2026 Bütçesi: Vergi Var, Adalet Yok

Bütçe açıklandığında manşetler rakamları büyütür: gelir kaç olmuş, artış oranı ne, hedefler tutuyor mu… Ama bütçeyi gerçekten anlamak için tek bir soruyla başlamak gerekir: Bu para kimden çıkıyor, kime gidiyor? Çünkü bütçe, yalnızca devletin muhasebesi değil; aynı zamanda toplumun kader çizelgesidir. 2026 bütçesi bu soruya bakınca net bir tablo veriyor: vergi var, ama adalet yok.

Önce şu gerçek: Vergi gelirleri bir önceki yıla göre %29 artıyor. Bu, “devletin kasası doluyor” demek. Peki o zaman niye sokakta geçim sıkışıyor, niye üretici nefes alamıyor, niye ücretli her ay bir adım daha geri gidiyor? Cevap, verginin miktarında değil; verginin yapısında saklı.

Türkiye’de vergi, büyük ölçüde harcama üzerinden toplanıyor. Dolaylı vergilerin toplam içindeki payı %60–65 bandında. Yani vergi, gelire göre değil; alışverişe, yakıta, faturaya, temel tüketime göre işliyor. Bu ne demek? Geliri düşük olan, kazandığının daha büyük kısmını harcamaya ayırdığı için oransal olarak daha fazla vergi yükü taşıyor. “Herkes vergi ödüyor” doğru; ama “herkes eşit yük taşımıyor”

Tablo bu resmi daha da netleştiriyor. Dahilde ve ithalde alınan KDV’nin toplam payı %36,05, ÖTV’nin payı %16,31. Yani yalnızca KDV ve ÖTV birlikte %52,36 ile toplam vergi gelirlerinin yarısından fazlasını taşıyor. Bu kalemler, verginin omurgasının tüketimden toplandığını gösteriyor. Bir başka deyişle sistem şunu söylüyor: “Ne kazanırsan kazan, harcadıkça vergi ver.”

Peki dolaysız vergilerde tablo daha adil mi? Orada da yükün nereye yığıldığı görülüyor: Gelir Vergisi %22,76, Kurumlar Vergisi %11,14. Verginin “düzenli ve kolay tahsil edilen” kısmı yine maaşlı kesimin omzunda. Ücretli daha maaşını görmeden kesintiyle karşılaşıyor; yıl içinde vergi dilimi kayıyor, eline geçen azalıyor. Bu sırada “servet” başlığına gelince mesele tek bir kaleme sıkışmıyor. Asıl problem, matrahı daraltan istisnalar ve muafiyetlerle verginin servete ve yüksek kazanca doğru genişleyememesi. Vergi genişliyor ama aynı adreslere yani ücretlilere doğru genişliyor.

Bu adaletsizlik yalnızca ücretliyi ve emekliyi sıkıştırmıyor; üreten kesimi de doğrudan vuruyor. İthalde alınan KDV’nin %13,41’e ulaşması, özellikle girdiye dayalı üretim yapan sanayicinin maliyetini artırıyor. Çiftçinin gübresinde, yeminde, mazotunda; esnafın rafına koyduğu üründe, sanayicinin hammaddesinde vergi maliyeti büyüyor. Maliyet büyüyünce fiyat baskısı artıyor, enflasyon kendine yeni bir kanal buluyor. Yani vergi adaletsizliği sadece “gelir dağılımı” meselesi değil; aynı zamanda fiyat istikrarı meselesi.

Burada kritik bir soru doğuyor: Vergi sistemi üretimi kolaylaştırıyor mu, pahalılaştırıyor mu? Eğer üretimi pahalılaştırıyorsa sonuç bellidir: maliyet enflasyonu derinleşir, rekabet gücü zayıflar, ihracatın marjı düşer, iç piyasada da fiyatlar yukarı doğru itilir. Sonra dönüp yine vatandaşa “enflasyonla mücadele” anlatılır. Oysa mücadele yalnızca faizle değil; üretimi büyüten, vergi yükünü adil dağıtan, maliyeti aşağı çeken tercihlerle kazanılır.

Peki toplanan bu vergiler nereye gidiyor?

2026 bütçesinde faiz giderlerinin payı %14,48. Yani toplanan her 100 liranın yaklaşık 15 lirası, geçmiş borçların faizine ayrılıyor. Bu, bugünün ücretlisinin, bugünün emeklisinin, bugünün sanayicisinin ödediği vergilerle dünün maliyetlerinin kapatılması demek. Üstelik burada çarpıcı bir resim var: ÖTV’nin payı %16,31. Yani vatandaşın deposundan, faturasından, alışverişinden toplanan ÖTV, neredeyse bir “faiz bütçesi” büyüklüğünde. Bu tablo, “vergi var” kısmını açıklıyor; ama “adalet yok” kısmını asıl harcama tercihleri tamamlıyor.

Çünkü harcama tarafında bir diğer başlık, yıllardır değişmeyen bir yara: israf ve öncelik sorunu. Kamu harcamalarında etkinlik hâlâ temel bir mesele. Gösterişli binalar, aciliyeti tartışmalı projeler, verimlilik üretmeyen kalemler… Bu sadece “göz tırmalayan” bir manzara değil; aynı zamanda enflasyonist etki üreten bir tercih. Kamu, kaynakları üretimi genişletecek alanlara değil de tüketimi ve gösteriyi şişiren alanlara yönlendirdiğinde fiyat baskısı büyür. Sonra enflasyonla mücadele, vatandaşın sabrına havale edilir.

Bu noktada yazının omurgasını taşıyan soru şudur: Eğer israf törpülense, kaynak etkin kullanılsa, öncelikler değişse… ne olurdu?
Faiz yükü aşağı çekilebilir, emekli ve ücretli kesimlerin alım gücünü koruyacak adımlar için alan açılabilirdi. Sanayiciye, çiftçiye, üreticiye dönük destekler daha güçlü kurgulanabilirdi. Kısacası mesele “kaynak yok” meselesi değil; kaynağın nereye aktarıldığı meselesi.

2026 bütçesi bize şunu söylüyor: Vergi toplama kapasitesi var, ama bu kapasite adil bir yapıya dönüşmüyor. Harcama gücü var, ama bu güç toplumun tamamını gözeten önceliklere yönelmiyor. Bütçe büyüyor; fakat büyümenin payı, vatandaşın sofrasına aynı ölçüde yansımıyor.

Oysa vergi, devletin vatandaştan aldığı zorunlu bir katkıdır; ama bu katkının karşılığı adalet, hizmet ve refah olmalıdır. Vergi sisteminin yükü dengesizse, harcamaların önceliği yanlışsa, bütçe bir kalkınma aracından çıkar; yük paylaşımında adaletsizliğin belgesi haline gelir.

Ve işte tam bu yüzden 2026 bütçesi tartışması sadece “kaç lira toplandı?” tartışması değildir. Asıl tartışma şudur: Kim ödüyor, kim korunuyor? Kim sıkılıyor, kim genişliyor?

Vergi toplamak başarı değildir; adil vergi toplamak başarıdır.
2026’nın sorusu basit: Vergi var… peki adalet nerede?