Mekke Anlaşması

İRAN’A KARŞI BİR İTTİFAK MI, BÖLGESEL GÜVENLİK MİMARİSİNİN YENİ ÇEKİRDEĞİ Mİ?

7 Ağustos 2026’da Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın Mekke’de imzaladığı ortak savunma anlaşması, ilk bakışta üç ülkenin güvenlik ilişkilerini yeni bir düzleme taşıyan önemli bir askerî taahhüt olarak görünmektedir. Taraflardan birine yönelik silahlı saldırının üçüne yönelik saldırı kabul edilmesi, metnin sembolik dayanışmanın ötesine geçtiğini göstermektedir. Ancak anlaşmanın gerçek stratejik anlamı, yalnızca bu hükümde değil, hangi bölgesel güvenlik boşluğuna cevap vermeye çalıştığında yatmaktadır.

Bu nedenle Mekke Anlaşması’nı yalnızca “İran’a karşı yeni bir cephe” olarak okumak kolaycı; onu bütünüyle İran’dan bağımsız bir güvenlik girişimi olarak değerlendirmek ise gerçekçi değildir. Anlaşmanın ortaya çıktığı jeopolitik ortamda İran’ın füze ve İHA kapasitesi, vekil güçleri, Hürmüz ve Babülmendeb gibi stratejik geçiş noktaları üzerindeki etkisi ve İsrail-İran geriliminin Körfez’e yayılma ihtimali doğal olarak merkezi bir yer tutmaktadır. Fakat üç ülkenin güvenlik hesapları birbirinden o kadar farklıdır ki, ortak savunma mekanizmasını tek bir düşman üzerinden tanımlamak yapının kendi içindeki farklılıkları görmezden gelmek anlamına gelir.

Asıl mesele, üç ülkenin aynı tehdidi paylaşması değil; farklı tehditlerle karşı karşıya olan üç farklı kapasitenin birbirini tamamlamasıdır. Suudi Arabistan finansal kapasitesi, enerji altyapısı ve Körfez’deki stratejik konumuyla; Türkiye askerî kapasitesi, savunma sanayisi ve operasyonel tecrübesiyle; Pakistan ise insan gücü, füze kapasitesi ve nükleer devlet statüsüyle farklı parçaları aynı güvenlik denklemine sokmaktadır. Dolayısıyla Mekke Anlaşması’nın temel mantığı ortak bir düşman ilan etmekten ziyade, farklı güvenlik açıklarını birbirine bağlayarak caydırıcılık üretmektir.

İran Algısı: Gerçeklik ile Stratejik İletişim Arasındaki Gerilim

Bununla birlikte anlaşmanın önündeki ilk ve belki de en önemli sorun, İran tarafından nasıl okunacağıdır. Anlaşmanın İran’a karşı olduğunu söylemek için metinde açık bir hüküm bulunması gerekmiyor. Bölgesel güç dengesi çoğu zaman hukuk metinlerinden ziyade aktörlerin niyet okuması üzerinden şekillenir. İran’ın dışarıda kaldığı, Suudi Arabistan’ın merkezinde bulunduğu ve Türkiye ile Pakistan’ın askerî kapasitelerinin aynı savunma şemsiyesi altında birleştirildiği bir yapı, Tahran açısından doğal olarak bir kuşatma ihtimali yaratacaktır.

Buradaki paradoks önemlidir: Anlaşmanın caydırıcılığı arttıkça İran’ın tehdit algısı da artabilir. Daha güçlü bir caydırıcılık üretmek isteyen mekanizma, yanlış yönetildiğinde karşı tarafın daha agresif güvenlik davranışlarına yol açabilir. İran’ın kendi füze kapasitesini artırması, vekil unsurlar üzerinden baskıyı yükseltmesi veya Irak, Suriye, Yemen ve Körfez hattındaki nüfuz araçlarını daha yoğun kullanması, böyle bir güvenlik ikileminin sonuçları olabilir.

