Ayrılık Mektubundan Sanat Yapmak: Kavramsal Sanatla Cisimleşen Anlam

Bir e-posta alırsınız. Çok sevdiğiniz kişinin sizi terk edişini bildiren, soğuk ve mesafeli bir metindir bu. Cümleler biter, en altta iki kelimelik o bildik cümle yer alır: “Kendine iyi bak.”

Çoğu insan böyle bir kapanış cümlesiyle baş başa kaldığında acısını içine gömer, mesajı siler ya da yakın bir dostuna dert yanar. Fransız kavramsal sanatçı Sophie Calle ise 2007 yılında tam olarak bu cümleyi aldığında bambaşka bir şey yaptı: Travmasını bir sanat nesnesine oradan da estetik bir deneyime dönüştürdü. Mektubu yüzün üzerinde kadına gönderdi. Bir redaktör mektubu aldı, kırmızı kalemle gramer ve mantık hatalarını çizerek dili didik didik etti. Bir müzisyen onu notalara döktü, bir dansçı koreografiyle yorumladı, bir bulmaca yazarı gazete bulmacasına çevirdi, bir papağan ise kâğıdı afiyetle yedi.

Calle, mektubu okuyan kadınların portrelerini, videolarını ve metne verdikleri yanıtları 52. Venedik Bienali’nde sergiledi. Eserin adı basitti: Prenez soin de vous — yani Kendine İyi Bak.

Kavramsal Sanatın Öncesi

Geleneksel sanat anlayışının temsil veya taklit merkezli dinamiğinin dönüşen hayat algısıyla birlikte yetersiz kalması, 1940’lı yıllardan itibaren sanatçıları yeni arayışlara, daha da önemlisi yeni sorgulamalara sürükledi. Sanatın mevcut haliyle tanımlanmasının onu eksik bırakacağını düşüne kimi sanatçıların “provokatif” eserleri tam bu noktada sanatın doğası ve ne olduğu ile ilgili tartışmalara neden oldu. Geleneksel sanatın karşısında konumlanan “çağdaş sanat” bu yönüyle sanatın klasik ve kabul edilen tanımlarının, yüklendiği anlamın ve geliştirdiği yöntemlerin yeniden ele alınmasını sağladı.

Bu noktada çağdaş sanatta, sanatçı dehası ve nesne tabanlılık yerini düşünce ve izleyici katılımına bırakmaya başlar. Artık tek bir nesnenin veya nesne özelliğinin ön planda olmayıp bununla birlikte sanatçı dehasının da önemini kaybettiği yeni sanat anlayışı, her şeyin bir sanat eserine dönüştürülebilir olduğu anlamına gelir.

Duchamp’ın sanatın geleneksel yaklaşımlarını sarsan işlerinden (bkz. Pisuvar) yıllar sonra ortaya çıkmış olsa da kavramsal sanat, sanatın her zaman estetik açıdan ele alınmaması gerektiğini göstermiştir. Güzel sanatların çok değerli ve saygın olması gerektiğine yönelik ön kabülü bertaraf eden kavramsal sanatçılar; performans, video, arazi sanatı gibi şekillerde çalışırlar.

Çağdaş sanatın belki de geleneksel sanatla en uzaklaştığı türlerden biri olan kavramsal sanat ise düşünceyi merkeze alarak, izleyiciyi diğer türlere göre çok daha fazla eserin parçası haline getirir ve sanatçıyı da çoğunlukla eserin içindeki bir objeye dönüştürür. 

Kavramsal sanatın öncü isimlerinden biri olan Sophie Calle, ürettiği pek çok eserde türünün özelliklerini en iyi şekilde yansıtarak çağdaş sanatın en temel sorusunu böylece güçlü bir şekilde ortaya koyar; “Sanat/ın özü nedir?”

