Cüzdan Hafif, Hayat Ağır

Sabah okul yolunda, kantin önünde sıraya giren bir öğrenci var. Geçen yıl aynı kantinden yarım tost ve ayran alan o çocuk, bu yıl sadece yarım tostla yetiniyor. Çünkü geçen yıl 43 liraya aldığı menü, bugün 65 lira. Bir öğretmen öğle arasında aynı menüyü görünce gülümsüyor: “Bizim maaş artmadı ama tost zamlandı.” Tost hâlâ aynı tost ama cebindeki para, artık aynı para değil. Anne, babalar artık aynı ücretle aynı ürünü alamıyor. Ya miktarını azaltıyor ya alternatife yöneliyor. Bu küçük değişim, toplumun geniş kesimlerinde büyük daralmaya dönüşüyor. Çünkü çocukların beslenmesi, servis parası, forma ve kırtasiye gideri artarken maaşı aynı kalıyor. İşte alım gücü dediğimiz şey tam olarak bu: paranın değil, hayatın değer kaybı.

Alım gücü demek sadece paranın miktarı değil, o paranın ne alabileceğiyle ilgilidir. Markete giden emekli, etikete bakarken derin bir nefes alıyor. Geçen hafta aldığı süt, bu hafta zamlanmış. Pazarda domatesin, salatalığın fiyatı, artık kahvaltı masasında tartışma konusu. Orta halli bir aile pazar poşetleri tartılırken artık kilo değil adet hesabı yapıyor. “Dört tane elma yeter”, “iki salatalık fazla olur” gibi cümleler, memleketin yeni ekonomi sözlüğüne çoktan girdi bile. Halkın ekonomisi, ekranlardaki büyüme hikâyelerinden değil, pazar tezgahından okunuyor.

Market arabaları yarı dolu, pazar fileleri yarı boş. Vatandaş artık aldığı her ürünün fiyatını ezberlemiş durumda. Çünkü bir hafta önceki etiketle bugünkü etiket aynı değil. Market çıkışında insanlar fişe bakıyor; kasada değil, eve varınca şok yaşıyor. Raflardaki fiyatlar değil, yüzlerdeki ifade değişti: yorgunluk, öfke ve kabulleniş. Çünkü alım gücü azaldıkça, hayatın kendisi pahalılaşıyor. Artık maaşlar değil, ay sonları konuşuluyor.

Resmî rakamlara göre enflasyon düşüyor olabilir ama halkın mutfağında düşen tek şey alım gücü. Rakamlar düşse bile, halkın hissettiği enflasyon yükseliyor.

Kredi kartları bu hikâyenin görünmeyen kahramanları oldu. BDDK verilerine göre bireysel kredi kartı borcu son bir yılda %57’den fazla arttı. Eylül ayı itibariyle 2,6 trilyon lirayı aşan kart borcu, artık gelirden çok borçla dönen bir yaşamın sembolü. Artık maaşlar ihtiyaçları karşılamıyor, kartlar ihtiyaçların yerine geçiyor. Kartı olan yaklaşık 40 milyon kişi, kişi başı ortalama 65 bin TL borçla karşı karşıya. Her ay yeni bir limit açılıyor, ama aynı anda yeni bir zincir daha ekleniyor. Vatandaş borçlanarak yaşıyor, borçla nefes alıyor. Ödemesi bitmeden yeni taksit başlıyor. Yani vatandaş artık geçinebilmek için borçlanıyor. Ay sonu geldiğinde, “maaş yattı” sevinci değil, “kart ekstresi” kaygısı alıyor.

Bu, bir tercihin değil, bir mecburiyetin tablosu.
Sokakta herkes aynı soruyu soruyor:
“Artık kazandığımız neden yetmiyor?”

Cevap basit ama acı:
Gelir artmıyor, gider artıyor.
Yani halk büyümüyor, sadece fiyatlar büyüyor.

Durum sadece gıda ile sınırlı değil. Kira, ulaşım, ısınma üçgeni içinde yaşam maliyeti artmış durumda. Ortalama bir memur maaşıyla büyükşehirde bir dairenin kirasını karşılamak artık neredeyse imkânsız. Emekli maaşıyla kirada oturmaksa matematiksel olarak mümkün değil. Bu yüzden birçok aile şehir çeperlerine taşınıyor, bazı gençlerse ailesinin yanına geri dönüyor.

