Suyun Dibindeki Diken

“Âdemoğlunun (bu yüzden) gizli düşmanı çoktur, akıllı kimse odur ki ihtiyatı elden bırakmaz.

Bizim bilmediğimiz mahlûkatın iyilikleri ve kötülükleri her an gönül kapımıza bakar durur.

Yıkanmak için ırmağa girsen suyun dibindeki diken (ayağına batıp) sana elem verir.

Her ne kadar diken suyun içinde gizli ise de sana battığı vakit anlarsın ki suyun içinde diken varmış.

Kalbde vâki olan vesvese ve ilham bir kimseden değil binlerce kimseden gelebilir.”

Mesnevî/ Cilt 1, b. 1046-1050 

İnsan, kendi zihninin mutlak hâkimi ve gönül ülkesinin yegâne hükümdarı olduğuna dair derin bir illüzyonla yaşar. İç dünyasında aniden yükselen bir düşünceyi, ansızın göğsünü sıkıştıran bir kederi yahut sebebi belirsiz bir sevinci tamamen kendi öz varlığının bir mahsulü sanır. Oysa Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevi’nin zamansız aynasını ruhumuza tuttuğunda bu konforlu aldanışı kökünden sarsar. İnsanın iç dünyası, surlarla çevrili korunaklı bir kale değildir; bin bir gizli patikanın, görünmez rüzgârların ve bilgimizin ötesindeki mahlûkatın gelip geçtiği son derece geçişken bir meydandır. Âdemoğlunun etrafını saran müphemiyet, dış dünyadaki karanlık köşelerden ibaret değildir. Asıl gizem, kendi göğsünün kafesinde, gönül kapısının hemen ardında cereyan eden sessiz ve kesintisiz kargaşadadır.

Mevlânâ’nın suyun dibindeki diken ikazı, varoluşun görünür ve görünmez katmanları arasındaki o ince çizgiyi muazzam bir görsellikle tefekkürümüze sunar. Serinlemek, arınmak ya da basitçe akıntıya teslim olmak için bir ırmağa girdiğimizde yüzeydeki duruluk bize emniyet hissi verir. Su saydamdır, davetkârdır ve zihnin yüzeyinde yürüyen algılarımız için son derece tehlikesiz görünür. Ancak hakikat, yüzeyin parlaklığından ziyade dipte gizlenen nesnelerin suskunluğunda saklıdır. Ağırlığını hissettirmeyen bir akıntının altında bekleyen bir diken, ayağımıza battığı o keskin anda mevcudiyetini ilan eder. Sancı, idrakin doğum sancısıdır; duyulan elem, görünmeyenin varlığına uyanışın ilk çığlığıdır. Hayat nehrinde yüzerken karşılaştığımız aniden beliren öfkeler, nedensiz huzursuzluklar veya birdenbire kalbimizi kaplayan kasvet aslında suyun dibinde ne zamandır duran fakat ancak canımızı yaktığında fark ettiğimiz o saklı dikenlerin maharetidir. Biz sonucu yaşarız, sebep ise çoktan suyun derinliklerinde yuvalanmıştır.

Tam da bu noktada sorulacak soru şudur belki de: Kalbimize bir sis gibi çöken türlü evhamın kaynağı nerededir? Mesnevi’deki o ürpertici ve bir o kadar da özgürleştirici tespit çıkar karşımıza:“Kalbde vâki olan vesvese ve ilham bir kimseden değil binlerce kimseden gelebilir.” İnsan zihni, kendisini tek bir homojen benlik olarak kurgulasa da ruh coğrafyamız görünmez bir etkileşim ağının merkezindedir. Gönül kapısı, biz farkında olsak da olmasak da ardına kadar açıktır. Orada duran basiret bekçisi uyuştuğunda içeriye kimin girdiğini ve ne bıraktığını anlamak imkânsızlaşır. Bir tek kaynaktan çıktığını zannettiğimiz fısıltılar -bizi kuruntuya, şüpheye ve bencilce bir karanlığa sürükleyen vesveseler ile ruhu aniden aydınlatan, bir şafak vakti gibi içimizi genişleten ilhamlar- aslında kâinatın görünmez katmanlarından, varlığın tayflarından süzülüp gelen frekanslardır. Nefs, bu gelen dalgaların hepsine kendi imzasını atmaya meraklıdır ve fakat insan sadece bir alıcı yahut bir aynadır. İçimizden geçen her ses bizim sesimiz olmadığı gibi kalbimize düşen her gölge de bizim öz karanlığımız değildir.

