Kader ve İrade: İslam Siyaset Düşüncesinde Siyasi Sorumluluk Felsefesi-1

Teolojik Bir Meselenin Siyasal Kökenleri

İslam düşünce tarihinde “kader” meselesi, genellikle bir iman esası ve metafizik bir spekülasyon konusu olarak ele alınır. Ancak bu meselenin ortaya çıkış koşulları ve erken dönemdeki seyri incelendiğinde, kader tartışmalarının hiçbir zaman salt teolojik bir merakın ürünü olmadığı görülür. Bilakis, insan fiillerinin kaynağına dair sorular, doğrudan siyasi iktidarın meşruiyeti, yöneticinin sorumluluğu ve muhalefetin meşruiyeti gibi temel siyasi meselelerle iç içe gelişmiştir. Bu yazı dizisinin çıkış noktası da tam olarak burasıdır: İnsan fiillerinde özgür müdür? Bu basit gibi görünen soruya verilen cevap, siyasi iktidarın sınırlarını, yöneticinin hesap verebilirliğini ve yönetilenlerin itaat yükümlülüğünü kökten değiştiren sonuçlar doğurur.

İslam’ın ilk yüzyılı, bu sorunun ne kadar yakıcı olduğunu gösteren olaylarla doludur. Hz. Osman’ın şehit edilmesiyle başlayan iç savaşlar (fitne), Cemel ve Sıffin savaşları, Kerbela faciası, Harre Vakası ve Abdullah bin Zübeyr isyanı gibi hadiseler, Müslüman toplumu derin bir siyasi ve ahlaki krizle karşı karşıya bırakmıştır. Bu olaylarda Müslümanlar birbirlerinin canlarına kast etmiş, şehirler yağmalanmış, Kâbe mancınıkla dövülmüştür. Bütün bu yaşananlardan kim sorumludur? Fail, fiili kendi iradesiyle mi işlemiştir, yoksa ilahi takdirin kaçınılmaz bir sonucu olarak mı? Eğer her şey Allah’ın kaderiyle gerçekleşiyorsa, zalim ile mazlum arasındaki fark nerede kalır? Bu sorular, siyasi mücadelelerin doğurduğu varoluşsal sorgulamalardır.

Özellikle Emevi Hilafeti döneminde kader inancı, sistematik bir siyasi ideolojiye dönüşmüştür. Muaviye ile başlayan ve sonraki Emevi halifeleri tarafından geliştirilen “Allah’ın hükmü” söylemi, iktidarı ilahi takdire bağlayarak siyasi muhalefeti gayrimeşru ilan etmenin etkili bir aracı haline gelmiştir. Bu söylem, zamanla Cebriyye olarak bilinecek katı determinist teolojik pozisyonla birleşerek, yöneticiye mutlak itaati telkin eden ve onu eylemlerinden dolayı sorgulanamaz kılan bir iktidar ideolojisine tahvil olmuştur. Buna karşılık, insanın fiillerinde özgür olduğunu savunan Kaderiyye ve daha sonra Mutezile, ilahi adalet (adl) kavramını merkeze alarak tam tersi bir siyasi pozisyon geliştirmiş, zalim yöneticinin eylemlerinden bizzat sorumlu olduğunu ve gerektiğinde ona karşı direnmenin meşruiyetini savunmuştur. Ehl-i Sünnet ise bu iki uç arasında, siyasi istikrarı önceleyen ancak yöneticinin hesap verebilirliğini sınırlayan bir orta yol inşa etmiştir.

Temel tezimiz şudur: İslam siyaset düşüncesinde kader doktrini, Emevilerin “cebir” ideolojisiyle başlayan ve Mutezile’nin “adalet” vurgusuyla karşıt bir zirveye ulaşan bir siyasi sorumluluk felsefesine dönüşmüştür. Bu dönüşüm sürecinde her bir teolojik pozisyon, aynı zamanda bir siyasi yönetim modelini ima etmiş veya meşrulaştırmıştır. Yazı dizisi boyunca, önce Emevi politik teolojisinin cebir ideolojisini nasıl araçsallaştırdığını, ardından Kaderiyye ve Mutezile’nin buna karşı geliştirdiği özgürlükçü sorumluluk felsefesini, son olarak da Ehl-i Sünnet’in sentezci yaklaşımının siyasi sonuçlarını inceleyeceğiz. Nihai olarak, insan iradesine tanınan alanın genişliği ile siyasi hesap verebilirlik arasındaki doğrudan ilişkiyi göstermeyi ve bu tarihsel tartışmaların günümüz İslam siyaset düşüncesi için taşıdığı anlamı sorgulamayı amaçlıyoruz.