Acıdan Doğan Estetik Deneyim: Kendine İyi Bak

Sophie Calle’nin erkek arkadaşının 2007 yılında ona attığı mail “Kendine iyi bak” diye sona erer. Bu mail Calle’nin sevgiyle bağlı olduğu erkek arkadaşının ondan ayrıldığının son derece acımasız bir ifadesidir. Calle, sevgisinin sonunda çarptığı travmayla başa çıkmak için bu maili 100’den fazla kişiye gönderir ve onlardan yorumlamalarını ister. Mektubu alanlar okudukları anı fotoğraflar. Farklı meslek gruplarına mensup olan bu okuyucular aynı zamanda kendilerine uygun şekilde bu mektubu çeşitli şekillerde yorumlarlar. Örneğin bir redaktör mektuptaki gramer hatalarını, kelime yanlışlarını çizerek mektubu didik didik eder. Bir başkası mektuptan gazete için bulmaca üretir. Bir başkası bu mektuptan yola çıkarak beste yapar, bir başkası ise bunu dans şeklinde yorumlar. Okuyucular arasında mektubu yiyen bir papağan bile vardır. Calle, tüm bunların yer aldığı fotoğraf, video ve materyalleri sonunda kendisine söylenen son cümleyle kavramsal sanat eserine dönüştürmüş olur; “Kendine İyi Bak”

Calle’nin  Venedik Bienali’nde göstererek bu acı deneyimini ifşa etmesi bir intikam yolu mudur bilinmez fakat kendisine sorulduğunda proje için yaşadığı heyecanın daha baskın olduğunu söylemiştir. (https://www.videogren.com/2021/03/19/sophie-calle/)

Calle’nin Düşündürdükleri; Kavramsal Sanat Nedir?

Oldukça kişisel olan bu deneyimin bir sanat ürününe dönüşmesi elbette kavramsal sanatın yukarıda ifade edildiği gibi sanatçının bizzat kendisinin de objeye dönüşmesine neden olmaktadır. Çünkü çağdaş sanatı -ve onun bir türü olan kavramsal sanatı- doğuran postmodern dönem, sanatın yaşamla ayrılmaz bir bütün olduğunu vurgulayarak özne ile sanat nesnesi arasındaki estetik mesafeyi kaldırmayı amaçlar. Böylece sanat eserlerinin durağan bir noktadan deneyimlenmesi yerini katılıma dayalı bir estetik deneyime bırakır.

Kavramsal sanatın bu özelliği şüphesiz çağdaş sanatın temelini oluşturan bir yaklaşımdan, bağlamsalcı sanat deneyiminden ileri gelir. Zira geleneksel sanatta ön planda olan biçimci estetik deneyim çağdaş sanatta yerini bağlamsalcı sanat deneyimine bırakmıştır.

Biçimci deneyim, estetik deneyimin biçimsel özelliklerinden doğduğunu; eserin şekil, çizgi, renk, yoğunluk, doku gibi form içeriklerinin önemli olduğunu vurgularken buna karşı bağlamsalcı yaklaşım, eserin içindeki fikrin ifadesine odaklanır. Bağlamsalcı yaklaşıma göre, yeni sanat üretimlerinin geleneksel biçimci yaklaşıma cevap vermekte yetersizdir. Bu nedenle estetik deneyimde artık biçimsel özellikler değil düşünsel arka plan aranmalıdır. Postmodernizmle birlikte biçimcilik sanattaki hakimiyetini kaybetmiş ve yerini bağlamsalcılığa kaptırmıştır.

İsmiyle müsemma bir sanat akımı olan kavramsal sanat, adının hakkını vererek sanatı bir “kavram” deneyimine çevirir. Bu akımda geleneksel sanat döneminde estetik deneyime, duyguya hitap eden sanat artık düşünce ve kavrama yönelir. Kavramsal Sanat Üzerine Paragraflar makalesinde buraya dikkat çeken Sol Lewitt, ise benzer şekilde “Kavramsal Sanat izleyicinin gözü veya duyumlarından çok anlığını(zihnini) uyarmak için yapılır.” demiştir. (LeWitt, 1980)

Kavramsal Sanat ve Katılım

Calle’nin mektubunu okuyanların, gönderilen metni yorumlamaları yine kavramsal sanatın önemli bir başka yönüne, katılımcılık ve sürece işaret eder.

