Nereye Kayboldu Çeçen Mücahitler?

Rusya’yı Titreten O Ulu Adamlardan Geriye Kalan Kafkasya’nın Hikayesi

I. Kökler: İmam Şamil, 1944 Sürgünü

Direnişin uzun hafızası

Çeçenlerin ve komşularının Rus karşıtı geleneği, 1817–1864 Kafkas Savaşı‘nda dövüşülerek kazanıldı. Bu savaşta Çarlık Rusya’sı tüm Kuzey Kafkasya’yı egemenliği altına almaya çalıştı. Direnişin simgesi, 1840–1859 arasında Kafkas İmamlığı’nın üçüncü imamı olan ve Nakşibendi tarikatı şeyhi olan İmam Şamil idi; kaynaklar onu “İmparatorluk Rusya’sına karşı Kuzey Kafkas direnişinin siyasi, askeri ve ruhani lideri” olarak tanımlar. Şamil onlarca yıl süren dağ savaşından sonra 1859’da esir düştü, Çar II. Aleksandr ile görüştürüldü, onurlu bir iç sürgün olan Kaluga’ya yerleştirildi ve 1869’da hacca gitmesine izin verildi; 1871’de Medine’de öldü. Sufi renkli bu direniş, onur ve dini çerçeveli başkaldırı kültürü, sonradan 20. yüzyıl Çeçen savaşçıları tarafından tekrar tekrar çağrılan bir bellek oldu.

Bu bellek, İkinci Dünya Savaşı’nda şiddetle pekişti. 23 Şubat 1944‘te, “Çeçevitsa” (Mercimek Operasyonu) kod adlı ve Çeçenlerin “Aardakh” (Sürgün/Göç) dediği operasyonda, Sovyet devleti Çeçen ve İnguşların tümünü Kuzey Kafkasya’dan Orta Asya’ya zorla sürdü.

Beria’nın emriyle, Stalin’in onayından sonra yapıldı. Beria, kabaca 496.000 Çeçen ve İnguşun sürüldüğünü rapor etti; ölü sayısı tahminleri “en az dörtte bir “den 123.000’in altından 170.000–200.000’e kadar geniş bir aralıktadır, Çeçen kaynakları 400.000’e kadar can kaybı olduğunu iddia eder. Sürgün, Avrupa Parlamentosu tarafından 2004’te soykırım olarak tanındı; hayatta kalanların 1957’ye kadar, Kruşçev’in Stalin sürgünlerini geri almaya başlamasına kadar yurtlarına dönmesine izin verilmedi. Cevher Dudayev’in ailesi de bebekken sürgün edilmiş ve ancak 1956’da Çeçenistan’a dönebilmişti.

II. İçkerya ve İlk Savaş (1994–1996)

Bağımsızlık ilanı

Cevher Musayeviç Dudayev, Sovyet Hava Kuvvetleri’nin eski bir generali idi; nükleer bombardıman uçağı tümenlerine komuta etmiş ve 1991’de Estonya’nın bağımsızlık hareketini bastırma emrini reddetmişti. Çeçenistan’a dönerek Çeçen İçkerya Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı oldu; 1 Kasım 1991’de göreve başladı ve tek taraflı olarak bağımsızlık ilan etti. İçkerya, 1991’den 2000’e kadar de facto bağımsız bir devlet olarak işledi ve Mart 1992’de anayasayı kabul etti.

Savaş ve Grozni

Yeltsin’in 29 Kasım 1994’teki ültimatomundan sonra, yaklaşık 40.000 Rus askeri 11 Aralık 1994’te Çeçenistan’a girdi ve “anayasal düzeni” tesis etmeye çalıştı. Yılbaşı gecesi 1994’teki Grozni saldırısı “büyük bir Rus yenilgisi” ile sonuçlandı, yaklaşık 1.000–2.000 Rus askeri kaybı verildi; Rus kuvvetleri şehri ancak Mart 1995’te, devasa bir bedelle ele geçirebildi. Yeltsin’in insan hakları danışmanı Sergey Kovalev, ilk beş haftada yaklaşık 27.000 sivil ölümü tahmin ediyordu. Savaş boyunca Çeçen sivil ölümleri 30.000 ile 100.000 arasında, yerinden edilmiş insan sayısı 500.000’in üzerinde tahmin edildi.

