Jeopolitik Dengelerin Kırılma Hattında Ukrayna Savaşı

Küresel siyasetin gürültülü koridorlarında, devletlerin büyük hesaplarını perdeleyen retorik çoğu zaman savaşın çıplak hakikatini görünmez kılar. Oysa hakikat, çoğu zaman en çok kuşatılan ülkenin, en az söz hakkı olan toplumun, diplomasi masasında en küçük sandalyeye sahip halkın omuzlarına çöker. Ukrayna-Rusya savaşı da tam anlamıyla böyle bir sahnedir: güç siyasetinin tüm dişlileri dönmekte, fakat savaşın gerçek bedelini ödeyenlerin sesleri duyulmamaktadır.

Savaşın uzun süreli bir yıpratma aşamasına evrildiği mevcut dönemde, ABD’de gerçekleşen yönetim değişikliğinin uluslararası dengelere yansıyan etkileri, Avrupa Birliği’nin görünür hâle gelen jeopolitik hassasiyetleri, Rusya’nın sahadaki konumunu koruma kapasitesi ve Ukrayna’nın giderek zorlanan kaynak yapısı, “barış” kavramını yeniden uluslararası gündemin üst sıralarına taşımaktadır. Bununla birlikte ortaya çıkan tablo, geleneksel anlamıyla bir barış müzakeresi çerçevesinden ziyade, tarafların kendi kayıplarını sınırlamaya yönelik stratejik pozisyon arayışlarını yansıtmaktadır.

Bu çok katmanlı durum, klasik realizmin güç merkezli açıklamalarını tek başına yeterli kılmamaktadır. Zira süreç, tarihsel hafızanın şekillendirici etkilerinden, medeniyet söylemlerinin belirleyici tonlarından, dönüşüm sürecine giren mevcut uluslararası düzenin gerilimlerinden ve yeni aktörlerin ortaya çıkışıyla oluşan dinamik güç rekabetinden önemli ölçüde beslenmektedir.

Aşağıdaki analiz, bu çok katmanlı denklemi hem siyasi hem de ahlaki düzlemde ele alarak—sesi bastırılanların hakkını gözeten bir dış politika bakışıyla—yeniden kurmayı amaçlıyor.

I. Amerikan Siyasetinde Yön Değişimi ve Pragmatizmin Yeni Yüzü:

ABD’de Trump’ın yönetime yeniden gelmesiyle birlikte Ukrayna politikasının geleceği Washington’da ciddi bir tartışma başlığına dönüşmüş durumda. Mevcut yönetim Ukrayna’ya mali ve askeri desteği ittifakın güvenilirliği açısından vazgeçilmez görürken, diğer kanat giderek daha belirgin bir şekilde “maliyet-fayda” hesabı yapıyor.

Bu ikinci yaklaşım, stratejik hedefi demokrasi yaymak veya liberal düzeni korumak olarak tanımlamıyor; onun yerine Amerikan halkının iç gündemini, ekonomik sıkıntıları ve “sonsuz savaş yorgunluğunu” merkeze alıyor. Böyle bir perspektif, ABD’nin küresel konumunu yeniden tanımlarken, müttefiklerin güvenlik taleplerinden ziyade Washington’un iç siyasal dengelerini önceleyen bir çizgiye sürükleniyor.

Bu yaklaşımın Rusya-Ukrayna savaşına yansıması çok katmanlıdır. Ukrayna’nın askerî açıdan daha fazla desteklenmesine mesafeli bir yaklaşım içerir. Bu bakış, savaşın kazanılamayacağı kanaatine yaslanıyor ve “müzakere için uygun zemin oluşturma” söylemiyle destek azaltımını meşrulaştırıyor. Aynı zamanda Rusya’yla kontrollü bir rekabet içeriyor. Büyük güçler arası savaş ihtimalinin azaltılması, küresel ekonomik istikrarın korunması ve Çin’e karşı stratejik konumlanma, bu yaklaşımın temel motivasyonları arasında.

Bu değişen yaklaşımla birlikte AB’yi daha fazla sorumluluk almaya zorlamaktadır. Transatlantik ilişkilerin yeni ekseni, ABD’nin doğrudan angajman yerine Avrupa’nın öncülük ettiği bir savunma yapılanmasını teşvik ediyor.

Bu tabloya bakıldığında ABD’nin Rusya’ya “tavizkâr” davrandığı yönündeki değerlendirmeler, aslında yeni Amerikan pragmatizminin dış politikaya yansımasından ibaret görünüyor. Bu taviz, Rusya’ya duyulan sempati veya aynı zeminde buluşma isteğinden değil, küresel gücünü yeniden konumlandırmak isteyen bir devlet aklının tercihlerinden kaynaklanıyor.