Bu nedenle Mekke Anlaşması’nın geleceği açısından en önemli meselelerden biri, “İran’a karşı değiliz” açıklamasının ötesinde, İran’a “hangi güvenlik mesajının verileceğidir”. Eğer mesaj “İran’ın bölgedeki nüfuzunu sınırlamak üzere yeni bir askerî blok kuruluyor” şeklinde algılanırsa anlaşma kendisini gerçekleştiren bir kehanete dönüşebilir. İran daha fazla tehdit hisseder, daha fazla silahlanır; Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkeleri daha fazla güvenlik arar; İsrail daha fazla müdahale alanı bulur; Türkiye ise giderek daha karmaşık bir bölgesel denklemin içine çekilir.

Buna karşılık mesaj, “Bölge ülkeleri kendi güvenliklerini daha fazla üstlenmek istiyor; bu yapı belirli bir ülkeye karşı değil, saldırının maliyetini yükseltmeye dönük” şeklinde kurulabilirse anlaşma daha geniş bir diplomatik alana sahip olabilir.

Burada “Mekke” isminin de özel bir anlamı bulunmaktadır. İsim, anlaşmaya yalnızca askerî değil, İslami ve siyasi bir aidiyet çerçevesi kazandırmaktadır. Fakat aynı nedenle İran’ın dışarıda bırakıldığı bir güvenlik yapısının mezhepsel bir blok olarak yorumlanması riski de artmaktadır. Bu risk, anlaşmanın gelecekteki genişleme stratejisini yalnızca askerî değil, aynı zamanda diplomatik bir zorunluluk haline getirmektedir.

İsrail Açısından Asıl Kaygı Ne?

Anlaşmanın İsrail açısından okunması da en az İran boyutu kadar önemlidir. İlk bakışta Tel Aviv açısından Türkiye-Suudi Arabistan-Pakistan hattının güçlenmesi, İran’ın bölgesel kapasitesini sınırlayabilecek bir gelişme olarak olumlu görülebilir. İran’ın füze ve İHA kapasitesinin oluşturduğu risklere karşı Körfez ülkelerinin kendi savunma kapasitelerini geliştirmesi, İsrail’in İran tehdidine ilişkin stratejik değerlendirmeleriyle belirli ölçülerde örtüşmektedir.

Fakat burada kısa vadeli tehdit ile uzun vadeli jeopolitik sonuç birbirinden ayrılmalıdır. İsrail açısından sorun yalnızca “İran’a karşı kim duruyor?” sorusu değildir. Daha önemli soru, “Bölgenin güvenlik mimarisini gelecekte kim şekillendirecek?” sorusudur.

Mekke Anlaşması bu bakımdan İsrail için iki yönlü bir gelişmedir. Bir taraftan İran’a karşı bölgesel kapasitenin güçlenmesi İsrail’in güvenlik çıkarlarıyla örtüşebilir. Diğer taraftan Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan gibi önemli aktörlerin güvenliklerini doğrudan Washington veya Tel Aviv merkezli bir mimariye bağlamak yerine kendi aralarında yeni bir güvenlik ağı oluşturmaları, İsrail’in bölgesel stratejik ağırlığı açısından daha karmaşık bir tablo yaratmaktadır.

Bu nedenle İsrail’in endişelerini giderecek bir anlaşma görüntüsü ile İsrail’i uzun vadede kaygılandırabilecek bir bölgesel özerklik projesi aynı anda ortaya çıkabilir. Özellikle Suudi Arabistan’ın güvenliğini yalnızca ABD’nin askerî şemsiyesine değil, Türkiye ve Pakistan gibi bölgesel aktörlerin kapasitelerine de bağlaması, Riyad’ın stratejik seçeneklerini çeşitlendirmektedir. Bu, Washington’dan kopuş anlamına gelmez. Tam tersine, Riyad’ın ABD ile ilişkisini sürdürürken pazarlık gücünü artırması anlamına gelir. Kaynak metindeki değerlendirmede de anlaşmanın Washington’dan kopuş değil, güvenlik seçeneklerini çeşitlendirme girişimi olarak okunması gerektiği vurgulanmaktadır.

Dolayısıyla İsrail’in önündeki soru, anlaşmanın İran’ı dengeleyip dengelemediğinden daha geniştir: İsrail, İran’a karşı bölgesel bir güvenlik mimarisinin güçlenmesini mi, yoksa bu mimarinin ABD ve İsrail’in doğrudan kontrolü dışında gelişmesini mi tercih edecektir? Bu iki sonuç aynı anda gerçekleşebilir.

