İnsanı yaşat ki ekonomi yaşasın!

Ekonomi nedir, ne değildir?

“Ekonomi” kelimesinin kökeninin eski Yunancada ev ve aile yönetimi anlamına gelen “oikonomia” (oikos = ev + nomos = yasa/yönetim) kelimesine dayandığı söylenmekte. Bir bakıma “evin idaresi”, “evin bütçesinin yönetimi”, yani temelde “geçim” meselesi yani.

Ortaokuldayken “Beslenme ve Ev Ekonomisi” diye bir ders görmüştük, saat dolsun diye konmuş seçmeli derslerdendi. Ekonomik temelden ziyade, beslenmeyle ilgili birtakım şeyler anlatılıyordu sanki. “Ev ekonomisi” derken farkında olmadan ekonominin kelime olarak kökenine mi atıf yapılıyordu acaba, bilinmez.

Ekonomi tabiriyle iktisat tabiri aynı şey, arasında ne fark var denebilir. Ancak bu işin uzmanları, üniversite hocaları vs genelde “iktisatçı” olarak anılırlar veya kendilerinden o şekilde bahsederler. “Ekonomist” tabiri sanki biraz daha piyasa profesyonelleri için kullanılan bir tabirdir. Kelimelerin birisi İngilizce’den çeviridir, diğeri ise biraz daha bizdendir, ancak ikisi de yüzde yüz aynı değildir sanki.

“İktisat” tabiri bu topraklara, “doğu”nun zihin yapısına daha uygundur, bize daha fazla uyması beklenir veya biz ona daha uyumlu olmalıyız denebilir. “Ekonomi”, “batı”nın zihninden süzülüp gelir, insana daha profesyonel yaklaşır, insani nitelikler yerine parayı, karı, sermayeyi koyar. Biz, “iktisat”tan yana olmalıyız ama küresel kapitalizme entegre olalı beri, yüzümüzü çok yanlış bir şekilde batıya döneli beri, onların zihni dinamiklerini onlardan bile daha hararetle savunalı beri, bizler de “piyasa dostu” ve “ekonomi sevdalısı”yız.

Batı-Doğu ayrımını çok ham, çok kof, çok şekli olarak koymak kolaycılığını bir kenara koyarak söylemek gerekir. Herhangi bir düşünce veya fikir, sırf batıda diye kötü olamayacağı gibi tersi de doğrudur. Ancak burada “batı” diye özetlenen zihin yapısı, yüzyıllar boyunca belirli ve yanlışlığı kanıtlanmış, insanlığa getirdiği faydalar uğrattığı zararlardan az olan bir iktisadi ve siyasi yapıyla somutlaşır.

Yoksa, “batının tekniğini alalım, ahlaksızlığını almayalım” türünden ucuz numaralar veya hamasi nutuklarla herhangi bir sonuca varılamaz, hiçbir mekanizmanın gerçek işleyişi, olayların gidişatı ve alınması gereken dersler de anlaşılamaz.

Aslına bakılırsa meseleyi artık “doğu-batı” ekseninden de çıkarmak gerekir belki. İnsani olanla-insana zulmeden demek, bir bakıma hak ile batıl diye daha bir öz noktaya taşımak şarttır sanki.

İnsan yaşantısının, toplumsal münasebetlerin ve etkileşimin doğal bir sonucu olan ekonomik aktiviteyi, “ekonomi-iktisat” diye bir noktadan değerlendirip ona göre durulacak yeri ve takınılacak tavrı belirlemek faydalı olabilir.

Tercihini sermayeden mi yoksa emekten mi yana kullanmalı? Her ne pahasına olursa olsun azami karı sağlayabilmek mi, yoksa herkese hayat hakkı tanına makul bir karla yetinmek mi? Ekonomik aktiviteyi veya iktisadi faaliyeti, büyük balığın küçük balığı yutması, sonu gelmez şekilde kar etmek, hep daha fazlasını istemek ve tüketmek gibi en başta insan fıtratına aykırı nitelikteki fikirlerle ele almak, ekonomi veya iktisadın ana unsuru olan insanı da basit bir iktisadi veri olarak görmek sonucunu doğuruyor mesela.

Halbuki, iktisat kelimesinin içerdiği veya ilham ettiği anlam güzel bir çıkış noktası olabilir. Sonsuz kadar büyümek insan fıtratına aykırıdır, sınırsız bir iştah doğada da yoktur. “Hep daha fazlasını iste” türünden uyduruk popüler ve küresel zirzop aklın ürettiği sloganlar yerine “iktisatlı olmak”, “tasarruf etmek”, doğanın dengesi için de, kaynakların adil ve verimli kullanılması açısından da daha mantıklı ve uygundur.

Aslına bakılırsa, iktisadi faaliyetin en önemli unsuru nedir diye sorulsa birçok kimse üretim faktörlerini, sermayeyi, teçhizatı, doğal kaynakları vs sayacaktır. Halbuki, her şeyden önce insan gelir. İktisat, her şeyin önce temel itici gücü insan olan bir faaliyettir. İktisadi faaliyetin temel motifi para mıdır acaba? Yoksa hayatı idame ettirmek, yani Yunanca’dan ödünç alırsak “evi idare” midir? Öyle olduğu takdirde iktisadi faaliyetin para kazanmaktan da önce insan için yapıldığı sonucuna ulaşılır. İnsan, hayatta kalabilmek ve evini idare edebilmek, hayatını sürdürebilmek için paraya ihtiyaç duyar çünkü..

Geçenlerde işsizlik rakamları açıklandı mesela. Türkiye’de işsizlik oranı Eylül’de yüzde 8,4 olurken, “geniş tanımlı işsizlik” veya “gerçek işsizlik” olarak tanımlanan “atıl iş gücü oranı” ise yüzde 31,2 oldu.

“Atıl iş gücü”, korkunç bir tanımlama değil mi! İnsanları tanımlamak için “atıl” sıfatını kullanmak, sanki iş makinelerinden veya teçhizatlardan bahsedilmekte..

İşte tam da bu örnek bile insanı istatistiki veriye indirgeyen bir anlayışın yansımasıdır, küresel ölçekte hüküm süren, karı ve sermayeyi hem önceleyen hem de kutsayan, bu uğurda insanı da emeği de ufalayan, örseleyen, adam yerine dahi koymayan bir kafa.. Tam da “ekonomi”yle “iktisat” ayrımına örnek olacak bir kafa!

Halbuki, insan “atıl” olmaz, olsa olsa “ziyan” olur ve o ziyan olma halini de hiçbir bilanço, gelir tablosu veya pasta grafikte göremezsiniz. O nedenledir ki, iktisat politikasının merkezinde sermayeden, kardan vs önce insan gelmelidir. Mesela, 3 küsur senedir halkın iflahını kesen “enflasyonla mücadele programında” da merkezde insan yani vatandaş olmadığından, birtakım kuru veriler, çok da anlam ifade etmeyen istatistiki düşüşler vs başarı sayılırken, perişan olan, heder olan, canı çıkan, hayatı alt üst olan insanlar söz konusu edilmez. Başarı skalasının hiçbir noktasında “insanı kaale alma” endeksi yoktur çünkü.

“İnsanı yaşat ki ekonomi yaşasın!” diyen bir zihin yapısına erişebilmek dileğiyle..