Avrasya ve Türk Dünyasında Enerji Güvenliği ve Egemenliği

Bir önceki yazıda Daniel Yergin‘in 2006 ve Michael C. LaBelle‘in 2024 tarihli makalelerini özetlemiştik. Yergin enerji güvenliği için dört ilke sıralıyordu: tek kaynağa bağlı kalmamak, yedek tutmak, tek bir dünya piyasası olduğunu kabul etmek ve doğru bilgi. LaBelle ise Rusya ile Avrupa arasındaki karşılıklı bağımlılık döneminin bittiğini savunurken süreci; güvenlik, egemenlik ve dayanışma kavramlarıyla anlatıyordu.

Bu yazıda aynı kavramlarla Avrasya‘nın ve Türk dünyasının bu kışki enerji tablosuna bakıyoruz.

Karşılıklı bağımlılığın sonu: Avrupa

LaBelle‘in anlattığı kopuş bu yıl bir takvime bağlandı. AB Konseyi 26 Ocak 2026’da Rus boru hattı gazı ve LNG ithalatını aşamalı olarak yasaklayan tüzüğü kabul etti. Takvime göre Rus LNG’si 2027 başında, boru hattı gazı ise 2027 sonbaharında tamamen kesilecek.

Rakamlar da aynı yönü gösteriyor. Gazprom‘un Avrupa’ya sattığı gaz 2025’te 18 milyar metreküpe indi. Bu, 1973’ten bu yana en düşük seviye. Avrupa kışa düşük depolarla giriyor: Gas Infrastructure Europe verilerine göre ekim başında AB depoları yüzde 72 civarında dolu. Bu oran beş yıllık mevsim ortalamasının altında.

Egemenlik ve dayanışma: Macaristan’ın davası

AB’deki oylamada 27 üyeden 24’ü evet dedi. Macaristan ile Slovakya karşı oy kullandı, Bulgaristan çekimser kaldı. Karar oybirliğiyle değil, nitelikli çoğunlukla alındı.

TDT‘nin gözlemci üyesi Macaristan, 2 Şubat’ta kararı AB Adalet Divanı’na taşıdı. Budapeşte’nin gerekçeleri LaBelle’in kavramlarıyla aynı kelimeleri kullanıyor. Macaristan, yasağın oybirliği gerektiren bir yaptırım olduğunu ve enerji dayanışması ilkesini ihlal ettiğini savundu. Slovakya da nisan ayında dava açacağını duyurdu. Macaristan gazının büyük bölümünü Rusya’dan, bugün Rus gazını Avrupa’ya taşıyan tek boru hattı olan TürkAkım üzerinden alıyor.

Karşılıklı bağımlılığın yeni adresi: Orta Asya

Rus gazının Avrupa’daki payı daralırken Orta Asya‘ya sevkiyat artıyor. Gazprom, 2026’da Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’a gönderdiği gazı yaklaşık yüzde 70 artırdığını açıkladı.  Sovyet döneminde bölgenin gazını Rusya’ya taşımak için kurulan Orta Asya–Merkez boru hattı bugün ters yönde çalışıyor. Rus gazı Kazakistan üzerinden Özbekistan‘a ulaşıyor.

En büyük değişim Özbekistan’da yaşandı. Ülke 2023’te net gaz ithalatçısı oldu ve 2025’te Gazprom’dan 6,48 milyar metreküp gaz aldı. Uluslararası Enerji Ajansı bu rakamın 2026’da 10 milyar metreküpü aşmasını bekliyor. Özbekistan’ın kendi üretimi ise 2026’nın ilk yarısında yüzde 16,4 düşüşle 18,3 milyar metreküpe geriledi. Ülke tek kaynağa da bağlı değil: Türkmenistan önemli tedarikçilerinden biri olmayı sürdürüyor, güneş ve rüzgâr kapasitesi de hızla artıyor. Kırgızistan ise Gazprom ile 2040’a kadar uzanan uzun vadeli anlaşmalar imzaladı.

