Dünya Turu

PEKİN ZİRVESİ

Donald Trump ile Xi Jinping arasındaki Pekin zirvesi, klasik bir diplomatik nezaket görüşmesinden çok daha fazlasını temsil ediyor. Bu temaslar, yalnızca iki devlet başkanının kişisel ilişkisi değil; aynı zamanda 21. yüzyılın güç mimarisinin nasıl şekilleneceğine dair bir müzakere alanı anlamına geliyor. Çünkü bugün dünya siyasetinin ana ekseni büyük ölçüde Washington-Pekin hattında belirleniyor.

Bu nedenle zirvede kullanılan dil, verilen semboller, tören protokolleri ve liderlerin birbirine hitap biçimleri bile stratejik anlam taşıyor. Öncelikle Çin’in Trump’a gösterdiği olağanüstü karşılama dikkat çekici. Çin siyasal kültüründe protokol, yalnızca diplomatik bir ritüel değildir; aynı zamanda güç hiyerarşisinin sembolik anlatımıdır. Devlet Başkan Yardımcısı Han Zheng’in havaalanında Trump’ı karşılaması, Pekin’in şu mesajı verdiğini gösteriyor: “ABD ile çatışmayı yönetilebilir seviyede tutmak istiyoruz.”

Çünkü Çin ekonomisi hâlâ küresel ticaret sistemine bağımlı. Teknoloji savaşları, yarı iletken kısıtlamaları, tedarik zinciri kırılmaları ve ihracat baskıları Çin’in büyüme modelini zorlamaya başladı. Özellikle emlak krizleri, genç işsizlik oranları ve iç talepteki zayıflama düşünüldüğünde Pekin’in şu aşamada kontrollü gerilim istediği görülüyor. Trump açısından ise bu ziyaretin birkaç katmanı var. Birincisi ekonomik katman. Trump’ın siyasal refleksi, ideolojik olmaktan çok işlemseldir (“transactional”). Çin’e yaklaşımı da çoğu zaman bu mantık üzerinden şekilleniyor:

• ABD’nin ticaret açığını azaltmak,
• Amerikan tarım ve sanayi ihracatını artırmak,
• Çin’i pazara daha fazla erişime zorlamak,
• Teknolojik üstünlüğü korumak.

Bu nedenle Amerikan soya fasulyesi, et ve uçak satışları gibi başlıklar sembolik görünse de aslında Amerikan iç siyasetinde kritik öneme sahip. Çünkü Orta Batı’daki tarım eyaletleri Trump’ın temel seçmen havzasını oluşturuyor. Fakat mesele yalnızca ticaret değil. Asıl büyük mücadele teknoloji ve küresel hegemonya alanında yaşanıyor. Bugün ABD ile Çin arasındaki rekabetin merkezinde şu alanlar bulunuyor:

• Yapay zekâ,
• Yarı iletkenler,
• 5G ve iletişim altyapısı,
• Nadir toprak elementleri,
• Kuantum teknolojileri,
• Deniz yolları ve lojistik ağları,
• Finansal sistemler,
• Enerji dönüşümü.

Çin’in nadir toprak elementleri üzerindeki baskısı özellikle kritik. Çünkü modern teknoloji üretiminin önemli kısmı bu hammaddelere bağlı. Elektrikli araçlardan füze sistemlerine kadar geniş bir alan Çin’in kontrol ettiği tedarik zincirlerine bağımlı durumda. Trump’ın yüzde 100 ek vergi tehdidi ise ekonomik baskıyı jeopolitik silaha dönüştürme stratejisinin devamı. Bu yüzden iki ülke arasındaki ilişki artık “ticaret ortaklığı” olmaktan çıkıp “kontrollü sistem rekabeti” hâline dönüşmüş durumda.

Zirvede dikkat çeken önemli noktalardan biri de kullanılan kavramsal çerçeveydi: “stratejik, yapıcı ve istikrarlı ilişki.” Bu ifade aslında iki tarafın da şunu kabul ettiğini gösteriyor: “Tam kopuş mümkün değil.” Çünkü:

• ABD, Çin’siz küresel ekonomiyi sürdüremez.
• Çin de Amerikan finans sistemi ve Batı pazarları olmadan mevcut büyüklüğünü koruyamaz.

