ABD-İran İlişkisinin Tarihi-1

Dış Baskı, İç Kırılganlık ve Hibrit Çatışma Çağı

Uzun süredir beklenen, bazı zamanlarda karşılıklı taciz saldırıları ve sabotajların olduğu İran-İsrail/ABD çatışmaları yeni bir boyuta ulaşma potansiyelini taşıyor. Geçtiğimiz günlerde Trump’ın başlattığı ve İsrail’in desteklediği İran operasyonunda dini lider Hamaney ve üst düzey isimlerin suikast sonucu öldürülmeleri ise bölge istikrarı açısından riskin ne denli büyük, ABD’nin ne kadar kontrolden çıktığını gösteriyor. Gelinen aşamada İran–ABD karşıtlığının seyrini ve İran’ın muhtemel siyasal geleceğini sağlıklı biçimde değerlendirebilmek için ülkenin tarihsel, kurumsal ve toplumsal dinamiklerinin kapsamlı bir siyasal analize tabi tutulması zorunludur.

Amerika Birleşik Devletleri ve İran arasındaki ilişkiler, modern siyasi tarihin en katmanlı, paradoksal ve istikrarsız jeopolitik fenomenlerinden birini teşkil etmektedir. Bu çatışma, sadece iki devlet arasındaki diplomatik bir anlaşmazlık değil, aynı zamanda küresel enerji politikalarının, Soğuk Savaş dinamiklerinin, teokratik ideolojilerin ve nükleer caydırıcılık arayışlarının kesiştiği odak noktasından doğmaktadır.1 1953 yılında Tahran sokaklarında CIA tarafından organize edilen bir darbeyle başlayan süreç, 2026 yılının başında İran’ın 35 yıllık dini liderinin ölümü ve rejimin varoluşsal bir çöküşün eşiğine gelmesiyle sonuçlanan devasa bir tarihsel döngüyü kapsamaktadır. Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasındaki gerilim, iki devlet arasındaki konjonktürel krizlerin ötesinde, yapısal bir jeopolitik rekabet modeline işaret ederken, bu model; enerji güvenliği, rejim güvenliği, ideolojik meşruiyet ve bölgesel nüfuz mücadelesinin kesişiminde şekillenmiştir. 1953’teki rejim müdahalesiyle başlayan süreç, yalnızca diplomatik bir kopuş değil; aynı zamanda İran toplumunda kolektif hafızayı şekillendiren bir “dış müdahale travması” anlamına gelmektedir.

Bugün 2026’daki liderlik krizi bağlamında görülen çöküş belirtileri, bu uzun tarihsel zincirin son halkasıd olarak görülmelidir. Ancak bu krizi yalnızca “rejimin başarısızlığı” ya da “dış müdahalenin başarısı” olarak okumak analitik açıdan yetersizdir. İran’da yaşanan sürecin dış baskı ile iç sosyo-ekonomik kırılganlıkların nasıl birbirini beslediğini göstermesi açısından son derece çarpıcı bir örnektir.

1953 İran Darbesi- Ajax Operasyonu

Ajax Operasyonu, 1953 İran Darbesi (resmî adı: TP-AJAX), Birleşik Krallık ve ABD tarafından, İran’ın demokratik olarak seçilen milliyetçi kabinesi ve başbakanı Muhammed Musaddık’ı devirmek ve Pehlevi ailesini yeniden iktidara getirmek amacıyla düzenlenen darbe görünümlü bir örtülü harekâttı. Operasyon ayrıca ABD’nin barış zamanında yabancı bir hükûmeti devirmek için giriştiği ilk gizli eylemdi. Musaddık, İngiliz şirketi olan Anglo-İran Petrol Şirketi’nin belgelerini denetlemeye ve şirketin İran petrol rezervleri üzerindeki kontrolünü sınırlamaya çalışmıştı. Şirketin İran hükûmeti ile iş birliği yapmayı reddetmesi üzerine, parlamento İran petrol endüstrisini millileştirmeye ve yabancı şirket temsilcilerini ülkeden ihraç etmeye karar verdi.

