COP31’de Masada Kim Var, Menüde Kim?

Dünyayı iki asırdır kirletenler, faturayı bugün gelişmekte olan ülkelerin sanayicisine ve çiftçisine kesmeye hazırlanıyor. COP31 Antalya’da başlarken sorulması gereken soru şu: İklim adaleti kimin için?

9 Kasım’da Antalya’da Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı, yani COP31 başlıyor. Bakanlığın açıklamasına göre 91 devlet başkanı, 300 civarında bakan bekleniyor. İki hafta boyunca karbon, finans, uyum ve “yeşil dönüşüm” konuşulacak. Ev sahibi biziz. Bu yüzden salonda söylenenleri bir de bizim tarafımızdan, gelişmekte olan bir ülkenin üreticisinin gözünden okumak gerekiyor.

Çünkü bu masada hep aynı şey oluyor. Sorunu yaratanlar çözümü de kendileri yazıyor, bedelini ise başkalarına ödetiyor.

200 yıl önce bedenleri zincire vurdular.
100 yıl önce toprakları cetvelle böldüler.
Bugün aynı düzeni konferanslarla, kurullarla ve yönetmeliklerle kuruyorlar.

Son iki asra bakınca bir süreklilik görmemek zor. On dokuzuncu yüzyılda insan emeğini doğrudan zincire vuran köle ticareti vardı. Yirminci yüzyılda Afrika’dan Orta Doğu’ya kadar yer altı kaynaklarını yöneten sömürge valilikleri ve manda yönetimleri geldi. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ise “kalkınma” adı altında hızlanan sanayileşme ve tüketim, nehirleri, havayı ve toprağı kirleterek bugünkü iklim krizini üretti.

Bu kirliliği kimin ürettiği tartışmalı bir konu değil. Antropolog Jason Hickel 2020’de The Lancet Planetary Health’te yayımlanan çalışmasında, 1850’den bu yana atmosferin kaldırabileceği sınırın üzerindeki karbon salımlarının yüzde 92’sinin Küresel Kuzey’e, yani zengin sanayi ülkelerine ait olduğunu hesapladı. Bu fazlanın yüzde 40’ı yalnızca ABD’den, yüzde 29’u Avrupa Birliği’nden geliyor (Hickel, 2020). Hickel bu tabloya “atmosferin sömürgeleştirilmesi” diyor.

Bu bakış yeni de değil. Hindistanlı çevreciler Anil Agarwal ve Sunita Narain daha 1991’de yazdıkları kitaba Eşitsiz Bir Dünyada Küresel Isınma: Bir Çevre Sömürgeciliği Vakası adını vermişti (Agarwal ve Narain, 1991). Yani “yeşil sömürgecilik” bugün uydurulmuş bir slogan değil, otuz beş yıldır Küresel Güney’in itiraz ettiği bir düzenin adı.

Bu çifte standardın en açık örneği ABD. Tarihte en çok karbon salan ülke, Ocak 2025’te Paris Anlaşması’ndan çekilme kararı aldı. Bir yıl sonra, 7 Ocak 2026’da Beyaz Saray, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nden ve Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nden (IPCC) de çekildiğini duyurdu. Aynı kararla toplam 66 uluslararası kuruluştan ayrıldı. İş kendi sanayisine bedel ödetmeye gelince, iklim sorumluluğu tek bir imzayla masadan kalkabiliyor.

Peki Türkiye’nin bu tablodaki payı ne? Our World in Data’nın verilerine göre Türkiye, 1751’den bu yana dünyada salınan toplam karbondioksitin yalnızca yüzde 0,7’sinden sorumlu. Bugünkü yıllık payımız yüzde 1,3 civarında. Bunu küçümsemiyorum; artan salımlarımızı düşürmek bizim de işimiz. Ama tarihsel borcu yüzde 40 olan ülkeyle yüzde 0,7 olan ülkenin aynı terazide tartılması adalet değil.

Üstelik Türkiye bu terazide uzun süre yanlış kefeye konuldu. 1992’de sözleşme imzalanırken OECD üyesi olduğu için zengin sanayi ülkeleriyle aynı listeye, Ek-1’e yazıldı. Gelişmekte olan bir ülke olduğu hâlde yükümlülükleri sanayi devleriyle aynı tutuldu. Bu “özel durumu” tanıtmak yıllar süren bir müzakere gerektirdi. Şimdi ev sahibi olarak bu hikâyeyi en iyi anlatabilecek ülkelerden biriyiz.