Katılım, kavramsal sanatın bütünleyici bir özelliği, mütemmim cüz’ü olarak bu türün en önemli parçasıdır. Kavramsal sanatta, eseri serimleyen sanatçı çoğu zaman tek başına bir sonuç ortaya çıkarmaz. Çoğunlukla katılımcının esere müdahalesi, katkısı ve etkisiyle ortaya bütünleşmiş bir eser çıkmaktadır.

Calle’nin kendisine gelen mektubu birbirinden farklı kişilere gönderdikten sonra o katılımcıların her birinin metni farklı bir şekilde yorumlamaları eseri her bir dokunuşta farklı bir noktaya taşımış olur. Katılımcıların mektubu okurken çektirdikleri fotoğraflar, her birinin eserle kendi mesleklerine uygun şekilde yeniden yorumlamaları, bunların tekrar görselleştirilmesi, bunların bir araya gelmesi ve nihayet sergilenmesi…

Eser sergilenirken bile izleyicinin zihninde kendisini yeniden yaratacak güçtedir. Her bir izleyici, eseri farklı bir şekilde görerek anlamın çoğalmasına katkıda bulunmaktadır. Zaten kavramsal sanatçıların amaçları, birbirlerinden farklı olsa da genel olarak sanat aracılığıyla yeni anlamlar ve anlam ilişkileri ortaya koymaktır.  

Kavramsal Sanat ve Süreç

Süreç ise kavramsal sanat ürünlerinin yalnızca sonucuyla değil yapım süreciyle de ilgilenilmesi gerektiğini ortaya koyar. Nitekim hemen her kavramsal sanat eseri bir sürece yayılmaktadır. Olmuş bitmiş bir ürünün nihayetindeki anlam böyle bir katılımcı deneyim için elbette yeterli olmayacaktır. O halde eserin yaratım süreci de eserin en önemli parçasıdır. Geleneksel sanatta kompozisyon, tasarım gibi biçimsel faktörlerin yerini düşünce aldığında eser kavramı da süreçle yer değiştirmiştir.

Süreç kelimesini birebir üzerinde taşıyan ‘süreç sanatı’ Tate Modern’in sözlüğünde Bitmiş bir çalışmanın özelliklerini barındırırken sanat eserinin tümünde ya da bir bölümünde yapım aşamasını işin konusu haline getiren, kendi yapım sürecini vurgulayan bir sanat biçimi olarak tanımlanmaktadır”

Elbette kavramsal sanat çerçevesinde üretilen her eserin süreç sanatına dahil olduğu söylenemez fakat Sophie Calle’nin mektubu aldığı andan eserin görüldüğü her bir an’a kadar olan süreç eserin bir parçası haline gelmiştir. Özellikle mektubu okuyanların okuma anlarına dair görüntüleri, eseri yeniden yorumlamış olmaları bu eserin süreç içerisinde anlamını giderek daha belirgin hale getirmesine olanak tanımıştır.

Kavramsal sanatın süreçle ilgili boyutu yalnızca sanat eserinin sıfırdan bir sona ulaşmasını ifade etmez. Aynı zamanda eserin kendi kendine bir anlam üretmesini, süreç içerisinde farklı bir yapıya kavuşması anlamına gelir. Geleneksel sanattaki süreçlerde sanatçı en başında bir üretim tasarımı ile yola çıkıp sonunda aklındakini somut bir hale getirirken kavramsal sanatta hem üretim hem de anlam itibariyle sanatçı süreç içerisinde eserle birlikte belirsiz bir sonuca yol alır.

Calle’nin eseri üzerinden örnek verecek olursak, mektubu okuyanların nasıl tepkiler vereceğini ve bu metni nasıl yorumlayacaklarını sanatçının en başta bilmediği rahatlıkla görülebilir.

Mektubu yorumlayanların da en azından bazılarının kendilerine gelen e-posta’yı yorumlarken belli bir hedef doğrultusunda bu işe koyulmadıkları görülmektedir. Son olarak Calle’nin kendisine iletilen geri dönüşleri bir araya getirip görselleştirmesi bir tasarı dahilinde olmamıştır. Elbette Calle kendisine gönderilenleri bir yerde sergilemeyi en başta düşünmüştür fakat kendisine ne tür malzemeler sunulacağı, hangi içerikte ve anlamda işler çıkacağını bilmiyordu. Son olarak sanatçının tüm bu malzemeleri ortaya koyduğu yerde izleyici ile birlikte genişleyen anlam ve ilişki bağları da tasarının değil sürecin sonucu olmuştur.

