Kapanmamış Parantez: NEET Kuşağı

Son yıllarda gençlerin durumunu anlatmak için öne çıkan üç kelime var: “Ne okulda, ne işte, ne kursta.” Kısacası, NEET. Hani şu kısaltmasını duyanın başını hafifçe sallayıp “evde pinekleyen gençler” diye geçiştirdiği, ama aslında modern dünyanın en görünmez kuşağını tarif eden tanım.

İngilizce “Not in Employment, Education or Training” ifadesinin baş harflerinden oluşan NEET, 15–24 yaş arası ne çalışan, ne okuyan, ne de bir mesleki eğitim programına devam eden gençleri tanımlar. Ama bu üç maddelik tarifin ardında sadece boşluk yok; kapanmamış bir hayat parantezi duruyor.

Uluslararası Çalışma Örgütü’ne (ILO) göre 2023 itibarıyla dünya genelinde yaklaşık 262 milyon genç NEET durumundaydı. Bu da her beş gençten biri demek. Eğilimler, bu sayının 2026’da daha da yükselebileceğini düşündürüyor. Kesin projeksiyonlar olmamakla birlikte, genç nüfustaki artış ve istihdam sistemindeki tıkanmalar bu tablonun iyileşmek yerine derinleşeceğine işaret ediyor. Kayıt dışı kalmış bir gençlik, görünmezliğe terk edilmiş bir gelecek.

İronik olan şu ki, pandemi sonrası bazı bölgelerde genç işsizlik oranları azalma eğilimi gösterirken, NEET oranı aynı hızla düşmüyor. Bu da bize şunu söylüyor: İş aramaktan vazgeçmiş, eğitimden kopmuş, evin içine ya da enformel alanlara çekilmiş büyük bir genç kitle var. Bu gençler ne istatistiklerde görünüyor ne de sokakta seslerini duyurabiliyor. ILO’nun da altını çizdiği gibi, NEET sadece işsizlik değil, aynı zamanda toplumdan ve gelecekten çekilmenin bir işareti.

NEET oranlarına dair veriler, sadece sayılarla sınırlı değil. Her veri seti, bir hayat çizgisinin kesildiğini, bir umudun donduğunu anlatıyor. Örneğin Avrupa’daki Eurofound raporları, NEET grubunun içinde çok farklı profillerin yer aldığını gösteriyor: Uzun süredir iş arayanlar, sağlık sorunları nedeniyle dışlananlar, bakım yükümlülükleriyle evde kalanlar, ve başvuru dahi yapmayacak kadar umutsuz olan gençler… Yani NEET, tek bir tip “boşta gezen genç” değil; kırılganlıkların, eşitsizliklerin ve kopmuş hikâyelerin ortak noktası.

Peki Türkiye’de durum nasıl?

OECD’nin 2024 Türkiye raporuna göre Türkiye’de 15–24 yaş arası NEET oranı %22,9. OECD ortalaması ise %13 civarında. Türkiye, gençlerini eğitim ve istihdam dışında bırakma konusunda üst sıralarda yer almaya devam ediyor. Bazı bağımsız araştırmalara göre ise 2025 itibarıyla yaş aralığını 18–24 olarak aldığımızda NEET oranı %30’un üzerinde. Bu da neredeyse her üç gençten biri demek.

Bu rakamları daha da çarpıcı hale getiren ise toplumsal cinsiyet farkı. Türkiye’de NEET olmak, özellikle genç kadınlar için adeta bir kader hâline gelmiş durumda. TÜİK verilerine dayanan 2025 yılı üçüncü çeyrek istatistiklerine göre, 15–24 yaş arası genç kadınlarda NEET oranı %44,4’e ulaşmış durumda. Aynı yaş grubunda erkeklerde bu oran %18,3 iken, toplamda NEET oranı %31,7 olarak ölçülmüş. Bu da kadınlar açısından hem eğitimden hem de istihdamdan dışlanmanın daha yapısal, daha derin bir hal aldığını gösteriyor. Eğitimden kopmuş, evin içinde ücretsiz bakım emeğine çekilmiş ya da kayıt dışı ve güvencesiz işlerde çalışan geniş bir genç kadın kuşağı büyüyor.

Üstelik NEET yalnızca düşük eğitim seviyesine sahip gençlerin sorunu değil. Üniversite mezunları arasında da NEET oranı hızla artıyor. Üniversite diploması artık otomatik olarak bir iş garantisi sunmuyor. Diplomalı işsizler ve hiç eğitim fırsatı bulamamış gençler aynı NEET tanımında buluşuyor. Böylece, sistemin vaadi boşa çıkmış oluyor.