Zengin ülkelerin “iklim finansmanı” vaadi de yakından bakınca başka bir şeye dönüşüyor. Oxfam ve CARE’in 2025 raporuna göre gelişmekte olan ülkelere verilen iklim finansmanının yaklaşık üçte ikisi hibe değil, borç. 2022’de bu ülkelere 62 milyar dolar iklim kredisi verilmiş ve bunların geri ödemesinin 88 milyar dolara ulaşabileceği hesaplanıyor. Yani alınan her 5 dolar için 7 dolar geri ödeniyor. Zengin ülkeler aynı yıl 116 milyar dolar sağladıklarını açıkladı, oysa raporun hesabına göre gerçek değer 28 ile 35 milyar dolar arasında (Oxfam ve CARE, 2025).

Ortaya çıkan düzen şu: Önce kirletiyorsun, sonra kirliliğe uyum sağlaması için yoksul ülkeye faiziyle borç veriyorsun, bir de bunu yardım diye kayıtlara geçiriyorsun. Buna dayanışma demek zor.

İklim zirvelerinin bir başka hedefi de tarım mı?. Burada dürüst olmak gerekiyor: Gıda sistemlerinin küresel sera gazı salımlarındaki payı küçük değil. Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi’nden Monica Crippa ve ekibinin hesabına göre tarladan sofraya bütün gıda zinciri, salımların yaklaşık üçte birinden sorumlu (Crippa vd., 2021). Tarımın da üzerine düşeni yapması gerekiyor.

Ama sorumluluğun nasıl paylaştırıldığına bakınca tablo değişiyor. Dünyadaki orduların toplam salımının küresel salımların yaklaşık yüzde 5,5’i olduğu tahmin ediliyor. Bu, orduları tek bir ülke gibi düşünürsek dünyanın en çok salım yapan dördüncü ülkesi yapıyor (Parkinson ve Cottrell, 2022). Ne var ki 1997’deki Kyoto Protokolü’nde askeri salımlar, büyük ölçüde ABD’nin baskısıyla raporlama dışında bırakıldı. Bugün de raporlama gönüllü ve çoğu ülke hiç veri vermiyor. Tanklar, savaş uçakları, askeri lojistik hesabın dışında kalırken, Anadolu’daki üreticinin üç beş büyükbaşı “metan salımı” başlığıyla önümüze sunuluyor.

Küçük üreticinin karşısına çıkan yükler bununla da sınırlı değil. AB’nin ormansızlaşma yönetmeliği, Aralık 2026’dan itibaren kahve, kakao, soya, palmiye yağı ve sığır gibi ürünleri satanlardan, ürünün yetiştiği arazinin coğrafi koordinatlarını belgelemesini istiyor. Amaç meşru görünebilir, ama bu belgeleri hazırlayacak altyapısı olmayan milyonlarca küçük çiftçi için bu bir pazar kapısının kapanması anlamına geliyor. Dünyadaki çiftliklerin yüzde 84’ünün iki hektardan küçük olduğunu hatırlayınca, bu kuralların kimi elediği daha net görülüyor.

Hiçbir Zirvenin Gündemine Girmeyen Ekokırım

Antalya’da çevreyi, toprağı, suyu konuşacağız. Oysa birkaç saatlik uçuş mesafesinde, son yılların en ağır çevre yıkımı yaşandı. Gazze yönetiminin medya ofisine göre Mayıs 2025’e kadar Gazze’ye 100 bin tondan fazla patlayıcı atıldı. FAO’nun Ağustos 2025’teki uydu analizine göre Gazze’deki tarım arazilerinin yüzde 98,5’i ya hasar görmüş ya da erişilemez durumdaydı; ekilebilir alan yalnızca 232 hektara düşmüştü (FAO, 2025). Bu yılın başında One Earth dergisinde yayımlanan bir çalışma, savaşın ve yıkılan yapıların yeniden inşasının toplam iklim maliyetini 33 milyon ton karbondioksit eşdeğeri olarak hesapladı. Bu, Ürdün’ün bir yıllık toplam salımına eşit (Neimark vd., 2026).