Güvenlik marjı ve bilgi: Kırgızistan

Yergin’in ikinci ilkesi yedek tutmaktı. Kırgızistan’da bu yedeğin adı Toktogul Barajı. Baraj ülke elektriğinin yaklaşık yüzde 40’ını üretiyor ve su seviyesi geçen yılın gerisinde. Enerji Bakanlığı 2026 için yaklaşık 4,1 milyar kilovatsaatlik bir elektrik açığı öngörüyor. Bu açık Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan ve Rusya’dan yapılacak ithalatla kapatılacak.

Yergin’in dördüncü ilkesi doğru bilgiydi. Kırgızistan’da bir süredir gizli tutulan Toktogul verileri, hükümetin yeni kararıyla yeniden kamuoyuyla paylaşılacak.

Bölgede komşuluk düzenlemeleri de var. Geçen kış Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan bir su-enerji protokolü imzalamıştı. Buna göre kışın Kırgızistan’a elektrik verildi, Kırgızistan da yazın sulama suyunu aşağı havzadaki komşularına bıraktı.

Çeşitlendirme: Hazar’ın iki yakası

Yergin’in ilk ilkesi tek kaynağa bağlı kalmamaktı. Hazar’ın batısında Azerbaycan, gazını satacağı ülkelerin sayısını artırıyor. Ülke 2025’te 51,5 milyar metreküp gaz üretti, 25,2 milyar metreküp ihraç etti. SOCAR, Ocak 2026’dan itibaren TAP hattı üzerinden Almanya ve Avusturya’ya da gaz vermeye başladı. Böylece Azerbaycan gazı alan ülke sayısı 16’ya çıktı.

Hazar’ın doğusunda Türkmenistan, dünyanın en büyük dördüncü kanıtlanmış doğal gaz rezervine sahip. Ancak ihracatının büyük bölümü tek bir alıcıya, Çin’e gidiyor. Türkmen gazının İran üzerinden takasla Türkiye’ye ulaşması Mart 2025’te başladı, fakat sevkiyat kısa süre sonra durdu. ABD’nin İran’a yönelik yaptırımları, aynı yıl gaz takaslarını da kapsayacak şekilde genişletildi. Türkmen gazının İran üzerinden Azerbaycan’a takası ise Ocak 2024’ten bu yana askıda. İran, ekim başında Aşkabat‘taki yatırım forumunda Türkmenistan ve Orta Asya ülkelerine yeni takas önerileri sundu.

Çeşitlendirme ve egemenlik: Türkiye

Türkiye’nin gündemindeki başlıklardan biri İran kontratı. Yılda 9,6 milyar metreküplük uzun vadeli anlaşmanın bitiş tarihi Temmuz 2026’ydı. Türkiye 2025’te İran’dan 7,6 milyar metreküp gaz almıştı; bu miktar toplam gaz ithalatının yüzde 13’üne denk geliyordu. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar nisan ayında, bölgedeki savaş nedeniyle uzatma müzakeresine henüz başlanmadığını söylemişti.

Bayraktar, Türkiye’nin Rusya, İran ve Azerbaycan gazına ihtiyaç duyduğunu, LNG yoluyla farklı kaynaklardan da gaz alınacağını ifade etmişti. Bakanlığın açıklamalarına göre hedef, tek bir kaynağa bağlı kalmayan dengeli bir portföy. Türkiye kendi iletim sistemini Balkanlara da açıyor: 1 Şubat 2025’ten itibaren Türkiye üzerinden Slovakya‘ya gaz ulaştırılmaya başlandı.

