Karar Tahakkümü ve Enflasyonu Bağlamında Tercih Felci

Bir Yanılsama Biçimi Olarak Sınırsız Seçenek

İnsanoğlu tabiatı gereği varoluşuna anlam katma, hayatını kuşatıcı değerler bütününe yaslama ve derinlikli bir tekâmül süreci yaşama ihtiyacı taşıyagelmiştir. Ne var ki modernite, bireyin bu kadim arayışını görünmez bir zihinsel kuşatmayla sekteye uğratır. Günün ilk ışıklarıyla birlikte zihnin sükûnete ve teemmüle uyanması beklenirken; birey kendini aniden devasa, sathi ve parçalanmış bir karar mekanizmasının tam ortasında bulur. Çalan alarmı ertelemek yahut güne başlamak, muhtelif kıyafetler arasından bir tercih yapmak, akıllı telefonların ekranlarına düşen sayısız bildirime bir refleks göstermek zorunluluğu derhal yakamıza yapışır. Dışarıdan bakıldığında son derece sıradan, olağan ve ehemmiyetsiz görünen bu eylemler, aslında modern bireyin güne başlarken iradesine vurulan ilk prangalardır. Her yeni sabah, dinginliğin yavaşça inşâ edildiği bir zaman dilimi olmaktan çıkıp, ardı arkası kesilmeyen sathi seçimlerin zihni istila ettiği mekanik bir mesaiye dönüşür. Birey, henüz kendi iç sesini duymaya vakit bulamadan dış dünyanın dayattığı karar sürecinin ağırlığı altında ezilmeye başlar.

Kapitalist tüketim kültürü ve dijitalleşme, bireyin önüne yığdığı bu uçsuz bucaksız alternatifleri bir “özgürlük” imkânı olarak pazarlamayı başarmış durumdadır. Oysa vitrinlerde, ekranlarda ve gündelik hayatın her hücresinde karşımıza çıkan bu sınırsız seçenek yığını, bireyi özgürleştirmekten ziyade onun karar verme kapasitesini felce uğratan bir tahakküm mekanizmasına evrilir. Zira insanın enerjisi ve odaklanma yetisi tükenmez bir kaynak hüviyeti taşımaz. Modern çağın dayattığı bu bitmek bilmeyen seçme mecburiyeti, bireyin iradesini sistemin çıkarlarına uygun olarak tüketir ve onu yalnızca refleks gösteren, sürüklenen, münfail bir nesneye dönüştürür. Seçeneklerin bu denli çoğaltılması, insanı kendi hayatının asli öznesi konumunda tutmak yerine, onu aralıksız işleyen devasa bir çarkın yorgun dişlilerinden biri hâline getirir. Hürriyet kılıfına bürünen bu tercih eflasyonu, esasına bakıldığında zihni sürekli meşgul tutarak asıl varoluşsal meselelerin üzerini örten kusursuz bir yanılsamadan ibarettir.

Böylesi bir zeminde “çokluk” ile “anlam” arasındaki bağ onarılamaz biçimde zedelenir; seçenekler arttıkça, bireyin neyi neden seçtiğine dair kavrayışı bütünüyle sathîleşir. Karşısına çıkan her yeni alternatif, zihnin kısıtlı karar verme rezervinden büyük bir pay çalarak geriye yalnızca derinlikten yoksun bir boşluk bırakır. Bu tükeniş, bireyi kendi kararlarından şüphe duyan, hiçbir seçiminden mutlak tatmin sağlayamayan ve daima kaçırdığı diğer seçenekte aklı kalan huzursuz bir ruha çevirir. Buna mukabil bireyin asıl yorgunluğu hissettiği fiziksel bir ağırlıktan ziyade; sistemin ona dayattığı yüzeysel tercihlerin altında ezilen, tefekkürden ve derinlikten mahrum bırakılmış iradesinin yorgunluğudur.