Kendine İyi Bak Eserinin Düşündürdükleri

Kişisel bir deneyimi başkalarıyla paylaşma yönüyle Calle’nin söz konusu eseri bir anlamda sosyal deneyi andırmaktadır. Ancak adına sanat dediğimiz anda bu kişisel deneyimin ötekilerin ne tepki vereceğini göstermesinden çok ne düşüneceklerini konuşmaya başlarız. Sosyal deneyler ortaya bir steril ve daha belirgin bir duygu veya düşünce yaratırken Calle’ninki gibi kavramsal sanat eserleri birbiriyle bağdaşık ve karmaşık estetik deneyim ortaya çıkarırlar. Bunun sebebi ise şüphesiz katılımcılık, süreç, düşünceden ileri gelir.

Peki Calle’nin bir bienalde sergilediği eserinden başka hangi anlamları çıkarabiliriz?

Calle aslında sosyal medyada da görebileceğimiz herhangi bir paylaşım paketini sanat galerisinde sergileyerek onu sıradanlıktan kurtarıp fikir ile harmanlamıştır. Sevgi nedir? Başkasının duygusuna ortak olabilir miyiz? Başkasıyla duygusal bağımız ne derece sahici olur? Ötekinin acısını anlamak için yalnızca iletişim yeterli midir yoksa onu kendi düşüncemizde yeniden ele almak mı gerekir?

Kişisel hikayesini yalnızca duygularını ifade etmek amacıyla paylaştığında doğrudan iletişim kurduğu kişiler onunla özdeşlik kuracakken bu deneyimini bir teşhire dönüştürdüğünde tıpkı günümüzde sosyal medyada olduğu gibi duyguların yok olup bu kişisel hikayenin bir “gösteri”ye dönüştüğü söylenebilir.

Bir bakıma Calle’nin yaşadığı bu travmatik olayı herkes bir pazarlama ürününe dönüştürmüştür. Duygularına saf bir şekilde ortak olmak yerine onu diğerlerinde ayıracak bir beğeni nesnesine dönüştürmüşlerdir. Bu tıpkı günümüzde yaşadığımız acı bir toplumsal olayın çok kısa zaman içinde saf duygusunu kaybederek herkes için bir tüketim nesnesine dönüşmesini çağrıştırmaktadır. Örneğin ülkede yaşanan büyük bir deprem, bir hayvanın öldürülmesi, travmatik bir kaza, herkesin vicdanını yaralayan bir olayın ardından kısa sürede karikatürler, illüstrasyonlar, şarkılar, tweetler vb. paylaşılması gibi Calle’nin acısına ortak olmak için herkesin kendince seyirlik bir ürün ortaya koymuştur. Böylece bu tür paylaşımlar nedeniyle olayın kendisi Baudrillard’ın işaret ettiği gibi sanal ile gerçek olanın büyük ayırımında kaybolmaktadır. Acılar ve deneyimler, günümüz teknolojisi sayesinde bir pazarlama ve gösteri nesnesine dönüşmektedir. Duygusal bağ kurmak ve empati kurmak tek başına yeterli gelmez. Onu başkalarına daha estetik gösterecek şekilde yeniden düzenlenir.

Öte yandan belki de başkasıyla duygusal bağ kurmanın yolu onun hikayesini kendi gerçekliğimizde yorumlamaktan geçmektedir. Yüzyıllar önce yaşanmış büyük soykırım ve sürgünlerin üzerine yazılan ağıtlar, türküler bugün bile adını bilmediğimiz binlerce insanın acısını bir nebze olsun duyumsamamıza, onlarla zamanı aşan bir varoluşsal iletişimde bulunmamıza imkan tanımaktadır. Böyle bakıldığında ötekinin acısını estetik olarak yorumlamak elbette bu iletişimin önemli bir parçası olmaktadır.