Parlamentonun bu kararından sonra Birleşik Krallık, İran’ı ekonomik olarak baskı altına almak için İran’a karşı dünya çapında bir petrol boykotu başlattı. Başlangıçta Birleşik Krallık, daha sonra dünyanın en büyük rafinerisi olacak olan, İngiliz yapımı Abadan petrol rafinerisinin kontrolünü ele geçirmek için ordusunu seferber etti. Başbakan Clement Attlee, İranlı ajanları Musaddık hükûmetinin altını oymak için kullanırken, ekonomik boykotu sıkılaştırmayı tercih etti. Merkezi İstihbarat Teşkilatı’nın (CIA) katılımının emsal teşkil etmesinden korktuğu için darbeye karşı çıkan önceki Truman yönetiminin aksine, Musaddık’ın güvenilmez olduğuna karar veren ve İran’ın komünistlerce ele geçirilmesinden korkan İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Eisenhower yönetimi İran hükûmetini devirmeye karar verdi. 1952’de ABD yönetimi, Birleşik Krallık’ın desteği olmadan Musaddık hükûmetine yardım etmeyi tek taraflı olarak değerlendirmişti. Ancak İngiliz istihbaratının Musaddık’a ilişkin olumsuz raporları ve Londra’nın yoğun baskısı, Washington’un tutumunu değiştirdi ve darbenin planlanıp uygulanmasında belirleyici rol oynadı.

Darbenin başarısı, Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin otoritesini mutlak bir monarşi düzeyine çıkarırken, İran halkının gözünde Amerika’yı demokrasinin hamisi değil, tiranlığın suç ortağı konumuna getirdi.  Bu müdahale, 26 yıl sonra gerçekleşecek olan İslam Devrimi’nin en güçlü retorik malzemesini oluşturacaktı. 1953 İran Darbesi, İran siyasal kültüründe dış müdahale korkusunun kurucu anı olarak hafızalara kazındı.

CIA ve MI6 koordinasyonuyla gerçekleştirilen operasyon, yalnızca Başbakan Muhammed Musaddık’ı devirmemiş; İran’da demokratik süreçlere duyulan güveni de zedelemiştir. Aradan geçen yıllarda yaşanan süreçler ve toplum dinamiklerine bakıldığında söz konusu bu müdahalenin İran’da iki kalıcı sonuç ürettiğini görülüyor:

•     Rejim güvenliğinin dış tehdide bağlanması: İran’daki siyasal elit, devlet bekasını sürekli bir dış sabotaj tehdidi üzerinden kurgulamaya başlamıştır.

•        Amerika karşıtlığının ideolojik sermayeye dönüşmesi: 1979 Devrimi’nin retoriğinde “Büyük Şeytan” söylemi, bu tarihsel kırılmanın mirasıdır.

•        Dolayısıyla 1979’daki dönüşüm, yalnızca İslamcı bir ideolojik devrim değil; 1953’ün rövanşist hafızası olarak değerlendirilmelidir.

Şah Dönemi ve Stratejik Ortaklığın Çelişkileri (1954-1978)

Darbe sonrası dönem, Washington ve Tahran arasında yaklaşık çeyrek asır sürecek olan derin bir askeri ve siyasi iş birliğine sahne oldu. Ancak bu ittifak, İran’ın iç toplumsal dinamikleri ile dış politika öncelikleri arasındaki makasın açılmasına neden olan yapısal sorunları da beraberinde getirdi.

İkiz Sütun Stratejisi ve Silahlanma Yarışı

ABD başkanı Nixon yönetimi döneminde İran, Basra Körfezi’nde ABD çıkarlarını koruyan “İkiz Sütun” stratejisinin ana aktörüydü. Şah, 1970’lerdeki petrol fiyat artışlarından elde ettiği devasa gelirleri ABD’den sofistike silah sistemleri almak için kullandı. Washington, İran’ı Sovyet genişlemesine karşı bir kalkan olarak görürken, Şah bu desteği bölgesel bir hegemonya kurmak için araçsallaştırdı.

Barış İçin Atomlar: Nükleer Krizin İronik Başlangıcı

Bugün ABD-İran çatışmasının en gerilimli noktası olan nükleer program, 1957 yılında ABD’nin “Barış İçin Atomlar” (Atoms for Peace) girişimiyle başlatılmıştır. ABD, İran’a ilk nükleer reaktörünü sağlamış ve 1967 yılında silah düzeyinde zenginleştirilmiş uranyum yakıtı verdi. Bununla İran’ın nükleer programını denetlenebilir bir çerçevede tutmayı ve onu uzun vadeli bir teknolojik müşteri haline getirmeyi amaçlıyordu.  Şah, 1970’lerin ortalarında 23 nükleer santral kurma vizyonunu ortaya koyduğunda, ABD’li yetkililer bu kapasitenin nükleer silah seçeneğini de içerebileceğine dair ilk kuşkularını dile getirmeye başlamıştı.