Hasavyurt Anlaşması

Savaş, Hasavyurt Anlaşması ile sona erdi; anlaşma, Ağustos 1996 sonunda Dağıstan’ın Hasavyurt kentinde Rus güvenlik şefi Aleksandr Lebed ile Çeçen kurmay başkanı Aslan Mashadov arasında imzalandı ve federal kuvvetlerin 31 Aralık 1996’ya kadar Çeçenistan’dan çekilmesini, Çeçenistan’ın siyasi statüsüne kararın ise 2001 sonrasına ertelenmesini öngördü. Çeçenistan’a de facto bağımsızlık bırakan, Çeçen zaferi olarak tanımlanan bir sonuç.

III. Savaşlar Arası Dönem (1996–1999)

Mashadov, siyasi liderliği pekiştirdi: 28 Ocak 1997’de oyların yaklaşık yüzde 70’i ile cumhurbaşkanlığı seçimini kazandı, 13 adaya karşı; en yakın rakibi eski saha komutanı Şamil Basayev idi; AGİT temsilcisi Tim Guldimann seçimi “özgür ve adil” ilan etti.

Buna rağmen de facto bağımsız cumhuriyet kaosa gömüldü. İçkerya’nın kurumları “harabe halinde” idi; hükümet “ülkeyi kasıp kavuran silahlı çeteleri kaçırma, şiddet ve köleliğe başvuranları” kontrol edecek güçten yoksundu; Kasım 1997’de Çeçenistan İslam cumhuriyeti ilan edildi. Radikal savaş ağaları özellikle Şamil Basayev ve Suudi doğumlu Arap komutan İbn al-Hattab Mashadov’un otoritesinden giderek bağımsız biçimde güçlendiler.

IV. İkinci Savaş (1999–2009) ve Komutanların Tasfiyesi

Putin, 1 Ekim 1999’da Mashadov hükümetini meşru olmadığını ilan edip tam bir karşı taarruz başlattı. Dönüm noktası olan Grozni Muharebesi (25 Aralık 1999 – 6 Şubat 2000), “Kurt Avı Operasyonu” adıyla da bilinir; Rus kuvvetlerinin 2 Şubat 2000’de başkenti ele geçirmesiyle sona erdi; şehir neredeyse tamamen tahrip oldu. 2003’te BM Grozni’yi “yeryüzünün en çok yıkıma uğramış şehri” ilan etti.  Tahminen 5.000–8.000 sivil öldü. Rusya Mayıs 2000’de doğrudan yönetimi kurdu, savaş uzun bir gerilla ve isyan aşamasına girdi; resmi operasyon Nisan 2009’da sona erdi ve toplam ölüler 60.000’in üzerinde tahmin edildi.

İkinci savaş, hareketin komutanlarını sistematik biçimde tasfiye etti:

