Siyasi Hareketlerin Kırılgan Zemini: İdeolojik Katılık, Seküler Pragmatizm Ve Dini Şekilcilik

İnsan tekinin yeryüzündeki serüveni, biyolojik ve ontolojik sınırlarının kaçınılmaz bir sonucu olarak daima bir arada bulunma mecburiyetiyle mühürlenmiştir. İnsan tek başına kendi varlığını idame ettiremeyecek ölçüde kırılgan ve diğerlerine muhtaç yaratılmıştır. Yalnızlık, insanın yalnızca maddi ihtiyaçlarını karşılama kapasitesini felç etmekle kalmaz; aynı zamanda onun anlam üretme, ahlaki bir varlık olma ve kendisini gerçekleştirme potansiyelini de yok eder. Birlikte yaşamak, salt bir tercihin ya da geçici bir sözleşmenin değil, insan kalabilmenin asli şartıdır. Ancak birlikte yaşamanın da kaçınılmaz sorunlar ürettiğini unutmamak gerekiyor. Adalet, güvenlik, kaynakların hakkaniyetli paylaşımı toplumsal yaşamın vazgeçilmezleridir. Bunların kendiliğinden işleyen bir mekanizmayla sağlanması mümkün değildir. Çünkü her insan aynı değildir, her grubun beklentileri farklıdır. Bu yüzden bu farklılıkların ahenkli bir şekilde aynı ortamı paylaşmasını sağlayacak bir mekanizmaya ihtiyaç vardır. İşte bu mekanizmayı siyaset olarak ifade edebiliriz. Siyaset bir anlamda toplumsal sorumluluğu üstlenmektir. Siyasi hareketlere de bu sorumluluğun kurumsallaşmış halidir diyebiliriz.

Siyasi hareketler sorumlulukları gereği fikri ve ameli eylemlerde bulunarak toplumsal ahengi sağlamayı amaçlarlar. Ama her siyasi hareket kendisini ulvi bir gayeye nispet ederek açıklamaya çalışır. Bu nispet dini olabileceği gibi seküler ya da ideolojik bir zeminde de olabilir. Bu farklı anlayış nihai olarak siyasi hareketin zihniyet dünyasını, dilini, söylemini ve toplum tasavvurunu belirleyen temel unsurdur. Bundan dolayı siyasi hareketlerin toplumsal ahengin sağlanmasındaki rolüne bakarken bu farklı anlayışları açıklamanın önemi büyüktür. Bu anlamda mevcuda bakarak siyasi hareketleri üç başlık altında kategorize edebiliriz: İdeolojik katılık, seküler pragmatizm ve dini şekilcilik.

İdeolojiyi merkeze alan toplumsal hareketler dünyayı anlamlandırmak ve toplumu dönüştürmek için; kendilerine, net sınırlarla çizilmiş kavramsal bir harita belirlerler. Bu hareketlerin en belirgin vasfı, hareketin her mensubuna mutlak bir hakikat tasarımı sunmasıdır. Mensupları bu mutlaklık dairesi içinde düşündüğü ve o sınırlara riayet ettiği ölçüde hareketçe makbul kabul edilir. Hareketin en büyük zafiyeti de buradan gelir. Toplumun değişen yüzünü, hareketliliğini ve insanın farklı bilinç düzeylerini ıskalamaktadır. Sonuçta zaman değişir, nesiller farklı tecrübelerle yoğrulur, iktisadi ve teknolojik gelişmeler insanların dünyaya bakışını ve taleplerini değiştirir. Ancak ideolojik hareketler bu sosyolojik akışkanlığa göre kendini güncellemek ve yeni sorulara gerçekçi cevap bulmak yerine ideolojik çerçevesini korumayı tercih etmektedir. Bu şekilde teorinin egemenliğini esas alan ideolojik hareketlerin zamanla dışlayıcı, içe kapanmış ve statik hal alması kaçınılmazdır. Bu durum fikri olarak içe kapanmayı, siyasi eylemlerinde ise baskıyı doğurur. Yakın dönem siyasi tarihte ideolojiyi merkeze alan sosyalizm ve faşizm gibi siyasi hareketlerin insanlığa neler sunduğunu biliyoruz.