Tek piyasa ve boğazlar: Hürmüz

Yergin 2006’da enerji zincirinin zayıf noktalarını sayarken Hürmüz Boğazı‘nı listenin başına koymuştu. Bu kış, 28 Şubat’ta başlayan ABD–İran savaşının ardından Hürmüz’deki belirsizliğin sürdüğü bir ortamda geliyor. Brent petrol 30 Nisan’da gün içinde 126,41 dolarla savaş döneminin zirvesini görmüştü. Yergin aynı listede İstanbul Boğazı‘nı da Rus ve Hazar petrolünün ana çıkış yolu olarak anmıştı.

Dayanışmanın Türk dünyası masası: TDT

LaBelle’in anlattığı dayanışma AB üyeleri arasındaydı. Türk Devletleri Teşkilatı’nda da enerji, ortak projelerin başında geliyor. Aralık 2025’te İstanbul’da toplanan TDT Enerji Bakanları Toplantısı’nda üç proje öne çıktı: Azerbaycan–Kazakistan–Özbekistan yeşil enerji ortaklığı, Azerbaycan–Gürcistan–Türkiye–Bulgaristan Yeşil Enerji Koridoru ve Karadeniz’in altından geçecek elektrik kablosu. Bakan Bayraktar, doğudan batıya yenilenebilir elektrik taşıyacak büyük bir yeşil şebeke ve Hazar üzerinden elektrik geçişi hedefini paylaştı. Dünyada üretilen uranyumun yüzde 40’ının TDT üyesi ülkelerden geldiğini de hatırlattı.

2 Nisan 2026’da Bakü’de yapılan TDT hükümet başkanları toplantısında güvenilir ve çeşitlendirilmiş enerji arzının önemi vurgulandı. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev‘in önerdiği TDT Enerji Verimliliği Konseyi de gündemde. 15 Mayıs’ta Kazakistan’ın Türkistan kentinde yapılan gayriresmî zirvenin ardından sıradaki adres, Türkiye’nin ev sahipliği yapacağı olağan zirve.

Kapanış

Yergin’in ilkeleri ve LaBelle’in kavramları bu kış Avrasya’nın farklı köşelerinde farklı başlıklarla gündemde. Avrupa’da bir yasak takvimi ve bir mahkeme dosyası, Orta Asya’da yani Türkistan’da yön değiştiren bir boru hattı, Kırgızistan’da bir barajın su seviyesi, Hazar’da yeni alıcılar ve askıdaki takaslar, Türk dünyasında ise ortak enerji projeleri var. Önceki yazıda depoları ve stokları saymıştık. Bu kış o tabloya kontrat tarihleri, mahkeme dosyaları ve boru hatlarının akış yönleri de eklendi. Türkiye’nin ve çevresindeki ülkelerin son derece sıcak gündemlerle meşgul olduğu ve savaş çağrılarının yükseldiği şu dönemde ve sonrasında kışın nasıl geçeceği bu işbirliklerinin somut yansımalarıyla belli olacak. Her durumda da şartlar ne olursa olsun, kış bütün soğukluğuyla geliyor…

Yararlanılan kaynaklar

Yazının çerçevesi ik”i temel metne dayanıyor: Daniel Yergin, “Ensuring Energy Security”, Foreign Affairs, Cilt 85, Sayı 2 (2006) ve Michael C. LaBelle, “Breaking the era of energy interdependence in Europe”, Energy Strategy Reviews, Cilt 52 (2024). Güncel veriler için AB Konseyi açıklamaları ve REPowerEU tüzüğü, Gas Infrastructure Europe (GIE) depolama verileri, T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı açıklamaları, Azerbaycan Enerji Bakanlığı ve SOCAR duyuruları, Gazprom açıklamaları, Kırgızistan Enerji Bakanlığı ve Bakanlar Kurulu kararları, Türk Devletleri Teşkilatı resmî açıklamaları ve Türkmenistan hükümeti duyuruları esas alındı. Olayların aktarımında Anadolu Ajansı, Bloomberg HT, Reuters, Interfax, TASS, Times of Central Asia, Eurasianet, Telex, 24.kg, Akchabar ve Trend haberlerinden yararlanıldı.