• İbn al-Hattab (doğum adı Samir Salih Abdullah el-Suveylim, 14 Nisan 1969, Arar, Suudi Arabistan), Çeçenistan’daki Arap Mücahitlerin emiri, 19 Mart 2002’de zehirlenerek öldü; FSB tarafından gizlice devşirilen bir Dağıstanlı kuryenin teslim ettiği, hızlı etkili bir sinir ajanı sürülmüş mektup aracılığıyla.
• Salman Raduyev (d. 13 Şubat 1967), Ocak 1996 Kızlyar baskınının lideri, Mart 2000’de yakalandı, Aralık 2001’de ömür boyu hapse mahkûm edildi ve Aralık 2002’de “Beyaz Kuğu” cezaevinde öldü. Yetkililer hastalıktan iç kanama dediler, akrabaları cezaevinde öldürüldüğüne inandı.
• Ruslan Gelayev (d. 16 Nisan 1964), “Kara Melek” lakaplı, İçkerya’nın eski başbakan yardımcısı ve Borz özel kuvvet komutanı, 28 Şubat 2004’te Bezhta, Dağıstan yakınlarında iki kişilik bir Rus sınır devriyesi ile çatışmada öldü; kolundan yaralanınca paramparça olan elini kendi kestiği, ama kan kaybından öldüğü söylenir (alternatif bir anlatı ölümünü Aralık 2003 sonuna tarihler).
• Aslan Mashadov, sürgündeki cumhurbaşkanı ve gerilla direnişinin lideri olarak, 8 Mart 2005’te Tolstoy-Yurt ‘ta FSB özel kuvvetleri operasyonunda öldürüldü; FSB başkanı Nikolay Patruşev’in açıkladığına göre birim onu canlı ele geçirmek istedi, ama bunkerına atılan bir el bombasıyla öldü; cesedi akrabalarına hiç verilmedi.
• Abdul-Halim Sadulayev (d. 2 Haziran 1966), Mashadov’un halefi, İçkerya’nın dördüncü cumhurbaşkanı, 17 Haziran 2006’da Argun’da FSB ve Moskova yanlısı milislerle silahlı çatışmada öldürüldü.
• Şamil Basayev, 10 Temmuz 2006’da Ekajevo, İnguşetya’da bir kamyon patlamasında öldü; Rus yetkililer özel operasyonda tuzaklı bir Kamaz kamyonunun patlatıldığını söylerken, bazı adli anlatımlar incelediği bir mayının patlamasıyla öldüğüne işaret etti.

V.”Nereye Gittiler?”

1. Milliyetçilikten cihada: Kafkasya Emirliği

En sonuçlu ideolojik kayma Doku Umarov (Dokka Umarov) altında geldi; her iki savaşın da gazisi, İçkerya’nın yeraltı cumhurbaşkanı. 7 Ekim 2007’de Kafkasya Emirliği’ni ilan etti, kendini emir ilan ederek laik-milliyetçi Çeçen İçkerya Cumhuriyeti’ni Pan Kafkas bir İslam emirliğinin bir vilayetine dönüştürdü. Çeçen milliyetçiliğinden vazgeçip Kafkas Panislamizm’ine ve cihat ideolojisine geçti; bu hamle hareketi böldü, çünkü sürgündeki İçkerya hükümeti milliyetçi projeden vazgeçmeyi reddetti. Umarov 6 Ağustos 2013’te zehirlendi ve 7 Eylül 2013 sabahı öldü; ölümü 18 Mart 2014’te açıklandı ve yerine Ali Ebu Muhammed geçti.

2. Özümsenme: Kadirovtsy

Rusya’nın zaferinde belirleyici faktör, eski isyancıların saf değiştirmesi ve özümsenmesiydi. Ahmed-Hacı Kadirov (23 Ağustos 1951 – 9 Mayıs 2004), ilk savaş sırasında İçkerya’nın Baş Müftüsü iken ve daha önce Rusya’ya karşı savaşı desteklemişken, İkinci Çeçen Savaşı’nda taraf değiştirdi; Rus kuvvetlerinin kontrolü ele geçirmesinden sonra Çeçenistan yönetiminin başına getirildi ve 5 Ekim 2003’te Çeçen Cumhuriyeti cumhurbaşkanı oldu; 9 Mayıs 2004’te Grozni’deki Dinamo stadyumunda Zafer Bayramı kutlaması sırasındaki bir bombayla suikaste kurban gitti.

Oğlu Ramzan Kadirov (d. 5 Ekim 1976), babasının milisini yöneterek aileyi Rus kampına taşıdı; FSB desteğiyle “Kadirovtsy” (Kadirovcular) milisini kurdu ve Çeçen Cumhurbaşkanlığı Güvenlik Servisi’nin başına geçti; 5 Nisan 2007’de cumhurbaşkanı olarak yemin etti ve bugüne kadar Çeçen Cumhuriyeti’nin başı olarak kaldı. Analistler, “Rusya’nın Çeçenistan’daki görünür başarısında önemli bir faktör, bölgesel Cumhurbaşkanı Ramzan Kadirov’a bağlı Moskova yanlısı Çeçen klanlara dayanmak olduğunu” belirtir, yani eski savaşçıların Rus yanlısı güvenlik yapılarına emilmesi.

