Ölçülen Hayat ve Hayatın Ölçüsü

Bir öğrencinin yıllar boyunca biriktirdiği merakın, sabahın erken saatlerinde çıktığı yolların, anlamak için gösterdiği sabrın birikimini birkaç rakama sığdırıldığı bir dünyada yaşıyoruz. Bir akademisyenin emeğini yayın ve atıf sayılarıyla, bir çalışanın katkısını performans çizelgeleriyle, bir yazarın okurla kurduğu ilişkiyi satış rakamlarıyla anlatıyoruz. Ekranların önünde geçen hayatımızda da benzer bir hesap işliyor ve çoğu zaman farkına bile varmadan kaç kişinin gördüğünü, kaç kişinin beğendiğini, kaç kişinin bizi izlemeye değer bulduğunu öğrenmek istiyoruz. Birbirinden farklı hikâyelerin kapısını aynı soruyla çalıyor, hayatın bütün karmaşıklığını bir anlığına geride bırakarak kaç diye soruyoruz.

Ölçmenin kendisinde bir yanlışlık yok elbette. Emeğin karşılığını gözetmek, sorumlulukları belirlemek, adaletsizliği görünür kılmak için ölçülere ihtiyaç duyuyoruz. Ne var ki ölçünün sağladığı açıklık, zamanla başka şeyleri görmemizi engelleyen bir kesinliğe dönüşebiliyor. Bir işin ne kadar yapıldığını biliyor, fakat nasıl yapıldığını daha az soruyoruz. Ortaya çıkan sonucu kaydediyor, o sonuca varıncaya kadar yaşananları tablonun dışında bırakıyoruz. İnsanın hikâyesini anlamak için tuttuğumuz kayıt, bir süre sonra hikâyeyi dinlememize gerek bırakmayan bir belge gibi önümüze konuyor.

İslam düşüncesinin ve Türk kültürünün ahlaki birikimi, bu noktada bizi kıymet üzerine yeniden düşünmeye çağırıyor. Çünkü bir şeyin miktarını öğrenmekle kıymetini anlamak aynı çabayı gerektirmiyor. İlki için çoğu zaman saymak yetiyor, ikincisi ise dikkat, zaman ve insanın kendisi dışındaki bir hayata yaklaşabilme sabrı istiyor.

Çokluğun İçinde Kaybolmak

Tekâsür suresi, insanın çoğaltma arzusunu, ömrü kuşatan bir oyalanma hâliyle birlikte anlatır. “Çoklukla övünme yarışı sizi kabirlere varıncaya kadar oyaladı” ifadesinde, yalnızca sahip olunan şeylerin fazlalığına değil, insanın bu fazlalıkla kurduğu ilişkiye de yönelmiş bir uyarı vardır. Bu uyarıyı bugünün hayatına yaklaştırdığımızda, çokluğun yalnızca servette aranmadığını görebiliriz. İnsan bazen unvanlarını, bazen görünürlüğünü, bazen de başkalarının takdirini biriktirirken kendisini aynı yarışın içinde bulabilir. Yaptığı işin neye yaradığını düşünmeye ayıracağı zamanı, o işin kendisini hangi sıraya taşıdığını öğrenmek için harcayabilir. Başlangıçta bir amaca ulaşmak için başvurduğu göstergeler, farkına varmadan amacın kendisine dönüşebilir.

Bir araştırmacının daha çok üretmesi, bir öğretmenin daha fazla öğrenciye ulaşması, bir yazarın daha geniş çevrelerde okunması neden başlı başına sorun olsun? Asıl güçlük, çoğalmanın neye hizmet ettiğini artık sormadığımız yerde beliriyor. Daha çok yazarken söyleyeceklerimizi derinleştiriyor muyuz, yoksa yalnızca geride kalmamak için mi yazıyoruz? Daha görünür olurken başkalarıyla anlamlı ilişkiler mi kuruyoruz, yoksa görünmediğimiz an unutulacağımız korkusuyla mı hareket ediyoruz?

Bu soruların cevabı herkes için aynı olmayabilir. Fakat insan kendi emeğini yalnızca başkalarının ulaştığı sayılarla karşılaştırmaya başladığında, yaptığı işten duyabileceği sevinç de giderek elinden uzaklaşıyor. Tamamlanan bir çalışma, dinlenilecek bir durak olmaktan çıkıp yeni bir eksiklik duygusunun başlangıcına dönüşüyor. Bir başkasının daha fazlasını yaptığı yerde, insanın kendisine yeter demesi güçleşiyor.

Daha Güzel Olanın Peşinde

Bizim medeniyetimizde hayat ve ölüm, insanın hangisinin “daha güzel amel” yapacağının sınanmasıyla ilişkilendirilir. Bu ifadede dikkati çeken, eylemin yalnızca miktarına değil, niteliğine yönelen bakıştır. Buradan bütün değerlendirme meselelerini çözecek bir yöntem çıkarmak mümkün olmasa da daha güzel olanı aramakla daha çok olanı istemek arasındaki fark üzerinde durmak gerekir.  Bir öğretmeni düşünelim. Yıl boyunca kaç saat ders anlattığını, hangi konuları tamamladığını, öğrencilerinin sınavlardan kaç puan aldığını öğrenebiliriz. Fakat sınıfın arka sırasında sessizce oturan bir çocuğun kendisine güvenmesini sağlamışsa, yanlış cevap vermekten korkan bir öğrenciye konuşma cesareti kazandırmışsa, bütün bunların karşılığını hangi çizelgede bulacağız? Belki o öğrencinin hayatında yıllar sonra hatırlanacak olan şey, anlatılan konudan önce, kendisini küçük düşürmeden dinleyen bir yetişkinin varlığı olacaktır.

