İnsanın elleriyle, aklıyla ve kalbiyle yeniden kuracağı bir denge çağı.

Teknolojiyi salt olarak araçsal işlevleriyle değil, varoluşsal etkileriyle de düşünmemiz gerekir. Böyle bakabilirsek eğer teknolojiye körü körüne teslim olmadan hem içinde saklı olan tehlikeyi hem de özgürleştirici imkanı görebiliriz.

Teknoloji kavramının kökeninde Yunanca techne bulunur. Antik Yunan’da techne, bir şeyin nasıl yapılacağını bilmek (know-how) ile teorik bilgi (episteme) arasında konumlanır. Ancak modern teknolojiyi yalnızca pratik bir beceri ya da üretim tekniği olarak anlamak, kavramın derinliğini ıskalamak demektir. Techne, yalnızca bir ‘zanaat’ değil, aynı zamanda bir ‘hakikati de açığa çıkarma’ tarzıdır. Bu yaklaşım, Martin Heidegger’in teknoloji üzerine düşüncelerinde de merkezi bir rol oynar. Ona göre teknoloji salt araçsal bir mantığa indirgenemez; teknoloji, varlığın dünyaya nasıl göründüğünü belirleyen bir ufuktur. Örneğin bir heykeltıraşın mermeri işlemesi sadece mekanik bir iş değil, bir açığa çıkarma (aletheia) eylemidir. Heidegger’in de vurguladığı gibi, techne bir ortaya çıkarma tarzıdır: doğada gizli olan bir şeyi görünür kılmadır.

Modern çağda “techne”, logos ile birleşerek “teknoloji” kavramını doğurmuştur. Logos burada yalnızca “söz” değil, “hesap, akıl yürütme, rasyonel düzen” anlamındadır. Böylece teknoloji, sadece bir yapma bilgisi değil, aynı zamanda hesap edilebilir, rasyonel olarak planlanabilir üretim tarzı halini almıştır.

Heidegger, modern teknolojiyi “Gestell” (düzenek/çerçeveleme) kavramıyla açıklar. Ona göre teknoloji, doğayı bir “enerji deposu” olarak çerçeveler; böylece varlığın gizlenmesine yol açar.

Antik dönemin techne’si insanla doğa arasında daha organik bir ilişki kurarken, modern teknolojide doğa artık “kaynak” (resource) olarak görülür. Bu dönüşüm, teknolojiyi salt araçsallığın ötesine taşıyarak bir dünya görüşü haline getirmiştir.

Şimdi, teknolojiyi hem özgürleştirici hem de tahakküm kurucu yönleriyle düşünelim:

-İnsan için imkanlar yaratır,

-Üretimi kolaylaştırır,

-İletişimi hızlandırır,

-Zaman kazandırır.

Fakat aynı zamanda:

-İnsanı kendi araçlarına bağımlı hale getirir,

-Doğayı metalaştırır,

-Varoluşu indirger,

-Zamanı büker.

Bu bağlamda teknoloji, sadece bir araç değil, insan-tabiat ilişkisini, toplumsal yapıyı ve hatta insanın kendisini belirleyen ontolojik bir güç halini alır. Teknoloji aynı zamanda bir varlık yorumudur. Varlığın gizlenişini ve görünüşünü belirleyen ontolojik bir güçtür.

Kaybolan Şey

Eski çağlarda insan, techne’nin yaratımcı açımlayıcı yönünü kullanarak doğayla bir tür ortaklık kurardı ve doğa kendi potansiyelini insan eliyle açığa çıkarırdı. Şimdi ise insan, teknoloji ile doğayı sadece bir ‘kaynak’a indirgeyerek; petrol, elektrik, veri ya da insan emeğini de bu mantıkla hesaplar ve sömürür olmuştur. Maalesef bu indirgeme, varlığın daha zengin boyutlarını da görünmez kılar.