• “Kendi Hayatının Küratörü” Olmak yahut Maksimizasyon Tuzağı

Modern çağ, bireyi yalnızca uçsuz bucaksız bir seçenek denizinde boğmakla yetinmez; eşzamanlı olarak ona daima “en kusursuz olanı bulma” mecburiyetini de dayatır. Gündelik hayatın olağan akışı içinde, muhtelif eşyalar yahut hizmetler arasında kıyaslama yaparken zihin devasa bir malumat yığınıyla ağırlaşır. Herhangi bir tüketim nesnesi, gündelik bir giysi yahut basit bir teknolojik alet alırken dahi saatler süren inceleme videoları izleme, teknik detayları kılı kırk yararcasına mukayese etme ve “Acaba daha iyisini kaçırıyor muyum?” endişesiyle hareket etme hâli, insanın maruz kaldığı en menfi psikolojik buhranlardan biridir. İhtiyacını karşılayacak olanla, yani tatminkâr olanla yetinmeyi unutan birey, kapitalizmin imza kavramlarından biri olan maksimizasyonun yani azamileştirmenin tuzağına düşerek kendi vaktini ve zihinsel mecalini fütursuzca israf eder. Bu bitmek bilmez kıyas süreci, insana aradığı o nihai huzuru yahut kusursuzluğu getirmekten fersah fersah uzaktır; aksine, sürekli bir eksiklik hissinden neşet eden derin bir tatminsizliği, kronik bir yetersizlik algısını besler. Zira kusursuzluk arayışı, esasına bakıldığında ulaşılamaz bir serabın peşinden koşmanın ta kendisidir.

Söz konusu tahakküm ve en iyisini bulma takıntısı, salt tüketim alışkanlıklarıyla sınırlı kalmayıp insan ilişkilerinin ve sosyolojik dinamiklerin temellerini derinden sarsar. Sözgelimi; Türkiye gibi geleneksel bağların hızla çözülüp moderniteyle çatıştığı toplumlarda, son yıllarda evlilik yaşının giderek yükselmesinin, hatta bekârlığın kalıcı bir yaşam tarzına dönüşmesinin ardında yatan görünmez sebeplerden biri de tam olarak bu maksimizasyon illüzyonudur. Bireyler, hayatlarını birleştirecekleri kişiyi seçerken, tıpkı bir vitrinden ürün seçercesine bitmek bilmez bir mukayese mantığı işletir. Sosyal medya platformlarının zihinlere kazıdığı sahte, ışıltılı ve kusursuz ilişki şablonları, beklentileri ulaşılması imkânsız bir zirveye taşır. “Hep daha iyisi, daha anlayışlısı, daha başarılısı, daha varlıklısı yahut güzeli karşıma çıkabilir” şeklindeki o zehirli vesvese, insanları karar almaktan, birine kök salmaktan, ruberu bir bağ kurmaktan alıkoyar. Hatalarıyla, eksikleriyle ve insani zaaflarıyla bir başkasını kabul etme erdemi rafa kaldırılırken; bunun yerine, risksiz, pürüzsüz ve tüm talepleri karşılayacak o “hayali” ideal eşin arayışına girilir. Karşılaşılan en ufak sorularda dahi mücadele etmek yerine derhal alternatiflere yönelme kolaycılığı, bireyleri bir sonrakine ertelenen meçhul bir mutluluk ihtimalinin peşine düşürür. Ortaya çıkan bu sonsuz bekleme hâli, insanı telafisi imkânsız bir yalnızlığa ve eylemsizliğe mahkûm bırakır.

Tüketimde ve ilişkilerde yaşanan bu buhranın diğer cephesinde ise bireyin kendi kimliğini dış dünyaya sunuş biçimindeki ağır yük yer alır. Dijital çağın getirdiği görünürlük mecburiyeti, insanı adeta kendi hayatının kesintisiz mesai yapan bir küratörü konumuna sürükler. Sosyal medya mecralarında hangi fotoğrafın paylaşılacağı, o karenin altına hangi kelimelerin iliştirileceği ve sanal dünyada nasıl bir imaj inşâ edileceği gibi ardı arkası kesilmeyen kararlar, görünmez bir ağırlık olarak omuzlarımıza biner. Birey, yaşantısını olduğu gibi doğal ve samimi bir akış içinde tecrübe etmekten ziyade, başkalarının nazarına sunulacak kusursuz bir sergi hazırlama telaşına düşer. Her anın, her mutluluğun, hatta her hüznün dahi fotoğraflanıp filtrelerden geçirilerek belgelenmesi zorunluluğu, yaşamın özünü emer. Kendi benliğini algoritmaların beklentilerine uygun biçimde tasarlama dayatması, insanın şahsiyetinden uzaklaşarak sathi bir vitrin mankenine dönüşmesine zemin hazırlar. İnsan, kendi gerçekliğinden koparılarak beğeni, yorum ve etkileşim rakamlarının insafına terk edilir. “Herkes” olmamak için yola koyulan insan zamanla “hiç kimse” haline gelir.