Zamanlama Tesadüf Değil, Fakat Aciliyet Yeni

Anlaşmanın zamanlaması da dikkatle okunmalıdır. Türkiye tarafı, görüşmelerin yaklaşık iki yıl sekiz aydır sürdüğünü belirterek mekanizmanın son gelişmelerin ürünü olmadığını ortaya koymuştur. Dolayısıyla anlaşmayı yalnızca son İsrail-İran geriliminin veya Körfez’e yönelik saldırıların doğrudan sonucu olarak değerlendirmek doğru değildir. Fakat uzun süredir üzerinde çalışılan bir güvenlik mimarisinin, tam da bölgesel krizlerin yoğunlaştığı bir dönemde imzalanması da tesadüf olarak görülemez. Burada iki ayrı zamanlama üst üste binmektedir.

Birinci zamanlama yapısaldır: ABD’nin bölgesel güvenlik garantilerinin sürdürülebilirliği, Körfez ülkelerinin stratejik özerklik arayışı, Türkiye’nin savunma sanayisindeki yükselişi ve Pakistan’ın Suudi Arabistan’la geliştirdiği güvenlik ilişkisi.

İkinci zamanlama ise kriz kaynaklıdır: İran-İsrail geriliminin yeniden yükselmesi, Körfez altyapısının ve deniz yollarının kırılganlığı, Husilerin saldırıları ve bölgesel çatışmaların birbirine eklemlenmesi. İkinci gelişme birincisini hızlandırmıştır. Bu nedenle Mekke Anlaşması’nı bir “kriz ittifakı” olarak değil, krizin kurumsallaşmasını hızlandırdığı daha uzun vadeli bir güvenlik projesi olarak görmek daha isabetlidir.

En Büyük Eksiklik: Ortak Tehdit Değil, Ortak Tehdit Tanımı Yok

Bununla birlikte anlaşmanın en önemli zayıflığı da tam burada ortaya çıkmaktadır. Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın güvenlik öncelikleri aynı değildir. Suudi Arabistan için İran, Husiler, enerji tesisleri, Körfez deniz yolları ve İsrail-İran çatışmasının bölgesel yansımaları öne çıkmaktadır. Pakistan açısından temel stratejik tehdit Hindistan’dır.

Türkiye açısından ise Suriye, Irak, terör tehdidi, Doğu Akdeniz, Körfez güvenliği ve İsrail’in bölgesel askerî faaliyetleri gibi çok daha geniş bir dosya bulunmaktadır. Dolayısıyla “birimize saldırı hepimize saldırıdır” cümlesinin siyasi etkisi güçlü olsa da askerî uygulaması oldukça karmaşıktır. Bir saldırının gerçekleştiğine üç ülkenin aynı anda karar vermesi gerekir. Saldırganın kim olduğu, devlet dışı aktörlerin eylemlerinden hangi devletin sorumlu tutulacağı, saldırının meşru müdafaa kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği ve yardımın hangi düzeyde gerçekleşeceği önceden belirlenmezse caydırıcılık söylem düzeyinde kalabilir.

Örneğin Husilerin Suudi Arabistan’a yönelik bir saldırısında üç ülkenin aynı siyasi ve askerî pozisyonu alması beklenmemelidir. İran yapımı bir silah kullanılması ile İran’ın doğrudan saldırı emri vermesi aynı şey değildir. Vekil savaşlarının temel özelliği zaten sorumluluk zincirini bulanıklaştırmaktır. Dolayısıyla Mekke Anlaşması’nın başarısı, “saldırıya birlikte karşılık vereceğiz” demesinden çok, “hangi durumda ne yapacağının önceden tanımlanabilmesine” bağlıdır.

Mısır’ın Dışarıda Kalması: Eksik Halka mı, Stratejik Esneklik mi?