Modern toplum, gençlere hep benzer bir söz verdi: “Çalış, oku, yatırım yap; sonra sistem seni bir yerlere yerleştirir.” NEET, bu sözün tutulmadığı noktayı temsil ediyor. Gençler kendilerini hem ekonomik hem de anlam dünyasından dışlanmış olarak buluyorlar. İş bulamıyorlar, bulsalar bile geçici ve güvencesiz. “Geleceğini kur” deniyor, ama bu geleceği kuracak zemin ya yok ya da istikrarsız.

NEET olmak yalnızca bir durum değil, bir deneyim: Geleceksizlik deneyimi. Hayat çizgisi durmuş, zaman donmuş gibi. Sosyal medya başkalarının başarılarını sürekli göz önüne sererken, NEET genç kendi zamanına sıkışıp kalıyor.

Bir gencin gözlerinde bu hikâyeyi görebilirsiniz. “Ne iş yapıyorsun?” sorusu sorulduğunda oluşan o kısa tereddüt, bakışın yere kayması, sesin alçalması… Bu sadece bir işsizlik değil, aynı zamanda bir değersizlik duygusu. Çünkü o sorunun ardında şu sessiz yargı vardır: “Üretken misin? Değerin var mı?”

Araştırmalar, NEET olmanın gençlerde yalnızlık, kaygı, özgüven eksikliği ve umutsuzlukla ilişkili olduğunu gösteriyor. Gündelik yaşam ritmini kaybetmek, sosyal çevreden uzaklaşmak, aileyle ilişkilerin gerilmesi… Hepsi NEET’in psikolojik tablosuna dahil. Bu süreç, zamanla bir döngüye dönüşüyor:

İş bulamadıkça özgüven azalıyor, Özgüven azaldıkça başvuru sayısı düşüyor, Başvuru azaldıkça süreç uzuyor, Süre uzadıkça damgalanma artıyor.

Sonunda, “ümitsiz olduğu için iş aramayan gençler” tanımına giriliyor. Yani sadece iş piyasasının değil, ruh sağlığı hizmetlerinin ve toplumun gençliğe bakışının da sorgulanması gereken bir durum.

Toplumda NEET gençler hakkında en sık duyduğumuz klişe ise şu: “Tembeller.” Oysa veriler bambaşka bir tablo çiziyor. Avrupa’da NEET gençlerin büyük kısmı sağlık sorunları, bakım yükü veya yapısal eşitsizlikler nedeniyle sistemin dışına itiliyor. Türkiye’de de düşük gelirli bölgeler, kır-kent geçişleri, mülteci gençler ve cinsiyet temelli ayrımcılıklar, NEET olasılığını artırıyor.

Yani sorun bireysel değil, sistemsel. Gençleri dışlayan sistem, sonra onları tembel ya da yetersiz ilan ediyor. Bu, çift yönlü bir damgalama: Önce dışarıda bırak, sonra dışarıda kalanı suçla.

Oysa bu gençler, sadece birer istatistik değil. Onlar, demokratik katılımın, toplumsal barışın ve ortak gelecek duygusunun taşıyıcıları. Eğer gençlikten umudu çekerseniz, geriye ya öfke kalır ya da içe kapanma. Her ikisi de bir toplum için tehlikeli eşiklerdir.

NEET oranlarını düşürmek için klasik politika araçları elbette önemli: Nitelikli mesleki eğitim, bölgesel istihdam teşvikleri, bakım yükünü azaltacak sosyal politikalar… Ama mesele sadece bu değil. Mesele, gençliğe dair bakış açımızı kökten değiştirmek.

Gençler başarısız oldukları için değil, çoğu zaman başaramayacak kadar yüksek bariyerlerle karşılaştıkları için dışarıda kalıyor. Bu yüzden NEET’i sadece düşürülmesi gereken bir oran olarak görmek yerine, bir toplumsal yüzleşme çağrısı olarak da okumalıyız. Ve şu soruyu hep aklımızda tutmalıyız: Gençleri işe, okula ya da kursa yönlendirmeye çalışırken, onlara gerçekten anlamlı bir yaşam kurma şansı sunabiliyor muyuz? Belki de asıl mesele bu soruya vereceğimiz cevapta saklı.