Çiğ Bilgelik

Son zamanlarda uzun ekran süresinin vebali üzerine yapılan sızlanmaların fena halde derme çatma olduğunun hepimiz farkındayızdır. Zira meseleyi yalnızca boşa harcanan saatlerin istatistiğine indirgeyen bu yarım porsiyon dertlenmeler, asıl zayiatın zihnimizin kıvrımlarında ve birbirimize gösterdiğimiz tahammülde biriktiğini sezmekten hayli uzak. Üstelik itiraf etmeli ki bu uyuşukluğu içten içe kendimiz de arzuluyoruz zira zahmetli bir tefekkürle beslenmek yerine zihnimizin açlığını önümüze fırlatılan hazır haplarla savuşturmak pek işimize geliyor.

Günün en az dört saatini telefon ekranında, parmak ucuyla peş peşe reels kovalayarak tüketmek, masum bir vakit öldürme heveskarlığını çoktan aşmış durumda. Bu meşgale, insanın hem dünyayla hem de kendi hamlığıyla yüzleşme basiretini körelten zihinsel bir sakatlığa, kronik bir idrak felcine dönüştü artık. Özellikle son yıllarda algoritmik akışın gündelik hayatı kuşatmasıyla birlikte hayatın kendi pürüzlerini ve açmazlarını ekranlardan devşirilen hazır reçetelerle, mesela ilişkide hemen sınır çizme buyrukları, her kırgınlığı bir narsisizm teşhisiyle çözen kestirmeler, kimseye eyvallah etmeme telkinleri, insanı anında toksik ilan edip defterden silme hapları, kendine değer vermek cilasıyla pazarlanan çiğ bencillik tüyolarıyla (vs.) geçiştirmeye yeltenen aceleci bir insan hali yerleşti hayatımıza. Kendi kederini demlendirecek sabrı kalmamış, ilişkilerindeki en ufak pürüzü ekrandan kaptığı çiğ bilgelikle kestirip atan ve ruhsal açlığını kırk beş saniyelik bir görsel pelteyle bastıran bir zihniyet bu.

Sokağa karıştığımızda karşımıza dikilen manzara gayet sarih: Hayatın pürüzlerini göğüsleme mecalini çoktan yitirmiş, aynı tornanın tezgahından fırlamışçasına tıpatıp aynı mekanik refleksleri savuran, lügatini de kederini de ekrandan devşirmiş bir klonlar kafilesi.

Dikkat edin! Farklı sınıflardan, bambaşka mahallelerden ve apayrı hayat gailelerinden gelen insanların, dost meclisinde ufak bir pürüz zuhur ettiğinde veya bir kalp kırıklığı yaşandığında aynı şablonik nobranlıkla sahne alması asla tesadüf değildir. Kimse artık kendi sesiyle, kendi kusurunun ve mahcubiyetinin arasından konuşmaya tenezzül dahi etmiyor. Ağızlar açıldığı anda, bir gece evvel dikey bir videodan kapılmış buyurgan bir eda, posası çıkarılmış üç beş havalı kavram ve oradan aşırılmış sahte bilgelik boca ediliyor ortaya. Zihinsel açlığını algoritmanın önlerine fırlattığı hazır aforizmalarla bastıran bu geniş kalabalık, adına pek bir cüretle farkındalık dedikleri cafcaflı ambalajın ardında, aslında yalnızca kendi kifayetsizliğini ve tahammülsüzlüğünü perdeliyor.

Bugün sadece kendi köşesinde sessizce uyuşan mazbut bir kitleyle muhatap değiliz. Tam aksine bu uyuşukluktan aldığı sahte kuvvetle sokağa fırlayan, insan ilişkilerini algoritmanın biçtiği hükümlerle idare etmeye kalkan ve nihayetinde birbirinin kopyası mekanik bir cüretkarlıkla hayatı budayan bir nobranlıkla karşı karşıyayız.

Bilişsel psikolog Gordon Pennycook ve ekibinin literatüre kazandırdığı cognitive offloading (bilişsel yükü dışsallaştırma) teşhisi, tam da bu düşünsel taşeronlaşmanın zeminini gözler önüne serer. İnsan teki bir vakitler basit aritmetik işlemlerin hamallığından imtina eder, üç beş randevu kaydını zihinde tutma yükünü cihaza yıkardı. Şimdilerde ise bizzat hadiseleri tartma, bir insanın yüzündeki mahcubiyeti okuma, çatışmalı bir ahvalin çetrefilliğini kavrama mesaisini velhasıl insan kalmanın terletici muhakeme külfetini algoritmaya ihale ediyor. Tefekkürün yerini mekanik bir teslimiyet aldıkça zihin kireçleniyor, köreliyor. Karşılaşılan her insani pürüzde durup derinlemesine düşünmek yerine, ekranın boca ettiği hap formüllere sığınmak pek konforlu, pek zahmetsiz bir zırh bahşediyor çünkü.