Bu noktada Mısır’ın henüz anlaşmanın dışında kalması özel önem taşımaktadır. Mısır’ın yapıya katılması, yalnızca dördüncü bir ülkenin eklenmesi anlamına gelmeyecektir. Kahire; Arap dünyasındaki siyasi ağırlığı, büyük askerî kapasitesi, Süveyş Kanalı, Kızıldeniz’e erişimi ve İsrail-Filistin meselesindeki tarihsel konumu nedeniyle mekanizmanın niteliğini değiştirebilecek bir aktördür. Bu açıdan Mısır’ın dışarıda kalması Mekke Anlaşması’nın en önemli eksikliklerinden biridir.

Fakat aynı durum, anlaşmanın İran karşıtı bir blok olarak algılanmasını sınırlayan bir unsur da olabilir. Mısır’ın doğrudan savunma mekanizmasına dahil edilmemesi, Kahire’ye İran’la ilişkilerinde daha geniş bir diplomatik hareket alanı bırakmaktadır. Mısır’ın bölgesel güvenlik yaklaşımı, Suudi Arabistan’ın Körfez merkezli güvenlik kaygılarından veya Pakistan’ın Hindistan merkezli stratejisinden farklıdır. Kahire’nin Libya, Nil Havzası, Gazze, Sudan, Kızıldeniz ve Süveyş eksenindeki öncelikleri bulunmaktadır.

Dolayısıyla Mısır’ın dışarıda kalması kısa vadede ittifakın kapasitesini azaltırken, uzun vadede onu daha esnek bir yapıya dönüştürebilir. Ancak burada başka bir problem ortaya çıkmaktadır: Eğer Mısır sonraki aşamada dahil olacaksa, anlaşmanın İran’a karşı olmadığını göstermek açısından Kahire’nin rolü kritik hale gelecektir. Mısır’ın katılımı yapıyı yalnızca “Sünni üçlü” olmaktan çıkarıp daha geniş bir Arap-İslam güvenlik mekanizmasına dönüştürebilir. Fakat Kahire’nin katılımı aynı zamanda karar alma mekanizmalarını zorlaştıracaktır. Büyük bir üye sayısı, otomatik olarak daha büyük caydırıcılık anlamına gelmez.

Burada asıl mesele Mısır’ın ne zaman katılacağından çok, “hangi şartlarla katılacağıdır”. Eğer üyelik, ortak savunma yükümlülüklerinin yanında İran’la diplomatik kanalları koruma ilkesini de içerirse, Mekke Anlaşması’nın “anti-İran ittifakı” olarak algılanmasını azaltabilir. Böylece Kahire, anlaşmanın askerî kapasitesini artırırken diplomatik esnekliğini de genişletebilir.

İran’ın Dışarıda Bırakılması Yapısal Bir Sorun

Ancak Mısır’ın katılması dahi İran meselesini tamamen çözmeyecektir. Çünkü bölgesel güvenlik mimarisinin en büyük paradoksu şudur: İran dışarıda bırakıldığında anlaşmanın askerî gerekçesi güçlenebilir, fakat bölgesel meşruiyeti zayıflayabilir.

İran dahil edildiğinde ise özellikle Suudi Arabistan’ın güvenlik kaygılarını karşılayan bir caydırıcılık mekanizması kurmak zorlaşabilir. Bu nedenle belki de Mekke Anlaşması’nın uzun vadeli başarısı, İran’ın üye olup olmamasından ziyade İran ile “hangi tür bir ilişki geliştireceğine” bağlıdır.

Bir savunma ittifakı ile diplomatik güvenlik mekanizmasının aynı anda çalışması mümkündür. Türkiye’nin İran’la ilişkileri, Pakistan’ın İran’la sınırı ve Suudi Arabistan’ın Tahran’la diplomatik normalleşme tecrübesi düşünüldüğünde, üç ülkenin İran’la tüm kanalları kapatması zaten kendi çıkarlarıyla tam olarak örtüşmemektedir.

Bu nedenle Mekke mekanizmasının daha olgun bir versiyonu, bir tarafta ortak savunma kapasitesini geliştirirken diğer tarafta İran’la kriz yönetimi için ayrı bir diplomatik kanal oluşturabilir. Bu kanal, caydırıcılığın alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.