Dolayısıyla dünya artık Soğuk Savaş dönemindeki gibi iki tamamen ayrı bloklu bir düzene gitmiyor. Daha karmaşık bir tablo oluşuyor: rekabet ve bağımlılık aynı anda sürüyor. Bu modele bazı stratejistler “competitive interdependence” yani “rekabetçi karşılıklı bağımlılık” diyor. Fakat zirvenin en hassas ve en tehlikeli başlığı kesinlikle Tayvan meselesiydi. Xi Jinping’in Tayvan’ı “Çin-ABD ilişkilerindeki en önemli mesele” olarak tanımlaması sıradan bir vurgu değil. Bu, Çin’in kırmızı çizgisinin yeniden ilanı anlamına geliyor. Pekin açısından Tayvan:

• Yalnızca jeopolitik değil, aynı zamanda tarihsel, milliyetçi, medeniyetçi, rejimsel bir mesele.

Çin Komünist Partisi için Tayvan’ın bağımsızlaşması, yalnızca toprak kaybı değil; “Çin ulusal yeniden doğuşu” anlatısının çökmesi anlamına gelir. ABD açısından ise Tayvan:

• Pasifik deniz hakimiyetinin ana halkası,
• Yarı iletken üretiminin merkezi,
• Çin’in çevrelenmesi stratejisinin kritik unsuru.

Özellikle Taiwan Semiconductor Manufacturing Company gibi şirketlerin küresel çip üretimindeki rolü nedeniyle Tayvan artık sadece ada değil; dünya ekonomisinin sinir sistemi hâline gelmiş durumda. Bu nedenle Pekin zirvesinin en önemli sonucu, aslında bir anlaşmadan çok “çatışmayı erteleme iradesi” oldu. Taraflar:

• Ekonomik savaşın kontrolden çıkmasını istemiyor,
• Askeri gerilimi yönetilebilir seviyede tutmaya çalışıyor,
• Fakat stratejik rekabetten de vazgeçmiyor.

Dünyanın gidişatını etkileyen temel mesele tam da burada ortaya çıkıyor. Çünkü bu görüşmeler, yeni küresel düzenin nasıl kurulacağını belirleyecek:

 1. Tek kutuplu dünya fiilen sona eriyor: 1991 sonrası Amerikan merkezli düzen artık eskisi kadar tartışmasız değil. Çin ekonomik, teknolojik ve askeri kapasite açısından alternatif güç merkezi hâline geldi.

2. Küreselleşme yeni biçim alıyor. Eskinin sınırsız serbest ticareti yerini: stratejik korumacılığa, teknoloji milliyetçiliğine, tedarik zinciri güvenliğine bırakıyor.

3. Orta ölçekli ülkelerin önemi artıyor. Türkiye gibi ülkeler için bu dönem aynı zamanda yeni manevra alanları açıyor. Çünkü büyük güçler arasındaki rekabet, bölgesel aktörlerin stratejik değerini artırıyor.

4. Yeni Soğuk Savaş tam olarak klasik Soğuk Savaş değil; ABD ile Çin ekonomik olarak birbirine derin biçimde bağlı. Bu nedenle doğrudan kopuş yerine: hibrit rekabet, ekonomik baskılar, teknoloji ambargoları, vekâlet mücadeleleri, siber savaşlar öne çıkıyor.

Trump-Xi görüşmesinin en önemli psikolojik sonucu ise şu olabilir: Her iki taraf da artık birbirini geçici rakip değil, uzun vadeli sistemik rakip olarak görüyor. Bu yüzden önümüzdeki yıllarda dünya siyaseti büyük ölçüde şu sorunun etrafında şekillenecek: “Çin yükselirken ABD küresel liderliğini hangi yöntemlerle koruyacak?” Ve buna bağlı ikinci soru: “Bu rekabet yönetilebilir mi, yoksa Tayvan merkezli büyük bir kırılmaya mı dönüşecek?” Pekin zirvesi, şimdilik bu kırılmayı ertelemiş görünüyor. Ancak gerilim dinamikleri ortadan kalkmış değil; yalnızca diplomatik dilin içine taşınmış durumda.