Beyaz Devrim ve SAVAK: Toplumsal Kırılma

1963 yılında Şah, “Beyaz Devrim” adı verilen yukarıdan aşağıya bir modernleşme ve toprak reformu programı başlattı. Reformların temel amacı, İran’ı modernleştirerek feodal yapıları yıkmak ve ülkenin toplumsal, ekonomik ve politik yapısını yeniden şekillendirmekti. Ruhullah Humeyni, bu dönemde Şah’ın reformlarına ve ABD ile kurduğu yakın ilişkilere karşı çıktığı için 1964 yılında sürgüne gönderildi. İlk olarak Türkiye’ye gönderilen Humeyni, bir süre Ankara’da kaldıktan sonra Bursa’ya geçti; daha sonra sürgünün büyük bölümünü Irak’ta geçirdi.

Rejimin ayakta kalmasını sağlayan istihbarat teşkilatı olarak dizayn edilen SAVAK, CIA ve Mossad desteğiyle kurulmuştu ve binlerce siyasi mahkûmun işkence görmesiyle ünlenmişti. Bu baskı ortamı, seküler komünistlerden dindar muhafazakarlara kadar geniş bir muhalefet cephesinin Amerika’yı “Büyük Şeytan” olarak yaftalamasına yol açtı.

Beyaz Devrim, hedeflediği modernleşmeyi toplumsal meşruiyetle tahkim edemedi; reform ile baskı arasındaki çelişki, rejimin kısa vadede güçlenmesini sağlarken uzun vadede daha derin ve ideolojik bir karşı dalganın oluşmasına zemin hazırladı.

1979-İran İslam Devrimi

İran’ın dış destekle ayakta duran yönetimine karşı Ekim 1977’de hükûmet karşıtı gösteriler başladı ve komünistleri, sosyalistleri ve İslamcıları da kapsayan bir sivil direniş kampanyasına dönüştü. Bu süreçte kitlesel protestolar devam ediyordu. Ağustos 1978’de İslamcı militanların Cinema Rex’e düzenlediği ve yaklaşık 400 kişinin ölümüne yol açan kundaklama olayı, önemli bir dönüm noktası oldu. Ancak halkın büyük bir kısmı bunun SAVAK tarafından muhalefeti itibarsızlaştırmak ve baskıyı haklı çıkarmak için düzenlenen bir sahte bayrak operasyonu olduğuna inanıyordu; bu da ülke çapında öfkeye ve seferberliğe yol açtı. 1978’in sonuna gelindiğinde, devrim geniş tabanlı bir ayaklanmaya dönüşmüş ve yılın geri kalanında ülkeyi felç etmişti.

16 Ocak 1979’da Pehlevi, son İran hükümdarı olarak sürgüne gitti ve görevlerini İran Vekalet Konseyi’ne ve muhalefete dayalı Başbakan Şapur Bahtiyar’a bıraktı. 1 Şubat 1979’da Humeyni, hükûmetin daveti üzerine geri döndü; Tahran’a indiğinde birkaç milyon kişi onu coşkuyla karşıladı.

Mart 1979’da yapılan ve halkın %98’inin İslam Cumhuriyeti’ne geçişi onayladığı İslam Cumhuriyeti referandumunun ardından, yeni hükûmet İran İslam Cumhuriyeti’nin bugünkü anayasasını hazırlamaya başladı.

1980’lerin Kanlı Mirası: Tanker Savaşları ve Doğrudan Çatışmalar

1980-1988 yılları arasında gerçekleşen İran-Irak Savaşı, ABD-İran çatışmasının bölgesel bir vekalet savaşına dönüştüğü ilk büyük sahne olurken; Washington bu süreçte devrimci İran’ın yayılmasını engellemek amacıyla Saddam Hüseyin rejimine istihbarat ve ekonomik destek sağladı. Savaşın son yıllarında Basra Körfezi’nde tankerlerin hedef alınması ABD donanmasının doğrudan müdahalesine yol açtı; 1988’de USS Samuel B. Roberts’ın İran mayınına çarpmasının ardından başlatılan “Operation Praying Mantis” ile İran donanmasının önemli bir bölümü imha edildi ve bu çatışma II. Dünya Savaşı’ndan sonraki en büyük deniz muharebesi olarak kayda geçti.