Eskiden “orta direk” denilen kesim, artık ay sonunu hesaplıyor. Memur, küçük esnaf, emekli aynı cümleyi kuruyor: “Artık eskisi gibi alamıyoruz.” Bir zamanlar haftada bir et almak sıradandı; bugün hayale dönüştü. Yaz tatili, okul gezisi, dışarıda yemek yemek… Hepsi lüks kategorisine geçti.

Hayatın her alanında sessiz bir davranış değişimi var:
Evde tost yapmak, yaz tatilini iptal etmek, “bu yıl olmasın” demek…
Bir zamanlar çocukların süt içmesi sağlıklı büyümenin işaretiydi; şimdi “yarım litre yeter” deniyor.

Kantindeki tost, marketteki süt, pazardaki domates… Bunların hepsi ekonominin en sade göstergesi haline geldi. Çünkü istatistiklerin anlatamadığını, vatandaşın cüzdanı anlatıyor.

Bunların her biri birer mikro hikâye ama birleşince koca bir toplumsal hikâyeyi anlatıyor.

Sorunun kaynağı sadece fiyat artışları değil, gelirlerin yerinde sayması. Bir ülkede çalışan kesim, emeğinin karşılığını alamıyorsa orada refahtan bahsedilemez. Üstelik bu sadece ekonomik bir mesele değil, toplumsal huzurun da anahtarıdır. Çünkü eşitsizlik arttıkça toplumun umudu zayıflar. Bunun adı sadece ekonomik kriz değil, toplumsal yorgunluktur.

İktidarın “büyüyoruz” söylemi, sokakta yankı bulmuyor artık. Çünkü büyümeden vatandaşa düşen pay, etiketlerdeki artış kadar bile değil. İnsanlar büyümeyi artık maaş bordrosunda değil, alışveriş fişinde hissediyor.

Ekonomi politikalarında yapılan en büyük hata, büyümeyi adaletle değil, hızla ölçmek. Hızlı büyüyen ama adaletsiz dağılan bir ekonomi, aslında kendi içinde çöküyordur. Bugün yaşadığımız tablo tam da bu: büyüme rakamı var, ama refahın kendisi yok. Halkın gündelik yaşamında artık bir gerçek var: Para var ama gücü yok.

Bu tabloyu değiştirmek mümkün mü? Elbette. Ama bunun yolu, yalnızca faiz kararıyla değil; ücret politikası ve vergi adaletiyle açılabilir.

Alım gücünü korumanın ilk şartı, ücretleri piyasanın gerisinde değil, hayatın temposunda tutmaktır. Enflasyonu düşürmek sadece fiyatları değil, endişeleri de dengelemektir. Ücret artışları kâğıt üstünde değil, sofrada hissedilmelidir.

Krediye bağımlı bir yaşam yerine adil bölüşümü esas alan bir sistem kurulmalıdır.

Vergi yükü dar gelirlinin sırtından alınmalı. Vergi sistemi değişmeli; tüketimi değil kazancı esas almalı. Ücretlilerde vergi dilim matrahı genişletilmeli, çok kazanandan çok, az kazanandan az vergi alınmalı, dolaylı vergilerin yükü azaltılmalıdır. Servet vergileri etkinleştirilmeli, adil bölüşüm gözetilmelidir.

Ayrıca devletin tasarrufu, vatandaşa örnek olmalıdır.
Çünkü vatandaş artık basit bir soru soruyor:
“Ben tasarruf ediyorum da devlet ediyor mu?”

Son olarak;
Bir ülkenin gücü, vatandaşının cebindeki parayla değil; o paranın satın alabildiği umutla ölçülür. Bugün o umut zayıfladı. Ancak bu hikâye böyle gitmek zorunda değil. Alım gücünü yeniden kazanmanın yolu, emeğe değer vermekten, adaleti ekonominin merkezine koymaktan geçiyor.

Çünkü refah, rakamlarda değil sofralarda hissedilirse anlam kazanır.
Ve bugün, bu ülkede milyonlar aynı şeyi fısıldıyor:
“Cüzdan hafif, hayat ağır.”