Calle’nin bu iki yaklaşımdan hangisine yakın olduğu veya hangisini göstermek için yaptığı ise elbette bir muamma…

Kaynaklar

Uçar, M. (2023). MODERNDEN POSTMODERNE, SANATTA ESTETİK DENEYİMİN DÖNÜŞÜMÜ. Akademik Sanat(20), 141-153.

Uz, A., & Uz, N. (2018). AKLA HİTAP EDEN DÜŞÜNCENİN SANATI: KAVRAMSAL SANATA GENEL BİR BAKIŞ. Avrasya Sosyal Ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(12), 655-662.

Aslan, A. (2019). DİJİTAL ÇAĞDA ÖZEL HAYATIN İFȘASI: SOPHİE CALLE’İN KENDİNE İYİ BAK ESERİ ÖRNEĞİ. Akademik Sanat, 4(7), 10-25.

İpek, Ö. (2017). GILLES DELEUZE FELSEFESİNDE DÜŞÜNCENİN İMGE HALİ. Erciyes İletişim Dergisi, 5(1), 282-294. https://doi.org/10.17680/erciyesakademia.291899

Tellan, T. (2022). POSTMODERN ESTETIK KAVRAYIŞIN ÖNCÜLÜ OLARAK KAVRAMSAL SANAT. 1 inci Uluslararası Mimarlık, Sanat ve Tasarım Sempozyumu, 456

Bağatır, R. D. (2011). NESNENIN ÖTESI: KAVRAMSAL SANATIN DAYANAK NOKTALARI. Sanat Ve Tasarım Dergisi, 1(7), 23-33. https://doi.org/10.18603/std.98174

Uz, A., & Uz, N. (2018). AKLA HİTAP EDEN DÜŞÜNCENİN SANATI: KAVRAMSAL SANATA GENEL BİR BAKIŞ. Avrasya Sosyal Ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(12), 655-662.

Yüzüncüyıl, K., & Buluş, B. (2016). Hareket İmge ve Zaman İmge Kavramları Çerçevesinde Torino Atı’nın Ayak İzleri. Moment Dergi, 3(2), 467-482. https://doi.org/10.17572/moment.410107

Hepsev, S. (2004) SOPHIE CALLE, NAN GOLDIN VE MARLENE DUMAS`DA ÖZNELLIK VE BEDENIN TEMSILI. Yıldız Teknik Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü / Sanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı Yüksek Lisans Tezi, Tno: 148160

Bulut, Ş. (2018). GÜNCEL SANATI (KAVRAMSAL) ANLAMAYA ÇALIŞMAK. İnönü Üniversitesi Kültür Ve Sanat Dergisi, 4(1), 69-76. https://doi.org/10.22252/ijca.425836

Arı, S. (2022). KAVRAMSAL SANATTA SÜRECE YÖNELİK ÖNCÜ AÇILIMLAR. Akademik Sanat(16), 16-31.

Ubaydın, A. (2014) ‘SÖZ’ÜN ÖZGÜRLÜK İRADESİNDEN TASARLANIŞI: KARL JASPERS VE VAROLUŞSAL İLETİŞİM. Sakarya Üniveritesi, Yüksek Li̇sans Tezi

Koca, B. (2017). KAVRAMSAL SANAT. İnönü Üniversitesi Kültür Ve Sanat Dergisi, 3(2), 97-103. https://doi.org/10.22252/ijca.370910

Bozkurt Avcı, İ., & Çelebi, E. (2023). GILLES DELEUZE’DE FELSEFE VE SİNEMATOGRAFİK İMGE. Birey Ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2), 111-136. https://doi.org/10.20493/birtop.1388236

Yıldırım, B. (2021) ARTHUR DANTO’NUN SANAT ANLAYIŞI. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Doktora Tezi

Hodge, S (2017). SANATIN KISA ÖYKÜSÜ/ THE SHORT STORY of ART. Çev: Deniz Öztok, hep kitap, İstanbul (2021)

LeWitt, S. (1980) KAVRAMSAL SANAT ÜZERINE PARAGRAFLAR. https://www.sanattanimitoplulugu.org/Kavramsal%20Sanat%20Uzerine%20Paragraflar.htm