Gazze’nin toprağını, suyunu, zeytinliklerini yok eden bir devletin heyetinin Antalya’da “çevre ve gelecek” üzerine konuşması kabul edilebilir bir çelişki değil. Birleşmiş Milletler zirvelerinin kuralları, ev sahibine taraf ülkeler arasında seçim yapma hakkı tanımıyor. Ama COP31 Başkanlığı Türkiye’de ve başkanlığın elinde güçlü bir araç var: gündem. Askeri salımların zorunlu raporlanmasını ve savaşın yol açtığı çevre yıkımını Antalya’da ana başlıklardan biri hâline getirmek, bu çelişkiye verilebilecek en güçlü cevap olur. Ev sahibi olarak bunu yapmazsak, kim yapacak?

Bir de Kıbrıs meselesi var. Güney Kıbrıs Rum Yönetimi hem Birleşmiş Milletler hem de Avrupa Birliği üyesi olarak Antalya’da tam yetkili bir taraf gibi masada oturacak. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ise uluslararası tanınma engeli yüzünden salonun dışında kalacak. Adanın kuzeyindeki halk da aynı denize, aynı kuraklığa, aynı iklim riskine maruz. Türkiye, kendi topraklarında düzenlenen bir zirvede KKTC’nin sesini duyurmanın yolunu bulmak zorunda; heyetinde, yan etkinliklerde, Yeşil Bölge’deki programda. Kendi evinde kardeşine yer açamayan bir ev sahibinin, Akdeniz’de söz söylemesi de zorlaşır.

Kimin Yeşili?

Burada itiraz edilen şey doğanın korunması değil. Nehirlerimizi temiz tutmaya, yenilenebilir enerjiye, toprağı koruyan bir tarıma hepimiz varız. İtiraz edilen, eski bir tahakküm düzeninin yeşil bir maske takarak yeniden sahneye çıkması.

Üstelik bu itirazın dayanağı uluslararası hukukun kendisinde var. İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin üçüncü maddesi, ülkelerin “ortak ama farklılaştırılmış sorumlulukları” olduğunu söylüyor. 1992 Rio Bildirgesi de kirliliğin bedelini kirletenin ödemesi gerektiğini kabul ediyor. Yani söylediğimiz şey radikal bir talep değil, imzalanmış metinlerin uygulanması: Dünyayı kim kirlettiyse, bedelin ve finansmanın büyük kısmını o ödemeli. Bu da borçla değil hibeyle, yaptırımla değil teknoloji paylaşımıyla olmalı.

Antalya’da iki hafta boyunca dünya liderleri geleceği konuşacak. Ev sahibi olarak bizim sormamız gereken soru basit: Bu yeşil dönüşümün faturası, iki asırdır dünyayı kirletenlere mi kesilecek, yoksa bir kez daha Anadolu’daki atölyeye ve çiftçiye mi?

Kaynaklar

Agarwal, A. ve Narain, S. (1991). Global Warming in an Unequal World: A Case of Environmental Colonialism. Yeni Delhi: Centre for Science and Environment.

Crippa, M. vd. (2021). Food systems are responsible for a third of global anthropogenic GHG emissions. Nature Food, 2, 198-209. https://doi.org/10.1038/s43016-021-00225-9

FAO (2025). Gaza Strip: 98.5 percent of cropland unavailable for cultivation as famine looms. Basın bülteni, 9 Ağustos 2025.

Hickel, J. (2020). Quantifying national responsibility for climate breakdown: an equality-based attribution approach for carbon dioxide emissions in excess of the planetary boundary. The Lancet Planetary Health, 4(9), e399-e404.

Neimark, B. vd. (2026). Israel-Gaza conflict carbon emissions exceeded 30 million tons. One Earth, 9(3), 101648.

Oxfam ve CARE (2025). Climate Finance Shadow Report 2025: Analysing Progress on Climate Finance under the Paris Agreement.

Parkinson, S. ve Cottrell, L. (2022). Estimating the Military’s Global Greenhouse Gas Emissions. Scientists for Global Responsibility ve Conflict and Environment Observatory.

Our World in Data (2025). Türkiye: CO₂ and greenhouse gas emissions country profile.

The White House (2026). Fact Sheet: President Donald J. Trump Withdraws the United States from International Organizations that Are Contrary to the Interests of the United States. 7 Ocak 2026.

İklim Kanunu. Resmî Gazete, 9 Temmuz 2025.