Maksimizasyon tuzağı ile imaj yönetimi baskısının aynı bedende, aynı zihinde birleşmesi, bireyin içsel değerlerinden yavaşça koparak dışsal onay mekanizmalarına bağımlı hâle gelmesine yol açar. Sürekli olarak dışarıdaki “daha iyiyi” arayan ve içerideki “en iyiyi” kitlelere sergilemeye çabalayan zihin, teemmül etmeye, derinleşmeye, anı hakkıyla yaşamaya vakit bulamaz. Böylesi bir düzende, bireyin rotası kendi vicdanından, benliğinden, ruhundan saparak gösteriş toplumunun alkışlarına yönelir. Hayatın içindeki o sade, gösterişsiz ama sahici anlam, yerini tasarlanmış plastik bir mutluluk tiyatrosuna bırakır. Hem hayatına alacağı nesneleri ve insanları seçerken mükemmeli arayan hem de kendi hayatını bir şaheser gibi sergilemek uğruna bitap düşen birey; bu sathi koşturmacanın sonunda sahici bağlardan koparak gösterişli, gürültülü fakat içi boşaltılmış bir kalabalık yalnızlığın içine yuvarlanır.

• İradenin Devri ve Dikkat Ekonomisinin Kıskacı

Kapital akıl ve modernite, insan zihnini salt bir bilgi işleme merkezi olarak görmekten vazgeçerek onu kâra tahvil edilebilir devasa bir pazar alanına dönüştürmüştür. Bugün karşı karşıya kaldığımız manzara, bireyin kendi rızasıyla dâhil olduğu fakat iplerin tamamen merkezii teşkil eden aklın elinde bulunduğu acımasız bir dikkat ekonomisi kıskacıdır. Kesintisiz malumat akışı, zihnin doğal odaklanma kapasitesini tahrip eder. Ekranlardan durmaksızın akan muhtelif uyaranlar, bildirimler ve sonu gelmez “kaydırma” eylemleri, esasına bakıldığında masum birer teknolojik imkân olmaktan hayli uzaktır. Bunlar, insan dikkatinin saniyeler bazında parçalanarak satıldığı, sermayeye dönüştürüldüğü küresel bir endüstrinin araçlarıdır. Birey, her bir yeni içeriğe göz atarken ekranda beliren her habere veya görsele refleks verirken aslında sahip olduğu en kıymetli hazineyi, yani idrakini ve odaklanma yetisini gönüllü biçimde sisteme devreder.

Zihnin eşzamanlı olarak yüzlerce farklı uyarana maruz kalması, muazzam bir bilişsel yük tablosu ortaya çıkarır. İnsan beyni, tabiatı gereği derinlemesine düşünmeye, meseleleri teemmül süzgecinden geçirmeye ve olaylar arasında mantıksal bağlar kurmaya meyillidir. Ancak dijital dünyanın baş döndürücü hızı, bu kadim işleyişi tersine çevirir. Sürekli değişen görseller, hızla akıp giden metinler ve anlık tatmin sunan kısa videolar arasında savrulan zihin, herhangi bir konuya nüfuz etme imkânından mahrum bırakılır. Bu kesintisiz bombardıman, bireyin karar verme mekanizmalarını işlemez hâle getirerek onu kronik bir yorgunluğun pençesine iter. Binlerce uyarının yarattığı bu devasa gürültü, zihnin asli fonksiyonlarını yerine getirmesini engeller. Sıradan bir magazin haberinden saniyeler sonra küresel bir felaket görüntüsüne geçiş yapan oradan da bir tüketim nesnesinin reklamına maruz kalan insan, duygusal ve bilişsel bir felç durumu yaşar. Bu parçalanmışlık, insanın hakikate temas etme ihtimalini de ortadan kaldırır.

