“Ben zaten her acının tiryakisi olmuşum.”

Arabesk bir şarkının içinden çıkarak müzik zevkleri birbirinden çok farklı insanların hafızasında bile yer etmiş bir cümledir bu..

Şarkıyı hiç dinlememiş olanların bile tanıdığı, kimi zaman bir araçta, kimi zaman bir sohbetin arasında kendiliğinden hatırlanan sözlerden biri. İlk duyulduğunda kişisel bir kırgınlığın, alışılmış bir kederin ifadesi gibi geliyor. İnsan, başına gelenleri anlatırken böyle bir cümle kurabilir. Fakat üzerinde biraz durunca, kişisel bir hikâyenin sınırlarını aşan başka bir anlam beliriyor. İnsan gerçekten acının tiryakisi olabilir mi? Acıya alışmak, acıyı sevmek ve onunla yaşamayı öğrenmek midir, yoksa bir süre sonra acının karşısında hissetme ve itiraz etme yetisini kaybetmek mi?

Her insanın bir acı eşiği vardır. Beden, belirli bir noktaya kadar acıya dayanabilir; bu sınır kişiden kişiye değişir. İnsan, zorlayıcı yaşantılar karşısında zamanla farklı baş etme yolları da geliştirir. Ancak acı eşiğini bir toplum için düşündüğümüzde karşımıza başka sorular çıkar. Bir toplum ne kadar acıya dayanabilir? Hangi noktada yaşananları olağan karşılamaya başlar? Daha önemlisi, başkasının acısı karşısında duyduğu sorumluluğu ne zaman yitirmeye başlar?

Çünkü acı yalnızca yaşanan bir şey değildir. İnsanın dünyayla kurduğu ilişkisinin de sınandığı bir yerdir.

Bazen bir insanın hayatını altüst edecek bir olay, bugün haber akışının birkaç satırı arasında kaybolabiliyor. Bir çocuğun ölümü, bir ailenin evsiz kalması, savaşta yıkılan bir mahallenin görüntüleri, açlıkla mücadele eden insanların hikâyeleri…

Bir insanın bütün ömrünü değiştirebilecek olaylar, başkalarının gündelik hayatında kısa süreli görüntülere dönüşüyor. Sabah kahvaltısında izlenen bir felaketin ardından işe gidiliyor, akşam aynı ekranın karşısında başka bir felaket beliriyor. Hayat, bütün bunlar yaşanmıyormuş gibi kendi akışında devam ediyor.

Burada insanı kolayca suçlamak mümkün. Fakat meseleye yalnızca duyarsızlık üzerinden bakarsak olup biteni eksik anlamış oluruz. Dünyanın başka bir ucunda yaşanan acının görüntüsüne ulaşmak artık saniyeler sürüyor. İnsan, kendi mahallesinde ve çevresinde karşılaşmadığı bir felaketin tanığı olabiliyor. Bir gün içinde zihninin ve duygularının taşıyabileceğinden çok daha fazla yıkıma, ölüme ve çaresizliğe maruz kalıyor. Her birine aynı yoğunlukta tepki vermek, her acıyı aynı derinlikte hissetmek mümkün değil. Üstelik insan bazen hayatına devam edebilmek için kendisini korumak, gördüğü şeyden uzaklaşmak zorunda kalır. Bu, her zaman vicdansızlık değildir; insanın sınırlı oluşunun da bir sonucudur.

Ne var ki kendini korumak için başlayan geri çekilme, zamanla başkasının acısıyla arasındaki bağı koparabilir. İnsan önce her şeyi izlemekten yorulur, sonra gördüklerine daha az tepki vermeye başlar. Bir süre sonra yaşananların ağırlığı değişmediği hâlde kendisinde bıraktığı iz azalır. “Acı felci” dediğimiz şey belki de burada başlar: İnsan ne olduğunu görür, bunun yanlış olduğunu bilir; fakat gördüğü şey karşısında harekete geçme ihtiyacı giderek zayıflar.

Üstelik duyarsızlık her zaman bilgisizlikten kaynaklanmaz. Bazen insan ne olduğunu bütün ayrıntılarıyla bilir. Kimin öldüğünü, kimin evinden edildiğini, kimin aç kaldığını, kimin haksızlığa uğradığını görür. Buna rağmen hayatında hiçbir şey değişmez. Bilgi vicdana ulaşır ama davranışa dönüşmez. Acı, zihnimizde yer eder; fakat hayatımızdaki yerini değiştiremez.

