesi hâline getirildiği bir uygarlıkta insan kalabilmektir. Sessizlik bu bakımdan hem bir erdem hem de bir direniş biçimidir. Her şeyin hemen söylenmesini, hemen ölçülmesini ve hemen tüketilmesini isteyen düzene karşı, bazı şeylerin ancak beklenerek geldiğini hatırlatmaktır.

Nietzsche’nin pazar yerinde bağıranlar ses kısıklığından kurtulamayacak, düşünür ise sabırsızlıktan ve baş ağrısından kurtulmak için sessizliğini kurmak zorunda kalacaktır. Soru şudur: O sessizliği kuracak kadar cesaretimiz, ona katlanacak kadar sabrımız var mı? Çünkü yitirilen yalnızca sessizlik değildir. Onun içinde işitilebilecek her şey, yani Tanrı, hakikat, öteki insan ve en çok da kendimiz onunla birlikte kaybolur