İsrail-İran Savaşının Gölgesinde Yeni Bir Denge

Anlaşmanın asıl stratejik sınavlarından biri de İsrail ile İran arasında doğrudan bir savaşın yeniden tırmanması olacaktır. Böyle bir senaryoda üç ülkenin farklı çıkarları aynı anda devreye girecektir. Suudi Arabistan, topraklarının ve enerji altyapısının savaşın hedefi haline gelmesini istemeyecektir. Pakistan, İran’la olan coğrafi yakınlığı ve kendi iç güvenliği nedeniyle doğrudan bir çatışmaya sürüklenmekten kaçınacaktır. Türkiye ise hem NATO üyesi olarak Batı güvenlik mimarisinin parçası hem de İran’la doğrudan sınırı bulunan bölgesel bir aktördür.

Bu durumda anlaşmanın “birimize saldırı hepimize saldırıdır” hükmünün hangi saldırılara uygulanacağı belirleyici olacaktır. İsrail’in İran’a yönelik saldırısı sırasında İran’ın Suudi Arabistan’daki bir ABD üssünü veya enerji tesisini hedef alması durumunda ne olacaktır? İsrail’in İran’a yönelik saldırısının ardından İran’ın Türkiye’deki bir hedefe misilleme yapması halinde Ankara bunu hangi çerçevede değerlendirecektir? İran’ın vekil güçleri üzerinden gerçekleştirdiği saldırılarda sorumluluk nasıl belirlenecektir?

Bu soruların cevabı yoksa anlaşmanın caydırıcılığı belirsizlik nedeniyle zayıflayabilir. Fakat cevaplar oluşturulabilirse tam tersi bir sonuç doğabilir: İsrail ve İran birbirleriyle çatışırken savaşın Körfez’e, Anadolu’ya veya Güney Asya’ya yayılma ihtimali azalabilir. Bu nedenle Mekke Anlaşması’nın paradoksal biçimde en önemli işlevi, savaşmak değil, “savaşın coğrafyasını sınırlamak” olabilir.

NATO, KİK ve Yeni Mekke Çekirdeği

Anlaşmanın bir başka riski de mevcut güvenlik örgütleriyle ilişkisidir. Suudi Arabistan KİK’in ortak savunma mekanizmalarının parçasıdır. Türkiye NATO üyesidir. Pakistan ise Çin’le çok güçlü bir stratejik ilişkiye sahiptir. Dolayısıyla Mekke Anlaşması’nın önünde “tek ittifak” problemi değil, birden fazla güvenlik ağının üst üste binmesi problemi vardır. Bu durum doğru yönetilirse avantajdır.

Türkiye’nin NATO üyeliği, Pakistan’ın Çin bağlantısı ve Suudi Arabistan’ın ABD ilişkileri, anlaşmayı farklı güç merkezleri arasında bir köprüye dönüştürebilir. Yanlış yönetilirse ise kriz anında karar alma mekanizmalarının birbirine girmesine yol açabilir.

Bu nedenle Mekke Anlaşması’nın başarısı, yeni bir NATO yaratmasından değil, “NATO, KİK, Çin bağlantıları ve bölgesel ikili anlaşmalar arasında çalışabilir bir koordinasyon mekanizması kurmasından” geçmektedir.

Asıl Sınav: Caydırıcılığın İnandırıcılığı

Sonuçta Mekke Anlaşması’nın önündeki temel soru “Kaç ülke katılacak?” değildir. Asıl soru şudur: “Bir kriz çıktığında gerçekten ne olacak?” Bir Suudi petrol tesisine saldırıldığında Pakistan savaş uçağı mı gönderecek? Türkiye hava savunma sistemi mi konuşlandıracak? İstihbarat mı paylaşacak? Yoksa ortak açıklamayla mı yetinilecek?