Gömülü Değerler

Öte yandan tam da bu noktada Winner’ın “eserlerin de siyaseti vardır” tezi ufkumuzu açabilir. Böylece mimarinin, arayüzün, varsayılan ayarların seçim değil norm ürettiğini görebiliriz. Bir algoritmanın kayıp fonksiyonu, bir platformun varsayılan gizlilik ayarı, bir insansız uçağın angajman doktrini: bunlar teknikte donmuş normlardır. Stiegler’in pharmakon (hem derman hem zehir) kavrayışı da, teknolojinin özneleşme kiplerini yeniden kurduğunu gösterir. Teknoloji yalnızca “kullandığımız şey” değil; kullanılırken bizi de kullanan bir düzenektir.

Teknoloji sadece motor yapmak, çip üretmek, süper hızlı akıllı sistemler geliştirmek de değildir. Bunlar elbette mühim ve gereklidir ama asıl mühim olan o aletin ruhudur; icadın neye hizmet ettiğidir. Pek tabii icadın neye hizmet ettiği, nasıl yapıldığından da ayrı düşünülemez. Fakat icadın ifsad mı yoksa ıslah mı doğuracağını belirleyecek olan insandır. Bu da insanlığın topluca girdiği bir imtihandır. ‘Aletin ruhu’ dediğimiz şey ise aslında dünyayı nasıl ifşa ettiğimizin tarzıdır. Ya dünyayı ‘ortak bir iyinin imkanı’ olarak açar ya da ‘hesaplanabilir bir çıkar’a daraltır. Nitekim bugün teknoloji, hakikati açığa çıkaran bir eşlikçi olmaktan çıkarılmış ve dünyayı ‘kullanıma hazır stok’ olarak çerçeveleyen bir anlayışa dönüşmüştür. Böylece nesneler; kaynak, canlılar; biyokütle, dikkat; veri, zaman; verimlilik haline gelmiştir. Varlık, bir düzene sokularak ‘hizmete koşulacak şeyler toplamı’ olarak görülmektedir.

Gelecek Senaryosu: Umut

Şimdi tüm bu bakış açımızı değiştirelim; değişim kaçınılmaz olan şeydir. Çünkü insanlık sorgulamaya başladığında anlayacak ki; teknoloji, sadece verimlilik ve tüketim için değil iyileştirmek, korumak ve dengeyi yeniden kurmak için var olmalı. Ellerinde teknoloji olan iyi insanlar, kaynakları sınırsızca sömürmek yerine sürdürülebilirliği gözeterek adaletin, şeffaflığın ve dayanışmanın hizmetinde kullanmaya başlayacak. Toprak, su, canlılar ve veri; birer ‘kaynak’ değil, yaşamın ağındaki eşsiz bağlar olarak değerlendirilecek. Teknoloji artık soğuk makineler ve kör sistemler değil doğayı koruyan, toplulukları güçlendiren, adaleti çoğaltan bir bilgelik aracı olacak. Yapay zeka, yalnızca verimliliği artırmak için değil açlığı azaltmak, çevreyi iyileştirmek, insanların ruhsal ve kültürel gelişimini desteklemek için çalışacak. İyilerin ellerindeki teknoloji, çürüyen yapıları onaracak, parçalanmış toplumları yeniden birleştirecek. Büyük şirketlerin değil, halkların hizmetinde olan bir akıl doğacak. Şehirler nefes alacak, üretim çevreyle uyumlu olacak, insanlar zamanlarını sadece çalışarak değil paylaşarak, öğrenerek, birbirine değer vererek yaşayacak. Zaman artık yalnızca ‘daha fazla üretmek’ için değil, ‘daha iyi yaşamak’ için işliyecek. Böylece teknoloji, sömürünün değil onarımın, paylaşımın ve ortak geleceğin aracı olacak. İnsanlık, varlığını ‘hizmete koşulacak şeyler toplamı’ olmaktan çıkarıp yaşamın tamamını onurlandıran bir medeniyete adım atacak.

Gelecek, yalnızca makinelerin ve algoritmaların yükseldiği bir zaman olmayacak; insanın özündeki techné ruhunun yani üretme, dönüştürme ve güzellik yaratma becerisinin yeniden doğduğu bir çağ olacak!

Umut şudur ki: İnsanlığın en güçlü araçları, iyiliği çoğaltmak için doğru ellerde birleştiğinde dünya gerçekten düzeltilebilir. Yeter ki; inanalım.