Bilişsel yükün bu denli artması, hayati meselelere ayrılması gereken irade bakiyesini sıfırlar. Zihin, enerjisini faydasız, sıradan ve yüzeysel kararlara harcadığında; hayatın anlamı, gelecek planları, ahlaki tavrı veya derinlikli okumalar gibi büyük emek talep eden alanlarda savunmasız kalır. Dikkati parçalanmış modern insan, karşılaştığı karmaşık sorunları çözme dirayetini kaybetmeye mahkûmdur. Bir meseleyi enine boyuna tartışmak, bir kitabın sayfaları arasında sabırla yol almak yahut uzun vadeli bir hedef uğruna ter dökmek, bu yorgun zihinler için üstesinden gelinemez birer eziyete dönüşür. Sistem, bireyi öylesine yoğun bir enformasyon seline maruz bırakır ki, selin ortasında çırpınan kişi yönünü bulmak bir yana, suyun üzerinde kalacak mecali dahi kendinde bulamaz. Varoluşsal sorular, yerini anlık hazların cevaplarına bırakır.

Yukarıda ifade edilen yıkım, yalnızca bireysel bir zaaf yahut irade noksanlığı çerçevesinde açıklanamaz; aksine bu durum, bizzat sistemin elitleri tarafından tasarlanmış, kusursuz işleyen bir sömürü mekanizmasıdır. İnsanın dikkati dağıldıkça, uyaranlara verdiği tepki hızı arttıkça, algoritmaların kârlılık oranları da aynı ölçüde zirveye tırmanır. Toplum, derin düşünme melekelerini yitirmiş, salt reflekslerle hareket eden, dikkat fukarası kitlelere dönüşürken; itiraz etme, sorgulama ve alternatif bir hayat inşâ etme kapasitesi de kökten yok edilir. Bu yükün altında ezilen ve dikkati çalınarak yoksullaştırılan birey, kendi hayatının öznesi olacak, rotasını çizecek asli iradeden koparılmış, kapitalist çarkların itaatkâr, bitkin ve derinlemesine düşünemeyen sönük bir dişlisine indirgenmiş durumdadır.

Gün boyu maruz kalınan seçme zorunluluğu, zihni nihayetinde mutlak bir tükeniş noktasına sürükler. Yorulan, hırpalanan ve idrak mecalini yitiren birey, içine düştüğü bu buhrandan kurtulabilmek adına sığınacak güvenli bir liman arayışına girer. Tam bu kırılma anında -özellikle de son birkaç yıldır- yapay zekâ araçları da kurtarıcı bir maskeyle sahneye çıkar. “Benim yerime sen karar ver” kolaycılığı konfor alanı yaratarak zamanla bireyi kendi iradesinden feragat etmeye ikna eder. Yorucu hayatın yükünden kaçmaya çabalayan kişi, dinleyeceği şarkıdan izleyeceği filme, okuyacağı haberden satın alacağı kitaba kadar uzanan geniş bir yelpazede seçme salahiyetini silikon vadisinin kodlarına devreder. Bu durum, özgürlüğün gönüllü bir şekilde teknoloji şirketlerine teslim edilmesinden ibarettir. Seçeneklerin yarattığı yorgunluktan kaçan birey, kendini çok daha büyük bir kafesin içine hatta bir bakıma algoritmaların zindanlarına hapsetmeyi tercih eder.