Türkiye’ye yönelik bir saldırıda Suudi Arabistan ve Pakistan’ın hangi kapasiteyi ne kadar sürede devreye sokacağı belli mi? Pakistan-Hindistan çatışmasında Suudi Arabistan ile Türkiye’nin güvenlik taahhüdü nerede başlayıp nerede bitecek? İran’ın doğrudan değil, vekilleri üzerinden gerçekleştirdiği saldırılarda ortak karar nasıl alınacak? Ve en önemlisi, İsrail’in bölgedeki bir askerî operasyonunun zincirleme sonuçları üç ülkeden birinin topraklarına ulaştığında anlaşma hangi eşiği esas alacak? Bu sorular cevaplanmadan Mekke Anlaşması’nın caydırıcılığı henüz tamamlanmış değildir. Ancak bunun anlamı anlaşmanın zayıf olduğu da değildir. Tam tersine, anlaşma henüz tamamlanmamış bir güvenlik mimarisinin başlangıç noktası olarak görülmelidir. Suudi Arabistan’ın ekonomik gücü, Türkiye’nin askerî ve teknolojik kapasitesi, Pakistan’ın stratejik caydırıcılığı bir araya getirildiğinde ortaya dikkate değer bir potansiyel çıkmaktadır.

Bu potansiyelin gerçek bir güvenlik mimarisine dönüşmesi ise üç şarta bağlıdır: “ortak tehdit tanımının netleştirilmesi, kriz halinde uygulanacak askerî prosedürlerin belirlenmesi ve İran ile İsrail konusunda ittifakın tek bir tarafın savaşına sürüklenmesini engelleyecek diplomatik mekanizmaların kurulması.” Mısır’ın sonraki aşamada dahil edilmesi bu yapının Arap dünyasındaki meşruiyetini artırabilir. İran’la diplomatik kanalların korunması ise yapının doğrudan bir mezhepsel veya anti-İran blok haline gelmesini engelleyebilir. İsrail açısından ise İran tehdidini dengeleyen fakat bölgesel güvenlik mimarisini tamamen Tel Aviv ve Washington’ın kontrolüne bırakmayan yeni bir gerçekliğin ortaya çıktığı kabul edilmelidir.

Bu açıdan Mekke Anlaşması’nı “İran’a karşı yeni bir ittifak” diye tanımlamak eksik kalır. Daha doğru tanım, “İran’ın yükselen kapasitesi, İsrail’in bölgesel askerî ağırlığı, ABD güvenlik şemsiyesinin geleceğine ilişkin belirsizlik ve bölge ülkelerinin stratejik özerklik arayışı arasında ortaya çıkan yeni bir bölgesel caydırıcılık çekirdeği” olduğudur. Fakat bu çekirdek iki farklı yöne evrilebilir.

Birinci ihtimal, İran’ı dışarıda bırakan ve zamanla İsrail-İran rekabetinin bir tarafına dönüşen kapalı bir güvenlik bloğudur. Böyle bir yapı kısa vadede caydırıcılığı artırsa bile uzun vadede bölgesel kutuplaşmayı derinleştirir ve üyelerini başka aktörlerin savaşlarına sürükleme riski taşır.

İkinci ihtimal ise daha karmaşık ama daha sürdürülebilir olanıdır: Türkiye, Suudi Arabistan, Pakistan ve ileride Mısır gibi ülkelerin kendi savunma kapasitelerini güçlendirdiği; ABD, NATO, KİK ve Çin bağlantılarıyla çelişmek yerine bunlarla kesiştiği; İran’la diplomatik kanalların tamamen kapanmadığı ve İsrail dahil bütün bölgesel aktörlerin yeni güç dengesini hesaba katmak zorunda kaldığı esnek bir güvenlik ağı. Mekke Anlaşması’nın tarihsel önemi, hangi modelin gerçekleşeceğiyle belirlenecektir.

Şimdilik anlaşma bir “İslam NATO’su” değildir. Fakat bundan daha önemli bir şeyin başlangıcı olabilir: Bölge devletlerinin güvenliklerini yalnızca dışarıdan gelecek garantilere bırakmak yerine, kendi askerî, ekonomik ve diplomatik kapasitelerini birbirine bağlayarak yeni bir caydırıcılık düzeni kurma girişimi. Bu düzenin gerçekten caydırıcı olabilmesi ise daha fazla silah veya daha fazla üye toplamaktan değil, “kriz anında kimin kimin yanında duracağının önceden bilinmesinden” geçmektedir.

Mekke Anlaşması’nın geleceğini belirleyecek olan da tam olarak bu olacaktır: Bir duvar mı inşa edecek, yoksa bölgenin birbirinden kopmuş güvenlik alanları arasında bir köprü mü kuracaktır?