II. Avrupa Birliği’nin Çatlak Zemini ve iki önemli soru: Güvenlik mi, Ekonomi mi?

AB’nin Ukrayna konusundaki pozisyonu hem bir zorunluluk hem bir çelişki barındırıyor. Bir yandan Rusya’nın genişleme kapasitesini sınırlamak, Avrupa güvenlik mimarisinin geleceği açısından vazgeçilmez kabul ediliyor. Diğer yandan kıtanın iş dünyası, enerji bağımlılığı ve ekonomik kırılganlıkları, özellikle Almanya ve Fransa gibi ülkelerin daha temkinli bir pozisyon almasında etkili oluyor. AB’nin ABD’den farklılaşan üç yönü var:

• Coğrafi yakınlık: Savaşın sonuçlarından en çok etkilenen bölge Avrupa olduğu için güvenlik algısı daha yüksek.
• Enerji krizi sonrası ekonomik kırılganlık: Rusya gazına bağımlılığın azaltılması hâlâ yüksek bir maliyete sahip.
• Siyasi bütünleşmenin kırılganlığı: AB içinde Ukrayna’nın geleceğine dair görüş ayrılıkları derinleşiyor; Polonya ve Baltık ülkeleri daha agresif bir çizgideyken, güney ülkeleri daha temkinli.

Bu nedenle AB, Ukrayna’nın toprak bütünlüğünü savunmayı sürdürse de, savaşın uzun vadeli bir yıpratma savaşına dönüşmesinin maliyetini tek başına göğüsleyecek güçte değil. Siyasi söylemler sert, fakat stratejik adımlar giderek daha ihtiyatlı.

III. Rusya’nın Sahadaki Kazanımları (Güç Siyasetinin Sınırları):

Rusya sahada elde ettiği kazanımlar karşılığında masaya “ödün” koymaya hazır bir görüntü vermiyor. Çünkü Moskova açısından bu savaş sadece Ukrayna ile sınırlı bir bölgesel kriz değil; kendi devlet aklının varoluşsal bir parçası.

Rusya’nın vazgeçmeyeceği üç temel başlık var:

• Kırım’ın statüsü: Kırım’ın Rusya açısından hem askeri hem medeniyet tasavvuru bakımından sembolik bir anlamı var; geri verilmesi söz konusu değil.
• Doğu Ukrayna’daki fiili kontrol alanları: Bu bölgeler, Moskova’nın güvenlik mimarisinin tampon hattı niteliğinde.
• Ukrayna’nın NATO dışı kalması: Bu talep, Kremlin için savaşın başlangıcındaki ana motivasyondu.
• Ancak Rusya’nın kazandığı her mevzi, aynı zamanda yeni bir kaybın da habercisi: Ekonomik yaptırımlar, uluslararası izolasyon, uzun vadeli teknolojik gerileme ve Çin’e bağımlılığın artması, Moskova’nın gelecekteki hareket alanını daraltan unsurlar.

IV. Asıl Kazanan Kim (Çok Kutuplu Düzenin Gölgesi)?

Günümüzün jeopolitik satrancında kazanım, sadece toprak veya askeri üstünlükle ölçülmüyor. Küresel sistemin geleceğinde pozisyon alma becerisi, diplomatik manevra alanı ve orta-uzun vadeli stratejik derinlik, en az askeri başarı kadar belirleyici. Bu çerçevede asıl kazananlar tahmin edildiği kadar belirgin değil: Çin, Rusya üzerindeki ekonomik ve stratejik nüfuzunu artırarak orta vadede güçlü bir konum elde etti. ABD, Avrupa’nın güvenlik bağımlılığını yeniden pekiştirdi; fakat kendi içinde tartışmalı bir fayda tablosuyla. AB, enerji bağımlılığını çeşitlendirme fırsatı yakaladı ama siyasi bütünlüğü sınandı. Rusya, sahada kazanım elde etti fakat uzun vadeli maliyeti yüksek olacak bir güç yorgunluğuna sürükleniyor. Bu tablo, küresel düzenin kesin bir kazananının olmadığını; aksine tüm aktörlerin farklı düzeylerde kayıp-kazanç dengesine sürüklendiğini gösteriyor.