Emevi Politik Teolojisi: Cebir İdeolojisi ve Sorumluluğun Reddi

Emevi Hilafeti, İslam tarihinde sadece dini otoriteye dayanmayan, daha çok kabile gücü ve askeri üstünlükle tesis edilmiş bir iktidar olarak ortaya çıkmıştır. Muaviye’nin Hz. Hasan’dan hilafeti devralmasıyla başlayan süreç, İslam siyasetinde yeni bir dönemin kapısını aralamıştır. Artık yönetim, şura ve biat gibi mekanizmalardan ziyade veraset ve güç dengesine dayanmaya başlamıştır. Ancak bu fiili durum, ideolojik bir meşrulaştırmaya muhtaçtır. İşte tam bu noktada, kader inancı devreye girmiştir.

Emevi halifeleri, iktidarlarının meşruiyetini ilahi takdire bağlayan bir söylem geliştirmişlerdir. Bu söyleme göre, Emevilerin yönetime gelmesi Allah’ın kaza ve kaderiyle gerçekleşmiştir. Dolayısıyla onlara itaat etmek, Allah’ın takdirine rıza göstermek anlamına gelirken, onlara isyan etmek, Allah’ın kaderine başkaldırı olarak nitelendirilmiştir. Halife, kendisini “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi” veya “Allah’ın kılıcı” olarak takdim etmiş, böylece siyasi otorite ile ilahi irade arasında doğrudan ve kopmaz bir bağ kurulmuştur. Bu bağ, yöneticinin eylemlerini sorgulanamaz kılmanın en etkili yoludur çünkü burada sorgulanan bir insan olmaktan çıkmış, adeta ilahi iradenin tecellisine dönüşmüştür.

Muaviye’nin şu sözü, bu zihniyetin veciz bir ifadesi olarak kaydedilmiştir: “Ben sizinle kılıcımla değil, Allah’ın kaderiyle hükmediyorum.” Bu söylem, iktidarın ham gücünü gizleyerek ona kutsal bir perde çekmektedir. İktidarın kaynağı artık toplumsal rıza veya adalet değil, doğrudan ilahi takdirdir. Bu anlayış, zamanla Emevi siyasi teolojisinin temel direği haline gelmiş ve muhalefeti bastırmanın en kullanışlı argümanına dönüşmüştür.

Kaderin bir iktidar ideolojisine dönüşmesi, en çarpıcı şekilde Emevilerin siyasi muhalefete karşı yürüttüğü mücadelede görülür. Hariciler ve Şiiler başta olmak üzere, Emevi iktidarına karşı ayaklanan gruplara askeri müdahale şeklinde verilen cevap teolojik bir çerçeveye oturtulmuştur: İsyancılar, aslında Allah’ın kaderine isyan etmektedir. Çünkü Emevilerin iktidarı Allah’ın takdiri ise, buna karşı çıkanlar Allah’ın iradesine karşı çıkıyor demektir.

Bu argümanın siyasi sonuçları son derece ağırdır. Eğer her şey önceden belirlenmişse ve insanın elinde bir seçim imkânı yoksa, o zaman zalim yönetici de zulmünü Allah’ın kaderiyle işlemektedir. Bu durumda yöneticiyi eleştirmek, siyasi bir muhalefetin ötesinde teolojik bir sapkınlık haline gelmektedir. Emeviler, tam da bu mantığı kullanarak muhaliflerini “kaderi inkâr” ile suçlamış, böylece siyasi rakiplerini dinden çıkmakla itham etmenin yolunu açmışlardır. Harre Vakası’nda Medine halkının ayaklanması bastırıldıktan sonra yapılan konuşmalarda bu söylemin izlerini görmek mümkündür.