Öyleyse mesele, ne kadar çok acı gördüğümüzden ibaret değil. Gördüğümüz acı karşısında ne yaptığımızı da düşünmek gerekiyor.

Bir toplumun acı eşiğini yalnızca felaketlerin büyüklüğüyle ölçemeyiz. Yoksulluğun yaygınlaşması, adaletsizliğin süreklilik kazanması, insanların güvencesizliğe alışması da bu meselenin parçasıdır. Bir zamanlar kabul edilemez sayılan koşullar, zamanla hayatın değişmez gerçekleri gibi anlatılabilir. Bir insanın çalıştığı hâlde geçinememesi, bir ailenin ay sonunu getirememesi, bir çocuğun eğitim imkânlarına ulaşamaması, bir yaşlının yalnızlık içinde hayatını sürdürmesi… Bunların her biri toplumsal bir soruna işaret eder. Fakat sorunlar tekrarlandıkça, onları doğuran koşullar da sıradanlaşır. İnsanlar yaşadıkları güçlükleri değiştirilmesi gereken bir haksızlık olarak değil, hayatın kendilerine düşen payı olarak görmeye başlayabilir.

Böyle zamanlarda kullandığımız dil de değişir. Yoksulluk kader, güvencesizlik düzenin gereği, adaletsizlik hayatın gerçeği olarak anlatılır. İnsanların başına gelenler, üzerinde düşünülmesi gereken toplumsal meseleler olmaktan çıkar; kişisel başarısızlıkların, talihsizliklerin ya da kaçınılmaz koşulların içine yerleştirilir. Oysa bir haksızlığın uzun zamandır yaşanıyor olması onu daha az haksız kılmaz. Bir acının tekrar etmesi, onu olağan karşılamamızı gerektirmez. Alışkanlık, gerçeği değiştirmez; yalnızca bizim ona verdiğimiz tepkiyi değiştirebilir.

Burada dayanıklılık ile duyarsızlaşma arasındaki farkı gözetmek gerekiyor. İnsan, her acının karşısında yıkılmadan yaşayabilmek için dayanıklılığa ihtiyaç duyar. Zor zamanlarda ayakta kalmak, hayatı yeniden kurabilmek, kayıpların ardından yürümeye devam etmek insana özgü önemli bir güçtür. Fakat dayanmak, yaşanan haksızlığı kabullenmek değildir. Bir insanın yoksulluğa dayanabilmesi, yoksulluğun adil olduğu anlamına gelmediği gibi, bir toplumun ağır koşullar altında yıllarca varlığını sürdürebilmesi de o koşulların kabul edilebilir olduğunu göstermez.

Tehlike, dayanmayı erdem sayarken itiraz etmeyi unutmakta başlıyor. İnsanlardan sürekli sabretmeleri, güçlü olmaları, şükretmeleri, koşullara uyum sağlamaları beklenirken bu koşulları meydana getiren nedenler sorgulanmıyorsa dayanıklılık, haksızlığın sürmesine hizmet eden bir ön kabule dönüşebilir. Oysa sabır, uğranılan haksızlığı görmezden gelmek değildir. Güçlü olmak, başkasının acısını fark etmemek anlamına gelmez. Hayatın zorluklarına katlanabilmek, o zorlukları başkaları için de değişmez kılmayı haklı çıkarmaz.

Şarkıdaki tiryakilik sözüne yeniden dönelim. Tiryaki, alıştığı şeyin yokluğunu hisseder; varlığını ise çoğu zaman sorgulamaz. Acı söz konusu olduğunda insanın kendi başına gelenlere alışmasıyla başkasının acısına alışması arasında önemli bir fark var. Kendi acısına alışan insan, bir süre sonra onunla yaşamayı öğrenebilir. Başkasının acısına alışan ise o acının kendisinden bir şey beklediğini unutabilir. Birinde hayatta kalma çabası, diğerinde sorumluluktan uzaklaşma ihtimali vardır.