Akademik emekte de benzer bir güçlükle karşılaşıyoruz. Yayınları sıralamak, atıfları toplamak, elde edilen sonuçları karşılaştırmak mümkündür. Buna karşılık bir araştırmanın düşünme biçimimizi ne kadar değiştirdiğini, henüz yeterince ilgi görmeyen bir soruya nasıl alan açtığını, kendisinden sonra gelecek çalışmalara hangi imkânları bıraktığını anlamak daha uzun bir dikkat gerektirir.

Bu yüzden bir göstergenin işe yarar olmasıyla yeterli olması arasındaki ayrımı korumamız gerekiyor. Sınav, öğrenmenin bazı yönlerini görünür kılabilir, fakat öğrencinin bütün imkânlarını kendisinde toplayamaz. Atıf sayısı, bir çalışmanın dolaşımı hakkında fikir verebilir, fakat düşünsel değerine ilişkin son hükmü tek başına taşıyamaz. Sayının bize söylediklerini dinlerken söyleyemediklerini de hesaba katmak, değerlendirmeyi zayıflatmaz, aksine daha adil hâle getirebilir.

Bilginin İnsanda Bıraktığı

Yunus Emre’nin “İlim kendin bilmektir” sözü, öğrenmenin insanın kendisiyle kurduğu ilişkiye de dokunması gerektiğini hatırlatır. Ardından gelen “Sen kendini bilmezsin / Ya nice okumaktır” sorusu, birikimin miktarından çok, onun insanda bulduğu karşılığa yönelir. Bu sözleri eğitime, uzmanlığa ya da uzun yıllar süren öğrenme çabasına karşı bir itiraz gibi okumak eksik olur. Burada düşünmeye değer olan, bilginin biriktirilmesiyle onun sorumluluğunun üstlenilmesi arasındaki ilişkidir. İnsan çok şey öğrenebilir, fakat öğrendiklerini başkasını dinlememek için bir üstünlük gerekçesine de dönüştürebilir. Kendi alanında yetkinleşirken yanılma ihtimalini unutabilir, bildiklerinin genişliği içinde bilmediklerini görme dikkatini kaybedebilir.

Yunus’un sorusu, bugün bilgiyle kurduğumuz ilişkiye buradan dokunuyor. Neler bildiğimizi gösterecek belgeler hazırlıyor, başarılarımızı kayda geçiriyor, uzmanlığımızı tanımlayan unvanlar ediniyoruz. Bütün bunların yanında, öğrendiklerimizin bizi nasıl bir insan hâline getirdiğini de sorabiliyor muyuz?

Bir diploma, belirli bir eğitimin tamamlandığını gösterebilir, fakat sahibinin adalet duygusuna ya da başkasını anlama çabasına kefil olamaz. Aynı şekilde düşük bir puan da bir gencin merakını, güçlüklerle baş etme yeteneğini, henüz ortaya çıkmamış kabiliyetlerini bütünüyle anlatamaz. Belgenin gösterdiği yerde durmak bazen gerekli olabilir, fakat insanı anlamak için oradan biraz daha ileriye bakmak gerekir.

Ölçünün Önünde Duran İnsan

Yine de bütün bu düşüncelerin sonunda sayıları bir kenara bırakıp sezgilere sığınamayız. Ölçütlerin bulunmadığı bir yerde kişisel yakınlıklar, ayrıcalıklar ve keyfî hükümler de kolayca güç kazanabilir. İhtiyacımız olan, hesap vermeyi gereksiz gören belirsiz bir anlayış değil, hesabın insan hayatındaki yerini ve sınırını bilen bir değerlendirme dilidir.

Bir öğrencinin sonucuna bakarken başladığı yeri unutmamak, bir çalışanın katkısını değerlendirirken üstlendiği güçlüğü de görmek, bir araştırmanın değerini tartışırken henüz karşılık bulmamış sorularına kulak vermek mümkündür. Bunun için her şeyi ölçebileceğimize inanmaktan vazgeçmek, fakat daha dikkatli değerlendirme çabasından vazgeçmemek gerekir. Düşünce dünyamızın niyet ve güzel amel vurgusu, Yunus’un kendini bilmeye yönelten sorusu ve ahiliğin meslek ahlakı, önümüze yeni bir puanlama cetveli koymuyor. Cetvele bakarken gözden kaçırabileceğimiz insanı hatırlatıyor.

Hayatın ölçüsünü aramak da belki biraz böyle bir dikkat istiyor. Bir öğretmenin yıllar sonra hatırlanan sabrını, kimsenin görmediği yerde işini düzgün yapan bir insanın sorumluluğunu, karşılık beklemeden sürdürülen bir emeğin sessizliğini fark edebilmek gerekiyor. Bunları saymak her zaman mümkün değil. Fakat bir hayatı anlamaya çalışırken, sayamadıklarımızı yok saymamayı öğrenebiliriz.