Günümüzdeki siyasi atmosferin en önemli açmazlarından birisini de pragmatist siyasi hareketlerdir. Bu hareketlerin en büyük iddiası gerçekçi oldukları, değişimi önemsedikleri ve hayatın bizzat içinde yer aldıkları varsayımıdır. Değişime açık olmaları ve olaylara pragmatist yaklaşmaları bu hareketleri daha cazip kılabilir. Ancak siyasetin karar vericilerinin bu tür hareketleri yönlendirmesi daha kolay olacaktır. Pragmatist siyasi hareketler ideali ve ilkeyi öncelemediklerinden dolayı değişimi belirleyen, hayatı dizayn eden egemen güçlerin kurguladıkları siyasi atmosferin taşıyıcısı olurlar. Böylece bu tür hareketler kendi toplum tasavvurlarına sahip olmak şöyle dursun; egemen paradigmaya entegre olmuş, günü kurtaran işlevsel bir araç olmaktan öteye geçemez. Değişimi ve toplumsal gerçeklik kavramlarını fetişleştiren ancak değişimin yönünü tayin edecek ahlaki ve insani kriterlere sahip olmayan seküler pragmatist hareketlerin mevcut adaletsiz nizamın meşrulaştırıcısı olmaları kaçınılmazdır.

Siyasi hareketlerden dini kaygı ve referanslarla yola çıkanlar hem imkânı hem de zafiyeti içinde barındırırlar. Dinin insan psikolojisine, vicdanına, anlam arayışına ve adalet duygusuna doğrudan hitap eden bir gücü vardır. Dinin bu kuşatıcı gücü insanı yönlendirme ve topluma nüfuz etme noktasında büyük bir potansiyele sahiptir. Ancak bu büyük imkân beraberinde büyük bir zafiyet de getirir. Çünkü din aynı zamanda kutsallığı nedeniyle üzerinde tartışma kabul etmeyen bir özelliğe sahiptir. Din ilahidir; ancak dinin insanlar tarafından anlaşılması, yorumlanması ve toplumsal alana tatbik edilmesi insani bir süreçtir. Dini söylemi merkeze alan siyasi hareketler bu ayrımı kaybettiklerinde dinin ilahi boyutuna, değişmez yanına sürekli atıf yapmayı tercih ederler. Böylece ürettikleri eylem ve söylemlerini, kurumsal reflekslerini dinle meşrulaştırmaya çalışırlar. Bu durumun iki sakıncası vardır. Birincisi dinin ilahi ve değişmez vasfı siyasi hareketin zeminine yerleştirildiğinde hayatın içinden uzaklaşmaya ve sorun çözme kabiliyetini kaybetmeye başlar. İkincisi ise dinin ilkelere, adalete ve ahlaka dönük kurucu iddiası yerine dinin söylem gücüne ve sembolik boyutunu tav olunduğunda siyasi hareketin olumsuz sonuçları dinle özdeşleşir. Böylece din bir istismar aracı olarak algılanmaya ve inandırıcılığı kaybetmeye başlar. Her iki durumda da dinin siyasi zemindeki etkinliği kaybolur. 

Siyasi hareketler hangi yaklaşımı benimsemiş olurlarsa olsunlar; asıl önemli olan o hareketin ortaya koyduklarının toplumun vicdanında, zihninde ve hayatında nasıl bir karşılık bulduğudur. Herhangi bir siyasi hareket toplumun gerçek dertlerine dokunamıyorsa, adaletsizliğe maruz kalanların sığınağı olamıyorsa, kendi dışındakilere güven telkin edemiyorsa ve savunduğu idealler ile pratik eylemleri arasında derin uçurumlar oluşmuşsa o hareketin vazettiği ilkeler ile eylemleri arasındaki paralellik kopmuş demektir. Toplumdan sahici bir karşılık alamayan hareketler marjinalleşerek büzüşmeye, ilkelerden yoksun hareketler popülist zemini kaybettiğinde buharlaşmaya, kendini dinin zahiri gücüyle refere eden hareketler ise hayattan ve halktan kopmaya mahkûmdur.