Dinleme alışkanlıklarımızı analiz ederek bize “haftalık keşif listeleri” sunan müzik uygulamaları yahut seyir geçmişimize bakarak “senin için seçtiklerimiz” vitrini hazırlayan dijital yayın mecraları, salt masum birer asistan vasfı taşımaz. Onlar, estetik ve entelektüel zevklerimizi belirli kalıplara hapseden devasa birer tahakküm aygıtıdır. Zihin, kendi arayıp bulacağı, tesadüflerin yahut derinlikli araştırmaların sonucunda ruberu karşılaşacağı sanat eserlerinden mahrum kalır. Sistemin matematiksel kesinliği, insanın sanatsal tekâmülünü bir tüketim döngüsünde sabitler. Zira sistem, kullanıcının vizyonunu genişletmeyi, onu zorlamayı veya sarsmayı asla hedeflemez; onun yegâne gayesi, kişiyi kendi platformunda daha uzun süre tutarak sistemin çarklarını döndürmektir. Bu minval üzere, insanoğlunun o biricik, muhtelif ve tahmin edilemez ruh hâli, birkaç satırlık kod diziliminin merhametine terk edilir.

İradenin bu denli kolayca devredilmesi, kültürel ve bireysel sahada muazzam bir tekdüzeleşmeyi, bir tür kof aynılığı da beraberinde getirir. Toplumlar, aynı algoritmaların beslediği ortak yönlendirmelerle aynı içerikleri tüketir, aynı ritimlerle hüzünlenir ve aynı tartışmaların etrafında kümelenir. Kendine has bir zevk inşâ etmek, bir konuyu derinlemesine teemmül süzgecinden geçirmek yahut popüler olanın dışına çıkarak ana akıma direnmek, yorgun zihinler için üstesinden gelinemez bir yüke dönüşür. “En çok izlenenler”, “en çok dinlenenler” veya “trend olanlar” listesi, toplumun estetik pusulasını zamanla ele geçirir. Buradan hareketle, kendi hayatının rotasını çizecek dirayetten yoksun bırakılan kalabalıklar, sistemin görünmez çobanları tarafından güdülen itaatkâr sürüler haline gelir. Karar verme mekanizmasının böylesi bir süreçten geçmesi, bireyi kendi şahsiyetinden süren, onu anonimleştiren ve ruhsuzlaştıran fevkalade yıkıcı bir süreçtir. Hangi yolu seçeceğine, haksızlık karşısında nasıl bir duruş sergileyeceğine, kendi doğrularını nasıl savunacağına dair idrak yetisi körelen birey, ahlaki pusulasını da yitirir. İradesini sürekli başkalarına ve dijital sistemlere devreden bir zihin, günün sonunda kendi hikâyesinin kahramanı olma vasfını ebediyen yitirmeye mahkûmdur. Hayat, bireyin kendi elleriyle, acısıyla ve tatlısıyla inşâ ettiği bir şaheser olmaktan çıkarak, sistemin onun adına yazıp yönettiği sönük ve tatsız bir müsveddeye dönüşür. Ortada su götürmez bir gerçek durmaktadır: İnsanoğlunun haysiyeti, zorluklarına rağmen seçme cesaretini göstermekte gizlidir; bu cesareti makinelere tahvil eden insan, esarete gönüllü rıza göstermiş edilgen bir tutsaktır.

• Derin Odaklanmanın Ölümü Üzerine

Zihinsel mecalin gün boyu süren tercihlerle ufalanması, salt gündelik ve pratik hayatın sınırları içinde kalma lüksünden yoksundur. Bu yıkım, insanın estetik, entelektüel ve kültürel dünyasını da kökünden sarsar. Karar verme yorgunluğu, nihayetinde derin odaklanma melekemizin ölüm fermanını imzalar. Hacimli bir kitap alıp sessizliğin içine gömülmek yahut yavaş tempolu bağımsız bir sinema eserinin karşısına geçmek, tükenmeye yüz tutmuş bir zihin için üstesinden gelinemez, devasa bir yüke dönüşür. İnsan, günün getirdiği faturayı ödedikten sonra, sanatın talep ettiği sabırlı ve incelikli mesaisine ayıracak enerji kırıntısı bulamaz. Sanat, doğası gereği muhatabından pürdikkat bir teslimiyet, aktif bir zihinsel katılım ve içsel bir yüzleşme talep eder. Fakat uyaranların kesintisiz bombardımanı altında ezilmiş birey, böylesi bir ruhsal katılımı sağlayacak idrak kapasitesini çoktan yitirmiş durumdadır.