3. Diaspora ve sürgündeki hükümet

Çeçenlerin büyük bölümü savaşlar sırasında ve sonrasında sürgüne kaçtı. 2000’den bu yana İçkerya hükümeti sürgündeki bir hükümet olarak devam etti; Ahmed Zakayev 25 Kasım 2007’de sürgün yapısını resmen kurdu. Dünya Çeçen Kongresi, Avrupa ve başka yerlerde 200.000 sürgündeki Çeçeni temsil eder.

Siyasi diasporanın merkez figürü Ahmed Zakayev (d. 26 Nisan 1959): İçkerya’nın eski başbakan yardımcısı ve dışişleri bakanı, Ocak 2002’den bu yana Birleşik Krallık’ta (Londra) kalıcı olarak yaşar ve Çeçen İçkerya Cumhuriyeti sürgündeki hükümetinin başbakanıdır. Rusya iade talebinde iki kez başarısız oldu: Ekim 2002’de Danimarka‘da Interpol tutuklama emriyle gözaltına alındı ama beş hafta sonra kanıt yetersizliğinden serbest bırakıldı; 13 Kasım 2003’te İngiliz yargıç Timothy Workman Rusya’nın iade talebini siyasi olarak reddetti ve Zakayev’e 29 Kasım 2003’te Birleşik Krallık’ta siyasi sığınma hakkı verildi.

4. Suriye/Irak sahnesi: IŞİD ve Nusra’da Kuzey Kafkasyalılar

Yurt isyanı öğütülürken cihat dışarı kaydı. İki on yıllık isyan sonrası “tecrübe ve becerileriyle yüksek itibar gören” Kuzey Kafkas savaşçılar, Suriye savaşında “orantısız bir rol” oynadı. İlk büyük Çeçen öncülü grup Katibat el-Muhacirin, 2012 yazında kuruldu; ISIS ile el-Kaide geriliminin doruğunda, başlangıçta el-Kaide yanlısı Kafkasya Emirliği’ne bağlı Çeçen savaşçıların çoğunluğu Umar Şişani’nin peşinden IŞİD’e gitti, bir kısmı el-Kaide’nin Suriye kanadı Nusra Cephesi‘ne entegre oldu. Putin Şubat 2017’de Suriye’de yaklaşık 4.000 Rus vatandaşının savaştığını tahmin etti; en büyük kontenjan (yaklaşık 1.200) Dağıstan’dan, kabaca 600’ü Çeçenistan’dan, 2.400 kadarı da 1990’larda kaçan Avrupa diasporasından geldi.

Bu savaşçıların en ünlüsü Ebu Ömer eş-Şişani idi. Doğum adı Tarhan Taymurazoviç Batiraşvili, 11 Ocak 1986’da Gürcistan’ın Pankisi Vadisi’ndeki Birkiani’de doğdu. Yani “Çeçen” IŞİD komutanı aslında Gürcistan doğumlu idi: annesi Kist (Pankisi Vadisi’ne özgü etnik-Çeçen alt grubu), babası etnik Gürcü Ortodoks Hristiyandı; liseden sonra Gürcü Ordusu‘na katıldı, çavuş oldu ve 2008 Rus-Gürcü Savaşı gazisiydi; terhis edilip cihada yöneldi. Mart 2012’de Suriye’ye vardı, Mayıs 2013’te IŞİD kuzey komutanı oldu, Shura Konseyi üyesi (sıklıkla “savaş bakanı” olarak anılır) oldu ve Temmuz 2016’da öldü. IŞİD 13 Temmuz 2016’da Irak’ın El-Şirkat kentinde savaşta öldüğünü açıkladı, 10 Temmuz’daki bir ABD saldırısının ardından.