Bu uzaklaşma her zaman büyük ve açık bir kayıtsızlık biçiminde ortaya çıkmaz. Bazen bir haberi geçiştirmek, bir insanın derdini dinlemeden öğüt vermek, yaşanan haksızlığı küçümsemek ya da “Dünya zaten böyle.” diyerek konuşmayı bitirmek yeterlidir. İnsan, kendisini doğrudan ilgilendirmeyen bir acıyı hayatının dışına yerleştirdikçe dünya da birbirinden habersiz hayatların toplamına dönüşür. Herkes kendi evinin, geçiminin, korkularının ve kaygılarının sınırları içinde yaşar. Başkasının başına gelen, o sınırın dışında kaldığı sürece uzak bir olaydır.

Oysa bir başkasının yaşadığı acıyı bütünüyle anlamamız mümkün olmasa da onu önemsemek için aynı acıyı yaşamamız gerekmez. Onun yerine acı çekemeyiz, yaşadıklarını kendi hayatımıza taşıyamayız. Fakat aramızda hiçbir bağ yokmuş gibi de davranamayız. İnsan olmanın önemli bir yanı, başkasının yaşadığını kendi başımıza gelmeden de ciddiye alabilmektir. Adalet duygusu biraz da buradan doğar. Henüz uğramadığımız bir haksızlığa itiraz edebilmek, tanımadığımız bir insanın hayatını önemsemek, bizimle aynı dili konuşmayan, aynı yerde yaşamayan, aynı imkânlara sahip olmayan birinin acısını da insan hayatının meselesi sayabilmek..

Böyle bir duyarlılık, her acıyı aynı yoğunlukta hissetmeyi gerektirmez. Her felaketi önlemek, her yarayı sarmak da tek bir insanın gücünü aşar. Ancak yapabileceklerimizin sınırlı olması, sorumluluğumuzun bütünüyle ortadan kalktığı anlamına gelmez. Bazen bir haksızlığı görünür kılmak, bir insanın sesini duyurmak, yanlış bir hükme itiraz etmek, yaşananı olağanlaştıran dile karşı çıkmak gerekir. Mesele, dünyanın bütün acılarını omuzlamak değil; gücümüzün yettiği yerde acının sürmesine katkıda bulunmamaktır.

Acı eşiğini yalnızca ne kadarına dayanabildiğimizle ölçmek bu yüzden eksik kalır. Asıl mesele, hangi noktada dayanmayı bırakıp itiraz etmemiz gerektiğini hâlâ bilip bilmediğimizdir. Bir toplumun vicdanı, yalnızca kendi başına gelen felaketlerde gösterdiği tepkiyle değil, kendisine uzak insanların yaşadığı haksızlıklar karşısında ne yaptığıyla da anlaşılır. İnsanlığın ortaklığı, herkesin aynı acıyı yaşamasında değil, başkasının acısını kendi hayatının dışında görmemesinde ortaya çıkar.

Başlangıçta bir şarkı cümlesi olarak karşımıza çıkan “Her acının tiryakisi olmak”, şimdi başka bir soruya dönüşüyor. İnsan acıya alıştığında mı değişir, yoksa acıyı değiştirme ihtimalinden vazgeçtiğinde mi? Belki de insanın ve toplumların asıl kaybı, acıların büyüklüğünde değil, onları önlemek için yapılabilecekleri ve üstlenilmesi gereken sorumlulukları unutmasındadır.

Bir insanın acıya dayanması anlaşılabilir. Bir toplumun ağır koşullar altında ayakta kalması da bir güç göstergesi olabilir. Fakat hiçbir acı, sırf uzun zamandır yaşanıyor diye hayatın olağan bir parçası sayılamaz. Alıştığımız her şey doğru değildir; katlandığımız her şey de kabullenmek zorunda olduğumuz bir kader değildir.

Belki de asıl soru, artık ne kadar acı çektiğimiz değil, başkasının acısı karşısında neyin değişmesi gerektiğini hâlâ düşünüp düşünmediğimizdedir.

İnsan, her acının tiryakisi olmak zorunda değil. Acıya alıştığımızda, onunla birlikte neleri kabullendiğimize de bakmalıyız. Çünkü bir toplumun vicdanı, yalnızca ne kadar acıya dayanabildiğinde değil, hangi acıyı kabullenmediğinde ve onu değiştirmek için ne yaptığında kendini gösterir..

O yüzden “Acıyı sevmek olur mu?”..