Gerilimin zirvesinde, 3 Temmuz 1988’de İran’a ait sivil yolcu uçağı (Flight 655), USS Vincennes tarafından savaş uçağı sanılarak düşürüldü ve 290 kişi hayatını kaybetti. Bu olay, İran yönetiminde ABD’nin savaşa doğrudan katılacağı endişesini artırdı; Ayetullah Humeyni’nin “zehir dolu kadeh” ifadesiyle nitelediği kararla BM’nin 598 sayılı ateşkes kararını kabul etmesinde belirleyici oldu.

 1990’lar ve “Çifte Çevreleme” Politikası

Amerika Birleşik Devletleri’nin Ortadoğu’da uzun süredir uyguladığı stratejik doktrinin temel amacı; hiçbir ülkenin Körfez Bölgesi’nin tüm petrol arzını kontrol edebilecek kadar güçlü hale gelmesine izin vermemekti. Bu nedenle Soğuk Savaş’ın bitişiyle birlikte Clinton yönetimi hem İran’ı hem de Irak’ı aynı anda izole etmeyi amaçlayan “Çifte Çevreleme” (Dual Containment) stratejisini benimsedi. Bu dönemde 1995 ve 1996 yıllarında çıkarılan yasalarla, İran’ın enerji sektörüne yatırım yapan üçüncü ülke şirketlerine de yaptırım uygulanmaya başlandı.

1997’de reformist Muhammed Hatemi’nin başkan seçilmesi, “Medeniyetler Diyaloğu” çağrısıyla kısa süreli bir yumuşama yarattı. Ancak 2002 yılında George W. Bush’un İran’ı “Şer Ekseni” (Axis of Evil) olarak tanımlaması, diyalog sürecini tamamen yok etti. 2003 yılında İran’ın Washington’a sunduğu, nükleer program ve terör desteği gibi tüm sorunları masaya yatıran “Büyük Pazarlık” (Grand Bargain) teklifi, o dönem Irak zaferinin etkisiyle rejim değişikliğine odaklanan Bush yönetimi tarafından reddedildi.

Nükleer Dosya ve Siber Savaşın Doğuşu (2002-2015)

2002 yılında Natanz’daki uranyum zenginleştirme tesisinin varlığının ifşa edilmesi, İran’ın nükleer programını uluslararası sistemin en tartışmalı başlıklarından biri hâline getirdi. Bu ifşa yalnızca teknik bir nükleer kapasite meselesi değildi; rejim güvenliği, bölgesel güç dengesi ve küresel caydırıcılık mimarisi açısından stratejik bir kırılma anıydı.

1. Nükleer Eşik Stratejisi ve Rejim Güvenliği: İran’ın nükleer programı, 1979 sonrası dönemde ideolojik bir projeden ziyade güvenlik eksenli bir stratejiye evrildi. 1980–88 savaşı, kimyasal silah kullanımına maruz kalınması ve uluslararası izolasyon tecrübesi, Tahran’da şu düşünceyi kurumsallaştırdı:

“Konvansiyonel askeri kapasite yetersizdir; rejimin bekası için asimetrik ve caydırıcı bir teknoloji gerekir.”

Bu bağlamda İran’ın yaklaşımı doğrudan silah üretmekten ziyade “nükleer eşik” kapasitesine ulaşmak şeklinde yorumlandı. Eşik stratejisi; silah üretme potansiyeline sahip olmak fakat bunu açıkça ilan etmemek üzerine kuruludur. Bu model, bir yandan caydırıcılık üretirken diğer yandan uluslararası sistemle tam kopuşu geciktirmeyi amaçlar.

2. Uluslararası Kurumsal Tepki ve Yaptırım Rejimi: Natanz krizinin ardından dosya hızla Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı ve daha sonra Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi gündemine taşındı. 2006’dan itibaren art arda gelen yaptırım kararları, İran’ın finansal sistemini ve enerji sektörünü hedef aldı. Bu dönemde yaptırımların üç katmanlı bir yapıya kavuştuğu görüldü:

•             BM yaptırımları (çok taraflı meşruiyet)

•             ABD’nin ikincil yaptırımları (küresel finans sistemi baskısı)

•             Avrupa Birliği’nin enerji ambargosu

Özellikle ABD’nin dolar merkezli küresel finans sistemini araçsallaştırması, İran’ı SWIFT sisteminden dışlayarak ekonomik izolasyonu derinleştirdi. Bu aşama, ekonomik savaşın klasik askeri müdahale yerine tercih edildiği yeni bir stratejik aklı yansıtır.