Peki, bu kadar çok gizli etki ve görünmez akıntı altında olan bir benlik, kendi özgünlüğünü ve ruhi dengesini nasıl koruyabilir? Mevlânâ’nın “Akıllı kimse odur ki ihtiyatı elden bırakmaz” öğüdü, pasif bir korkaklığı ya da dünyadan kaçıştan öte yüksek bir farkındalığı, bir tür ruhi uyanıklığa, agâh olmaya işaret eder. İhtiyat, suyun dibinde diken olabileceği gerçeğini unutmadan adımı atmaktır. Suya girmemek bir çözüm değildir zira yaşamak, o ırmağa girmeyi zaruri kılar. Asıl hüner, suyun yüzeyindeki yalancı durgunluğa kanmamak, iç dünyamıza sızan düşüncelerin ve duyguların pasaportunu kontrol edebilmektir. Bir duygu kalbe düştüğünde onu hemen benliğin ayrılmaz bir parçası saymak yerine onun kapıdan içeri giren bir misafir olduğunu idrak etmek gerekir. Misafirin kimliği nedir? Yıkmaya mı gelmiştir, ihya etmeye mi? Vesvesenin yıkıcı pençeleri midir yoksa ilhamın şifalı nuru mu? İhtiyat sahibi akıl işte bu kalbe giren her düşünceyi tartabilen basirettir.

İnsanın gizli düşmanları mücerret, mistik ya da metafizik varlıklardan ibaret değildir. Cehaletimiz, farkındalık yoksunluğumuz, kibrimiz ve kendi zihnimizin kontrolsüz işleyişi de o görünmez düşmanların safında yer alır. İnsan, kendi iç dünyasının haritasını tanımadığı sürece, dışarıdan gelen her manipülasyona, her menfi fısıltıya açık hâle gelir. Bir başkasının kıskançlığı, çağın kitle ruhuna hâkim olan kaygılar yahut izi bünyede baki geçmiş travmaları, ruh nehrimizin dibindeki dikenler gibi bizi yaralamaya devam eder. Ancak bu yaralanma her zaman bir felakete dönüşmek zorunda değildir. Dikenin battığı an aynı zamanda derinleşmenin başladığı andır. Acı, bizi yüzeysel uykumuzdan uyandıran ve suyun altına bakmamızı sağlayan bir ihtardır.

Nihayetinde Mevlânâ, bize kendi kalbimizin bekçisi olmayı öğretir. Gönül kapısında durmak, içeriye sızmaya çalışan binlerce meçhul etkiye karşı bir şuur nöbeti tutmaktır. Nehrin suyundan kaçmak imkânsızdır ancak suyun altındaki dikenin bilincinde olarak yürümek, ayağımızı bastığımız yeri basiretle seçmek mümkündür. Kalp, binlerce âlemden gelen seslerin çınladığı geniş bir kubbedir. Akıllı insan, o kubbede yankılanan her sesi kendi çığlığı sanmayan aksine hakikatin ilhamını seçip diğer huzursuz fısıltıları sessizce uğurlamayı başaran kimsedir. İşte ancak o zaman insan, gizli düşmanların ve görünmez akıntıların kuşatmasından sıyrılıp kendi içsel özgürlüğünün ve huzurunun imkânına kavuşabilir.