KÜBA ABLUKASI

Enerji Ablukası mı, Rejim Krizi mi? Havana-Washington Hattında Yeni Pazarlık

Soğuk Savaş’ın donmuş fay hatlarından biri olan ABD-Küba ilişkileri, bu kez ideolojik bir krizden değil, enerji yetersizliğinin yarattığı toplumsal çöküş riskinden dolayı yeniden hareketleniyor. ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı’nın başındaki isim olan John Ratcliffe’in Havana ziyareti, sıradan bir diplomatik temas olarak okunamaz. Bu görüşme, Latin Amerika’da enerji jeopolitiğinin yeniden şekillendiği bir dönemde Washington’un Küba dosyasını yeniden açtığını gösteriyor.

Bugün Küba’da yaşanan mesele yalnızca elektrik kesintileri değildir. Hastanelerin çalışamaz hâle gelmesi, okulların kapanması ve Havana sokaklarında “Elektrikleri açın!” sloganlarıyla yükselen protestolar, devlet kapasitesinin aşınmaya başladığını gösteren alarm işaretleridir. Uzun yıllardır Venezuela petrolüyle ayakta duran ada ekonomisi, artık Caracas’ın kendi krizleri nedeniyle eskisi kadar destek alamıyor. Meksika’nın sevkiyatları azaltması ve Washington’un Küba’ya petrol taşıyan ülkelere yönelik baskıları ise Havana’yı tam anlamıyla enerji kuşatmasına sürüklüyor.

Bu noktada ABD’nin önerdiği 100 milyon dolarlık yardım paketi dikkat çekici bir stratejik içerik taşıyor. Washington yardımı doğrudan Küba devletine değil, Katolik Kilisesi ve bağımsız insani kuruluşlar üzerinden dağıtmak istiyor. Bu yaklaşım, klasik Amerikan dış politika refleksinin devamıdır: Krizi hafifletirken aynı anda devlet otoritesini by-pass etmek. Başka bir ifadeyle ABD, Küba halkına “rejimden bağımsız bir nefes alanı” açmaya çalışıyor.

Havana ise buna karşı çok daha tarihsel bir söylem kullanıyor. Miguel Díaz-Canel ve Bruno Rodríguez Parrilla, yaşanan ekonomik çöküşün temel sebebinin Amerikan yaptırımları olduğunu savunuyor. Küba yönetiminin “soykırım niteliğinde enerji ablukası” ifadesi, yalnızca retorik bir sertlik değil; aynı zamanda uluslararası kamuoyunda ahlaki üstünlük üretme çabasıdır.

Ancak mesele artık yalnızca abluka tartışması değildir. Washington’un aynı dönemde Fidel Castro ve Raúl Castro hakkında 1996’daki “Brothers to the Rescue” olayı nedeniyle iddianame hazırlığında olduğuna dair haberler, baskının yalnızca ekonomik değil hukuki ve sembolik boyutlar da taşıdığını gösteriyor. ABD, Küba rejiminin tarihsel meşruiyet hafızasını da hedef alıyor.

Bütün bunlar, Latin Amerika’da yeni bir dönemin işaretleri olabilir. Çünkü Washington artık Küba’yı doğrudan rejim değişikliği operasyonlarıyla değil, enerji akışları, insani yardım ağları ve ekonomik kırılganlıklar üzerinden dönüştürmeye çalışıyor. Havana ise abluka söylemiyle içeride siyasal dayanışmayı korumaya uğraşıyor. Bugün Küba’da kararan yalnızca sokak lambaları değildir. Aynı zamanda devrim sonrası kurulan siyasal modelin sürdürülebilirliği de ciddi bir sınavdan geçmektedir.