Aynı zamanda bu anlayış, Emevi iktidarının işlediği suçları da meşrulaştırma işlevi görmüştür. Kerbela’da Hz. Hüseyin’in katledilmesi gibi büyük trajediler, “Allah’ın takdiri” çerçevesinde açıklanmış, böylece faillerin sorumluluğu ilahi iradeye havale edilerek hafifletilmeye çalışılmıştır. Bu, tam anlamıyla bir sorumluluktan kaçış mekanizmasıdır ve siyasi iktidarın kendini aklamak için teolojiyi nasıl araçsallaştırdığının en etkili örneklerinden birini teşkil eder.

Emevilerin bu politik teolojisi, zamanla sistematik bir doktrine dönüşmüş ve Cebriyye olarak bilinen ekolün ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Cehm bin Safvan (ö. 745) bu ekolün en önemli temsilcisidir. Cehm’e göre insanın fiillerinde hiçbir etkisi yoktur, her şey doğrudan Allah’ın yaratmasıyla meydana gelir. İnsan, tıpkı havada uçuşan bir tüy gibi, ilahi iradenin rüzgârıyla savrulur. Bu katı determinist pozisyon, insana atfedilebilecek herhangi bir gerçek failiyeti ortadan kaldırır.

Cebriyye’nin bu görüşleri ile Emevi iktidarı arasında açık bir simbiyotik ilişki vardır. Emeviler, Cebri düşünceyi teşvik ederek kendi iktidarlarına teolojik bir dayanak sağlamış, Cebri düşünürler ise iktidarın himayesinde görüşlerini yayma imkânı bulmuştur. Bu karşılıklı çıkar ilişkisi, kader doktrininin nasıl siyasi bir araca dönüştüğünü gözler önüne sermektedir. Artık mesele, bireysel bir iman konusu olmaktan çıkmış, doğrudan devletin ideolojik aygıtının bir parçası haline gelmiştir.

Cehm bin Safvan’ın determinizmi, siyasi sonuçları bakımından değerlendirildiğinde son derece vahim bir tablo ortaya çıkar. Eğer insan fiillerinde tamamen mecbur (muztar) ise, o zaman hiçbir eyleminden dolayı sorgulanamaz. Bu sadece yönetici için değil, her insan için geçerlidir ancak asıl sorun, bu anlayışın iktidar sahiplerine sağladığı dokunulmazlıktır. Zorba yöneticiyi eleştirme hakkı ortadan kalkar çünkü onun zulmü de aslında Allah’ın fiilidir. İsyan eden asi de, isyanı bastıran asker de, hep aynı ilahi iradenin araçlarıdır. Bu tablo, ahlaki sorumluluğun tamamen buharlaştığı bir siyaset anlayışına kapı aralar.

Cebir ideolojisinin belki de en yıkıcı sonucu, zalim ile mazlum arasındaki farkı silikleştirmesidir. Eğer bütün fiiller Allah’ın kaderiyle gerçekleşiyorsa, o zaman katil ile maktul, gaspçı ile mağdur aynı ilahi iradenin tecellileridir. Bu, siyasi olduğu kadar ahlaki bir krizdir. Çünkü böyle bir dünyada adaletten, hesap vermekten ve sorumluluktan söz etmek anlamsızlaşır.

İşte tam da bu nokta, kader tartışmalarının neden bir siyasi sorumluluk felsefesine dönüştüğünü anlamak için kilit öneme sahiptir. Cebriyye’nin determinizmi, Emevi iktidarının zulümlerini gizlemek için biçilmiş bir kaftandır. Ancak bu gizleme operasyonu, aynı zamanda İslam’ın adalet, emanet ve hesap günü gibi temel kavramlarını da işlevsiz hale getirme riski taşır. Eğer her şey önceden belirlenmişse, ahiretteki hesap ne anlam ifade edecektir? Bu soru, bir sonraki bölümde ele alacağımız Kaderiyye ve Mutezile’nin itirazlarının da temelini oluşturacaktır.