Okuma pratiğinde gözlemlenen acı kırılma, bu çöküş tablosunun en çarpıcı veçhelerinden birini teşkil eder. Sayfalar arasında usulca gezinmek, metnin çok katmanlı anlam dünyasına nüfuz etmek, kelimelerin ardındaki felsefi derinliği hakkıyla kavramak muazzam bir odaklanma iradesi gerektirir. Ne var ki çağımızın yorgun insanı, yoğun bir metnin satır aralarında kaybolma cesaretinden mahrumdur. Parçalanan zihin, sayfalarca süren bir betimlemeye, ağır ilerleyen bir olay örgüsüne tahammül etme eşiğini artık kolay kolay geçemez. Kitap okuma eylemi, yerini saniyeler içinde tüketilen, bağlamından koparılmış aforizmalara, yüzeysel özetlere ve hızla kaydırılan hap bilgilere bırakır. Birey, hakikatin peşinden sabırla koşmaktan vazgeçerek, sindirimi son derece kolay, sathi metin parçacıklarının anlık hazzına sığınır. Uzun soluklu okumaların yerini alan bu parçalı tüketim alışkanlığı, zihnin derinleşme kabiliyetini kökten tahrip ederek onu kalıcı bir yüzeyselliğe mahkûm eder.

Benzer bir irtifa kaybı, seyir kültüründe de su götürmez bir gerçeklik hâlinde karşımıza çıkar. Sinema sanatının zaman talep eden, seyircisini zorlayan, ona kışkırtıcı sorular sorduran ağırbaşlı anlatıları, günümüzün bitkin kitleleri tarafından terk edilme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Çatışmaların yavaşça örüldüğü, karakterlerin sessizlikleri üzerinden sarsıcı buhranların aktarıldığı derinlikli filmler, karar yorgunu zihinler için sıkıcı, katlanılamaz ve yorucu birer sınava evrilir. Muhtelif dijital platformların sunduğu, hiçbir zihinsel mesai talep etmeyen, kurgusu neredeyse tamamen tahmin edilebilir, görsel efektlerle bezenmiş “çerez” içerikler, bu yorgunluk buhranının yegâne sığınağı konumuna yükselir. İzleyici, ekrana bakarken düşünmeyi, sorgulamayı ve estetik bir haz almayı reddeder; onun yegâne arzusu, günün yorgunluğunu uyuşturan, beynin fişini çeken pasif bir uyuşukluk hâline teslim olmaktır. Bu minval üzere seyir eylemi, sanatsal bir tecrübe olma vasfını yitirerek, tükenmiş iradenin hissizleşme seansına dönüşür.

Derin odaklanmanın kaybı, insanın hakikatle kurduğu bağın onarılamaz biçimde kopması anlamına da gelir. Sanattan, edebiyattan, sinemadan uzaklaşan birey, kendi iç dünyasını anlamlandırma araçlarından da mahrum kalır. Anlam arayışı, yoğun bir tefekkür ve sarsılmaz bir dikkat eşliğinde yürütülebilen, ciddi bir bedel isteyen kadim bir yolculuktur. Sanatın aynasında kendi yansımamızla karşılaşmaktan kaçındıkça, etrafımızı saran o devasa gürültünün içinde giderek daha fazla kayboluruz. Ezcümle, okuma ve seyir pratiklerindeki bu menfi kırılma, salt estetik bir gerilemeden ziyade; karar yorgunluğunun modern insanı kendi ruhundan, tefekkürden ve varoluşsal derinlikten kopararak sığ sulara hapsettiği varoluşsal bir sürgündür.

• Tercih Felci

Modernitenin bireyin önüne yığdığı uçsuz bucaksız alternatifler denizi, kişiyi yüzmeye teşvik etmek yerine boğulma korkusuyla kıyıda kımıldamadan beklemeye itmiştir. “Tercih felci” olarak kavramsallaştırabileceğimiz bu menfi vaziyet, insanın harekete geçme, risk alma ve kendi özgün hikâyesini yazma cesaretini yok eder. Karşılaşılan her yeni seçenek, atılacak adımı biraz daha zorlaştırır, zihnin karar alma kaslarını felce uğratır. İnsan, devasa bir çokluğun tam ortasında durmasına rağmen, hiçbir seçeneğe uzanamayan, seçimsizliğin karanlığına hapsolmuş çaresiz bir varlığa evrilir.