V. Ukrayna’nın Mecburiyeti:

Ukrayna, savaşın başlamasından bu yana hem askeri kapasitesini hem ekonomik altyapısını hem de toplumsal dinamizmini büyük ölçüde tüketmiş durumda. Ülkenin zorunluluklarını şekillendiren başlıca beş unsur var:

• Askeri tükenmişlik: Sahada insan kaynağı ve mühimmat kapasitesi ciddi ölçüde eridi.
• Ekonomik çöküş: GSYH’nin büyük kısmı kaybedildi; altyapı yıkıldı.
• Milyonlarca insanın ülkeyi terk etmesi: Demografik yapıyı geri dönülmez biçimde zayıflatan bir faktör.
• ABD ve AB desteğine bağımlılık: Bu bağımlılık, Ukrayna’nın kendi geleceğini belirleme iradesini sınırlayan bir yapısal meseleye dönüştü.
• Savaşın siyasi meşruiyetinin aşınması: Toplum içinde yorgunluk artıyor; yönetimin hareket alanı daralıyor.

Bu nedenle Ukrayna, barışın kapsamı konusunda geniş bir inisiyata sahip değil. Barışa mecbur bırakılmasının sebebi, yalnızca dış baskı değil; aynı zamanda savaşın sürdürülebilir olmaktan çıkması.

Modern uluslararası sistem, savaşı bir güç mücadelesi olarak ele alma eğiliminde. Fakat savaşın gerçek anlamı, devletlerin çizdiği haritalarda değil; bombalanmış evlerin avlularında, göç yollarında, kaybedilen nesillerin sessizliğinde saklıdır. Bu sessizlik, çoğu zaman büyük güçlerin masa başı hesaplarında hiç duyulmaz.

Ukrayna savaşında da benzer bir manzara var:

• Diplomasi masasında konuşanlar, savaşın bedelini ödemeyenler.
• Coğrafyanın kaderini çizenler, o kaderi yaşamak zorunda olmayanlar.
• “Gerçekçilik” adına yapılan hesaplar, insanların hayatlarını görünmez kılıyor.

Devletler için strateji olan şey, toplumlar için yıkımdır. Bu nedenle barış arayışının merkezine yalnızca jeopolitik çıkarları değil, aynı zamanda insan onurunu koymak gerekir. Fakat mevcut küresel sistemde barış bile güç dengelerinin bir işlevi olarak tanımlanıyor. Bu da barışın adalet değil, sadece yeni bir statüko anlamına gelmesi riskini doğuruyor.

VI. Yeni Düzen Arayışı ve Eski Hesapların Gölgesi

Dünya, Soğuk Savaş sonrası kurulan liberal düzenin çözülüşüne tanıklık ediyor. Ukrayna savaşı bu çözülüşün en görünür örneği. ABD küresel hegemonyasını yeniden tanımlıyor. Avrupa kendi güvenliğini üstlenmekte zorlanıyor. Rusya güç gösterisiyle prestijini korumaya çalışıyor. Orta ölçekli güçler yeni ittifaklar arıyor. Çin sessiz, fakat belirleyici bir yükseliş içinde.

Bu geçiş dönemlerinde her devlet kendi geleceğini tahmin etmeye değil, tasarlamaya çalışır. Bu nedenle Ukrayna savaşı sadece iki ülke arasındaki çatışma değil; küresel güç merkezlerinin yeniden dağılımının bir göstergesidir.

Barışın adı ne olacak? Barış, Ukrayna için bir zorunluluk; Rusya için bir taktik, ABD için bir iç politika malzemesi, AB için bir güvenlik meselesi. Fakat bu barışın hangi adla geleceği belirsiz. Savaşın durması, adaletin sağlandığı anlamına gelmeyecek. Çünkü adalet ancak güç siyasetinin arka planına sıkışmamış bir vicdanla mümkündür. Bugünün uluslararası düzeninde o vicdanın sesi çok zayıf. Fakat yine de insanlığın yeryüzündeki yolculuğu, güçlülerin kazanımlarından çok, adaletin hatırlanıp hatırlanmadığıyla anlam kazanır.

Ukrayna savaşı sona erdiğinde devletlerin zafer ilanları olacak; fakat savaşın gerçek galibi, barışın kim için tesis edildiğine göre belirlenecek. Eğer barış, sadece güç dengelerini korumak için kurulursa bu zafer değil, sadece yeni bir yenilginin başlangıcı olur. Gerçek barış, coğrafyası acıyla çizilmiş toplumların sesi duyulduğunda mümkün olacak. Ve dünya, yeni bir düzen arayışında olsa da, adaletin sessiz ama ısrarlı çağrısı hâlâ varlığını sürdürüyor. Bu çağrı, bütün hesapların üzerinde bir anlam taşıyor.