3. Hibrit Çatışma Paradigmasına Geçiş: 2000’lerin ortasından itibaren İran, klasik diplomasi ile örtülü operasyonların iç içe geçtiği hibrit bir çatışma alanına dönüştü. İsrail ve ABD, İran’ın nükleer kapasitesini askeri hava saldırısıyla durdurmanın bölgesel savaşı tetikleyebileceği hesaplamasıyla alternatif araçlara yöneldi.

Bu çerçevede en dikkat çekici kırılma, 2010’da ortaya çıkan Stuxnet saldırısıdır. “Olympic Games” kod adlı operasyon kapsamında geliştirildiği belirtilen bu yazılım, Natanz’daki Siemens kontrol sistemlerine sızarak santrifüjlerin hızını manipüle etmiş ve fiziksel hasar üretmiştir. Stuxnet, bir siber aracın ilk kez fiziksel endüstriyel altyapıyı tahrip etmesi, devlet destekli siber savaşın fiilen kanıtlanması ve uluslararası hukukta yeni gri alanlar oluşturması bakımından tarihsel bir kırılma noktasıdır.

Bu olay, siber alanı kara, deniz, hava ve uzaydan sonra “beşinci operasyonel saha” haline getirdi. Artık kritik altyapılar – enerji tesisleri, barajlar, finans sistemleri – askeri hedef kategorisine dâhil edilmişti.

4. Bilim İnsanlarına Yönelik Suikastlar ve Psikolojik Harp: 2010–2012 arasında İranlı nükleer bilim insanlarına yönelik suikastlar, krizin bir başka boyutunu oluşturdu. Bu eylemler, doğrudan savaş ilanı olmaksızın stratejik kapasiteyi yavaşlatmayı hedefliyordu. Böylece İran dosyası, siber sabotaj, örtülü operasyon ve istihbarat savaşı bileşenlerinin birlikte kullanıldığı çok katmanlı bir mücadeleye dönüştü.

Bu süreçte İran da pasif kalmadı; Körfez’de tanker güvenliğini tehdit eden asimetrik hamleler ve bölgesel vekil ağını güçlendirme stratejisiyle karşılık verdi. Böylece nükleer kriz, yalnızca teknik bir dosya olmaktan çıkıp bölgesel güç rekabetinin merkezine yerleşti.

5. Diplomatik Açılım ve JCPOA: 2013’te Hasan Ruhani’nin seçilmesiyle birlikte diplomasi yeniden ivme kazandı. 2015’te imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı, İran’ın zenginleştirme kapasitesini sınırlandırırken yaptırımların kademeli kaldırılmasını öngördü. Anlaşma teknik açıdan önemliydi çünkü, bu sayede zenginleştirme oranı %3,67 ile sınırlanırken santrifüj sayısı azaltıldı. Öte yandan ağır su reaktörü yeniden tasarlandı ve IAEA denetimleri genişletildi.

Ancak JCPOA’nın yapısal bir zaafı vardı; füze programı ve bölgesel vekil ağları kapsam dışı bırakılmıştı. Bu nedenle anlaşma, nükleer dosyayı geçici olarak stabilize etse de jeopolitik rekabeti çözmedi.

6. Stratejik Sonuçlar: 2002–2015 dönemi, askeri hava saldırıları yerine ekonomik ve siber baskının tercih edildiği, caydırıcılığın doğrudan savaş tehdidi yerine eşik stratejisi üzerinden yürütüldüğü ve diplomasi, yaptırım ile sabotajın eş zamanlı kullanıldığı yeni bir çatışma modeline işaret etmesi bakımından öğreticidir.

Bu dönem aynı zamanda şu gerçeği ortaya koydu: Bir nükleer program yalnızca teknik kapasite değil; siyasal güvenlik mimarisinin parçasıdır. Bu nedenle mesele yalnızca santrifüj sayısı değil, rejim güvenliği algısıdır. Sonuç olarak 2002–2015 arası süreç, klasik savaş ile barış arasındaki çizginin bulanıklaştığı; siber alanın, finans sisteminin ve diplomatik masanın aynı anda çatışma sahasına dönüştüğü yeni bir jeopolitik çağın başlangıcıdır. İran, bu dönüşümün laboratuvarı işlevi görmüştür.