Düşsel sermayesini sistemin getirdiği muhtelif nesnelerinin uğruna fütursuzca harcayan birey, sıra hayatın gerçek ama ağır yüklerini omuzlamaya geldiğinde mecalsizleşir. Sözgelimi hayatının gidişatına dair köklü bir rota belirlemek, toplumsal bir meseleye dair ahlaki bir duruş sergilemek yahut geleceği şekillendirecek kalıcı bir ülküye adanmak, günümüzün bitkin zihinleri için üstesinden gelinemez birer eziyettir. İnsan, bu tür hayati kararlarla yüzleşmek yerine onları sürekli olarak meçhul bir geleceğe, hiç gelmeyecek olan yarına ötelemeyi tercih eder. Erteleme hastalığı, yorgun iradenin en konforlu, en aldatıcı sığınağı konumuna yerleşir. Birey, kendi hayatının iplerini eline almak, mesuliyet üstlenmek ve istikamet çizmekten ısrarla kaçınır. Bu temassızlık, zamanla kalıcı bir pasifliğe, bir tür ruhsal uyuşma hâline dönüşerek insanı kendi ömrünün edilgen bir seyircisi konumuna düşürür. Ortaya çıkan manzara, iradenin teslim bayrağını çektiği hüzünlü bir eylemsizlik tablosundan ibarettir.

Tercih felcinin insan ilişkilerine yansıması ise telafisi imkânsız, son derece yıkıcı sosyolojik tahribatlar doğurur. Zihinleri “Daha iyisi, daha kusursuzu daima mümkündür” vesvesesiyle zehirlenen kitleler, ellerindeki imkânlara, yanlarındaki insanlara, içinde bulundukları zamana kök salamama hastalığına yakalanır. Birine bütün kalbiyle bağlanmak, zorluklar karşısında omuz omuza direnmek yahut fedakârlık gerektiren uzun soluklu dostluklar inşâ etmek, seçenek bolluğunun getirdiği bu doyumsuzluk hissiyle paramparça olur. Sürekli ufuktaki o hayali kusursuzluğu arayan gözler, yanı başındaki hakiki ve somut güzellikleri görmekten acizdir. Herhangi bir pürüzde derhal alternatiflere yönelme, mevcut bağı koparıp yenisine koşma kolaycılığı, modern insanı derinlikli ilişkilerden tamamen koparır. Aidiyet hissi, bu bitmek bilmez mukayese ve arayış fırtınasının içinde tutunacak hiçbir dal bulamaz. Adanmışlığın yerini, menfaat temelli her an vazgeçilebilir temaslar alır.

Netice itibariyle iradesini ufak kararların öğütücüsünde yitiren ve hayati meselelerde eylemsizliğe sürüklenen birey, kendi elleriyle inşâ ettiği muazzam bir yalnızlığın içine yuvarlanır. Seçme cesaretini kaybeden, bağlanmaktan kaçınan ve sürekli erteleyen ruh, etrafındaki onca insana rağmen hiç kimseyle hakiki bir bağ kurmayı başaramaz. Bireye sözde bir özgürlük vadeden çokluk yanılsaması, günün sonunda kişinin etrafına örülmüş aşılmaz bir duvara dönüşür. Karar yorgunluğunun insanı sürüklediği son durak, seçeneklerin gürültüsüyle sağırlaşmış, şimdiki zamanı ıskalamış, bağlanma yetisini yitirmiş ve kendi dünyasına hapsolmuş ürkütücü bir kalabalık yalnızlıktır.