Zihnin ter dökmeyi, şüpheyle kıvranmayı, durup soluklanmayı ve son kertede kendi kibrinle hesaplaşmayı iktiza eden analitik zihin kası, dikey akışın bu hoyrat debisinde hepten işlevsizleşiyor. Bir dostun mahcubiyetine tahammül göstermek ya da bir haksızlık karşısında kendi vicdani terazisini kurmak çileli bir zihni ameliyedir. Oysa aklını cebindeki cihaza devretmiş malul bir bilinç için hayat son derece berrak, bir o kadar da yavandır. Kırk beş saniyede bellenmiş bir kestirmeyi karşı tarafın alnına yaftalayıp sıyrılmak varken, kim tenezzül etsin ki sahiden hemhal olmanın ağır külfetine?

Aklı taşerona devretmenin en yıkıcı neticesi ise dilin hoyratça yağmalanmasıdır. Nick Haslam’ın Concept Creep (Kavram Genişlemesi) kuramı, bu dijital görgüsüzlüğün üzerine basar. Haslam, klinik ve ağır bir yük taşıyan terimlerin sınırlarının nasıl bilerek gevşetildiğini ve gündelik hayatın sıradan pürüzlerine nasıl acımasızca teşmil edildiğini anlatır.

Reels tedrisatından geçen akıl, tam da bu kavram yağmasından besleniyor. Eskiden iki insanın didişmesine, birinin patavatsızlığına ya da sıradan bir vefasızlığa huysuzluk, ayıp yahut hata denir, meselenin insani hacmi teslim edilerek son kertede özürle yara sarılırdı. Emek verilir, sabır gösterilir, müşterek bir hafıza inşa edilirdi. Şimdilerde ise parmak ucuyla yukarı kaydırılan bir videonun yerine anında yenisinin düşmesi gibi insan münasebetleri de günübirlik bir ikame telaşına kurban ediliyor. Birinin gidip ötekinin geldiği, alternatifi bol bir pazar tezgahına dönen ilişkilerde hiç kimse pürüz zımparalamaya yanaşmıyor. Cebe havale edilmiş tembel akıl, karşısındakinin sıradan bir ihmalini gizli narsisizm, dostunun meşguliyetini sınır ihlali, ufak bir fikir ayrılığını ise ambalajı pek havalı bir manipülasyon ve gaslighting yaftasıyla savuşturuyor. Zira ardı arkası kesilmeyen vitrinde yenisi hazır beklerken kimse tamir külfetine girmiyor. Terapi odasının mahrem kavramları, sokaktaki insanın elinde kendi bencilliğini kutsayan, tüketip kenara fırlattığı her muhatabı ıskartaya çıkaran çiğ bir imha silahına dönüşüyor.

Burada artık sosyolojik bir teşhisten ahlaki bir tavra geçmek icap ediyor.

Zira bugün önümüze dikilip hayat dersi vermeye kalkan, kendini sevmek cilası altında katıksız bir bencillik vaaz edenlerin ardında ne çilesi çekilmiş bir tecrübe ne de kendi kusuruyla yüzleşmiş bir akıl var. Tam da bu yüzden, modern zamanın en haşin ama en sıhhatli ahlaki filtresi şudur. Bir insandan ilişki, haya yahut hayat üzerine ahkam dinlemeye niyetlenmeden evvel onun günlük ekran süresini bir zahmet masaya koymasını isteyin. Gününün dört saatini dikey akışın debisine kurban etmiş birinin size verebileceği bir basiret yoktur. O ancak algoritmanın kendi zihninde bıraktığı tortuyu üzerinize kusacaktır.

Dahası, bu mekanik nobranlığa karşı elimizde tutacağımız ikinci terazi, dilimizi sahte klinik zırhlardan arındırmaktır. Bir dostun ihmaline hemen toksik damgası vurup ıskartaya çıkarmak yerine onu eski usul, sahici ağırlığıyla karşılamayı göze almak gerekir. Adını klinik kavramlarla büyütüp kendimize steril mağduriyetler devşirmektense, kusurun insani hacmini teslim edip pürüzü sabırla zımparalamayı yeniden öğrenmek zorundayız. Zira hayat, kaydırdıkça yenisi gelen bir video akışı değildir.

Mesele, akıp giden dakikaların kaybından ibaret değil elbet. Asıl zayiat, insanın kendi sesini, pürüzlü ve mahcup kusurunu büsbütün yitirmesidir. Hep aynı ses tonuyla sınır çizen, aynı tornadan çıkmış kırgınlıklarla küsen, algoritmanın cephaneliğinden aşırdığı klinik kavramlarla birbirinin canını yakan bu kalabalık, steril bir haklılık zannı içinde, derin bir ahlaki çoraklığa doğru sürükleniyor.

Kendi kusuruyla göz göze gelme basiretini yitiren insan maalesef kendi hikayesinin faili olmaktan çıkar, ekranın biçim verdiği, ezberleri birbirine savuran yurtsuz birer yankı figüranına dönüşür.