Liderlerin Akıbeti

İsim	Rolü	Akıbeti	Tarih
İmam Şamil	Kafkas İmamlığı’nın 3. imamı; 19. yüzyıl direniş lideri	1859’da esir, Kaluga’ya sürgün; hacda Medine’de öldü	4 Şubat 1871
Cevher Dudayev	İçkerya’nın 1. cumhurbaşkanı; 1991’de bağımsızlık ilanı	Uydu telefonu sinyaline kilitlenen Rus güdümlü füze ile suikast	21 Nisan 1996
Aslan Mashadov	Kurmay başkanı (1. savaş); 1997’de cumhurbaşkanı; sürgünde cumhurbaşkanı	Tolstoy-Yurt’ta FSB operasyonunda öldürüldü (bunkerında el bombası)	8 Mart 2005
Şamil Basayev	Saha komutanı; Budyonnovsk, Dağıstan, Nord-Ost, Beslan	Ekajevo’da kamyon/mayın patlamasında öldü	10 Temmuz 2006
İbn al-Hattab	Çeçenistan’daki Arap Mücahitlerin emiri	FSB’ce yerleştirilen zehirli mektupla (sinir ajanı) zehirlendi	19 Mart 2002
Ruslan Gelayev	İçkerya başbakan yardımcısı; Borz komutanı (“Kara Melek”)	Bezhta, Dağıstan’da sınır devriyesiyle çatışmada kan kaybından öldü	28 Şubat 2004 (alt. 28 Aralık 2003)
Salman Raduyev	Saha komutanı; “Dudayev Ordusu”; Kızlyar baskını	Mart 2000’de yakalandı, 2001’de mahkûm; “Beyaz Kuğu” cezaevinde öldü (tartışmalı)	Aralık 2002
Abdul-Halim Sadulayev	İçkerya’nın 4. cumhurbaşkanı (Mashadov’un halefi)	Argun’da FSB/Moskova yanlısı kuvvetlerle silahlı çatışmada öldü	17 Haziran 2006
Dokka (Doku) Umarov	İçkerya’nın yeraltı cumhurbaşkanı; Kafkasya Emirliği emiri (2007)	Zehirlendi (6 Ağustos 2013), öldü 7 Eylül 2013; açıklandı 18 Mart 2014	7 Eylül 2013
Ahmet Kadirov	İçkerya Baş Müftüsü; taraf değiştirdi, 2003’te Moskova yanlısı cumhurbaşkanı	Zafer Bayramı kutlamasında bombayla suikast, Grozni	9 Mayıs 2004
Ramzan Kadirov	Eski isyancı; Kadirovtsy lideri, Çeçen Cumhuriyeti başkanı	Yaşıyor; Putin yanlısı Çeçenistan yöneticisi	(5 Nisan 2007’den itibaren cumhurbaşkanı)
Ebu Ömer eş-Şişani	IŞİD kuzey komutanı / “savaş bakanı”; Gürcistan (Pankisi Kist) kökenli	Irak’ta El-Şirkat’ta savaşta öldü (ABD saldırısı)	Temmuz 2016 (13 Temmuz’da açıklandı)
Ahmed Zakayev	İçkerya dışişleri bakanı; sürgündeki hükümetin başbakanı	Yaşıyor; Londra, İngiltere’de sürgünde (29 Kasım 2003’te sığınma)	(Ocak 2002’den sürgünde)

Sonuç:

Çeçen mücahitler bir yerlere “kaybolmadı”. Enerjiyi taşıyan farklı nehirler halinde dağıldılar. Bir kısmı savaş alanında öldü: Dudayev bir füzeyle, Hattab zehirli bir mektupla, Mashadov bir bunkerda el bombasıyla, Basayev bir patlamada, Umarov zehirlenerek. Bir kısmı özümsendi: Kadirov ailesi taraf değiştirdi ve eski isyancıların bir kısmı bugün Çeçenistan’ı Moskova adına yöneten Kadirovtsy‘nin çekirdeği oldu. Bir kısmı sürgüne gitti: Ahmed Zakayev Londra’da, İçkerya hükümeti sürgünde, Avrupa’da ve başka yerlerde sürgünde/diasporada kabaca 200.000 Çeçen. Bir kısmı cihadı yurtdışına taşıdı: Suriye’de IŞİD ve Nusra saflarında, Ebu Ömer eş-Şişani.

Kaynakça

Wikipedia

LA Times, 1996

Insurgency in the North Caucasus

Atlantic Council, 2018