• Sonuç Yerine: İradeyi Geri Kazanmak

Modernitenin bireyi içine hapsettiği yorgunluk sarmalından ve iradeyi çürüten görünmez tahakkümden kurtulmanın yolu, sistemin sunduğu seçenekleri makul bir akılla reddeden bilinçli bir sadeleşme hamlesinden geçer. Karar verme yorgunluğunun panzehiri, sınırsız alternatifin cazibesine kapılmaktan ziyade, hayatın olağan akışına müspet ve sarsılmaz rutinler eklemek olabilir. Gündelik yaşamın sıradan ve ehemmiyetsiz detaylarını otomatiğe bağlamak, dışarıdan bakıldığında sıkıcı bir kısıtlama yahut tekdüzelik şeklinde algılanmaya son derece müsaittir. Hâlbuki belirli saatlerde ekranları tamamen kapatmak, her sabah ne giyeceğini düşünmekten kurtulacak asgari bir gardırop inşâ etmek yahut yemek tercihlerinden dijital tüketim alışkanlıklarına kadar uzanan katı kurallar koymak, hürriyeti daraltan bir esaret zinciri olmaktan uzaktır. Aksine bu iradi kısıtlama, zihnin üzerindeki yükü kaldırıp atan insana kendi hayatının dizginlerini yeniden teslim eden bir özgürleşme pratiği olarak kabul edilebilir.

Zira zihinsel sermaye, ehemmiyeti düşük meselelere israf edilmeyecek kadar nadide ve kıymetli bir kaynaktır. Tercihlerini bilinçli olarak sınırlandıran insan, sabahın ilk saatlerinden gece yarısına dek maruz kaldığı vahşi ekonominin dışına çıkma cesaretini gösterebilir. Günlük kararların yükünden kurtulan zihin, böylece çok ihtiyaç duyduğu dinginliğe, sükûnete ve varoluşsal derinliğe kavuşabilir. Sadeleşmek, yalnızca fiziksel çevreyi yahut tüketim alışkanlıklarını asgariye indirmekle sınırlı kalan yüzeysel bir eylem vasfı taşımaz; bu, aynı zamanda ruhun üzerindeki tortuları temizleyen, zihni berraklaştıran köklü bir teemmül çağrısıdır. Kendisine dayatılan çokluk yanılsamasına sırt çevirebilen bireyler, iç dünyalarında bir boşluk, bir alan açabilirler. Açılan bu yeni alan, insanın kaybettiği odaklanma melekelerini, körelen ahlaki pusulasını ve yitip giden estetik zevklerini yeniden dirilteceği mümbit bir zemindir.

İradesini gündelik koşturmacanın öğütücü çarklarından kurtaran insan, muhafaza ettiği enerjiyi nihayet hayatın asli gayelerine yöneltme imkânı bulur. Korunan bu zihinsel mecal; yavaş tempolu, derinlikli bir sinema eserinin karşısında pürdikkat bir seyir tecrübesi yaşamaya, hacimli bir kitabın sayfaları arasında sabırla yol almaya yahut sevilen bir dostla ruberu, sahici bir bağ kurmaya hasredilir. Bütün bu kıymetli eylemler, sarsılmaz bir dikkat, kesintisiz bir adanmışlık ve sükûnet talep eder. Hızın ve hazzın tahakkümüne karşı durarak yavaşlamayı tercih eden insan ancak bu sayede hakikatin kapısını aralayabilir. Hayatı bir tüketim nesnesine dönüştüren sınırsız seçme dayatması, yerini az fakat öz olanın sunduğu kadim bilgeliğe bırakır.

Ezcümle, seçeneklerin sel gibi üzerimize aktığı bu çağda, hayatta kalmanın ve tekâmül etmenin yegâne koşulu sağlam bir pusulaya sahip olmaktan geçer. Anlamı kaybetmek, yönü kaybetmekle; yönü kaybetmek ise insanın kendi iradesini sistemin insafına terk etmesiyle eşdeğerdir. Sınırsız seçeneğin ortasında zihni yorgun düşmüş birey için kurtuluş, daha fazlasına uzanmaktan ziyade geri çekilme erdemini göstermektir. İradeyi geri kazanmak, tecessüsü diri tutarak yüzeysel olana itiraz etmek, hayatın rotasını sathi olandan derinlikli olana çevirmekle mümkündür. Zira insanın en büyük şaheseri, dış dünyanın gürültüsüne kapılmadan, kendi seçimleriyle, kendi vicdanının ve haysiyetinin rehberliğinde inşâ ettiği o anlamlı, sade ve özgür hayatın ta kendisidir.