Kırılgan Özne 2

Her Şey Düzeltmeye Değmez

IV. Her Şey Düzeltmeye Değer mi?

“Not everything is worth fixing. Move on. Her şey onarılmaya değmez. Boş ver ve yoluna devam et.” Bu cümle, geç modern dünyanın neredeyse tartışılmaz hale gelmiş bir varsayımına radikal bir itiraz içerir: Her sorun analiz edilmelidir, her kırılma iyileştirilmelidir, her çatlak anlamlandırılmalıdır.

Bugünün kültürel ikliminde “iyileşme” neredeyse ahlaki bir zorunluluk halini almıştır. Terapi kültürü, kişisel gelişim endüstrisi ve sürekli öz-analiz çağrısı, bireyi durmaksızın kendi iç dünyasına yönlendirir. Travmalar, mikro kırılmalar, ilişkisel pürüzler, geçmişteki her hayal kırıklığı detaylı biçimde işlenmesi gereken bir veri setine dönüşür. Yaşam, bir tür sürekli bakım projesi halini alır.

Bu yaklaşımın tamamen değersiz olduğu söylenemez. Psikolojik farkındalık ve içgörü, insanın kendini tanıması açısından önemlidir. Ancak mesele ölçüdür. Her şeyi düzeltmeye çalışma refleksi, zamanla bir kontrol yanılsaması üretir. Sanki yeterince analiz edersek, yeterince konuşursak, yeterince çözümlersek hayat kusursuz bir dengeye kavuşacaktır.

Oysa toplumsal ve bireysel yaşam, tamir edilebilirlik üzerinden değil; çoğu zaman eksiklikle birlikte yaşama kapasitesi üzerinden ilerler. Geç modern birey, “iyileştirme” fikriyle birlikte bir tür sürekli geri dönüş döngüsüne girer. Geçmiş deneyimler tekrar tekrar incelenir. Hatalar, kırılmalar ve travmalar kimliğin merkezine yerleştirilir. Böylece birey, geleceğe yönelmek yerine geçmişi optimize etmeye çalışır. Bu durum, eylem kapasitesini dolaylı biçimde sınırlar. Çünkü sürekli geriye bakan bir özne, ileriye doğru risk almakta zorlanır.

Sosyolojik olarak burada eylem alanının daralması söz konusudur. Her kırılmanın çözümlenmesi gerektiği inancı, bireyi temkinli ve içe dönük kılar. Oysa bazı meseleler çözülerek değil, terk edilerek aşılır. Bazı ilişkiler onarılarak değil, mesafe konularak geride bırakılır. Bazı haksızlıklar hesaplaşma yoluyla değil, yön değiştirme yoluyla etkisizleşir.

“Bırakmak” bu bağlamda pasiflik değil; seçici bir eylem biçimidir. Enerjinin nereye harcanacağını belirlemek, öznenin stratejik kapasitesinin bir göstergesidir. Her şeyi düzeltmeye çalışmak, sınırsız bir sorumluluk üstlenmek anlamına gelir. Oysa sınırlı kaynaklara sahip olan birey için asıl mesele, öncelik belirleyebilmektir.

Bu noktada mağduriyet kültürü ile onarım takıntısı birleşir. Eğer her kırılma kimliğin kurucu unsuru haline gelirse, kişi o kırılmadan vazgeçemez. Çünkü vazgeçmek, kimliğin bir parçasını bırakmak anlamına gelir. Böylece geçmişte yaşanan her haksızlık, sürekli güncellenen bir referans noktası haline gelir. Kimlik, ileriye dönük bir proje olmaktan çıkar; geçmişin arşivi haline gelir.

Bu durum bireyin hareket alanını daraltır. Çünkü eylem, belli ölçüde unutma kapasitesi gerektirir. Toplumsal hafıza kadar toplumsal unutma da işlevseldir. Aynı şekilde bireysel düzeyde de her deneyimi sürekli canlı tutmak, ilerleme kapasitesini sınırlar. İnsan bazen çözmeden yoluna devam ederek güçlenir.

Burada “boş ver” ifadesi yüzeysel bir umursamazlık çağrısı değildir. Aksine, seçici dikkat çağrısıdır. Hangi mesele gerçekten dönüştürülmeye değer? Hangi çatlak, onarılmasa da yaşamı felç etmeyecek bir kusurdur? Hangi haksızlık, kimliğin merkezine yerleştirilmese de varlığını sürdürebilir?

Geç modern iyileştirme takıntısı, bireyi kusursuzluk arayışına iter. Oysa insan yaşamı yapısal olarak eksiktir. Her ilişki tamamlanmamışlık taşır. Her kariyer çizgisinde sapmalar vardır. Her benlik anlatısı çelişkiler içerir. Sürekli onarım arayışı, bu ontolojik eksikliği ortadan kaldıramaz; yalnızca görünürlüğünü artırır. Dolayısıyla mesele şudur:

            • Her şey düzeltmeye değer değildir.

            • Her kırılma analiz edilmek zorunda değildir.

            • Her çatlak anlamlandırılmak zorunda değildir.

            • Bazen ilerlemek, çözmekten daha işlevseldir.

            • Bazen unutmak, anlamaktan daha dönüştürücüdür.

            • Bazen bırakmak, onarmaktan daha güçlü bir eylemdir.

Sosyolojik açıdan bu, failiyetin korunmasıdır. Enerjisini sürekli geçmişin tamiratına harcamayan özne, geleceğe yatırım yapabilir. Kimliğini yalnızca kırılmalar üzerinden değil, hedefler ve projeler üzerinden kurabilir. Mağduriyet anlatısını sürekli yeniden üretmek yerine, yeni bir yön çizebilir.

Nihayetinde “her şeyi düzeltme” refleksi, modern öznenin kontrol arzusunun bir uzantısıdır. Ancak gerçek güç, her şeyi kontrol etmekte değil; hangi meselelerin kontrol edilmeye değer olduğunu ayırt edebilmekte yatar. Ve bazen en rasyonel, en stratejik ve en özgürleştirici hamle şudur: Bırakmak ve devam etmek.

V. Kırılgan Özne ve Geç Modern İktidar

Geç modern toplumlarda iktidar artık yalnızca yasa, yasak ve doğrudan baskı üzerinden işlemez. İktidarın işleyişi daha incelikli, daha dağınık ve daha içselleştirilmiş bir karakter kazanmıştır. Duyarlılık üretimi, bu yeni iktidar biçiminin temel araçlarından biridir. Birey ne kadar kırılgan hissederse, o kadar korunma talep eder; korunma talebi arttıkça da düzenleyici yapılar güçlenir. Böylece kırılganlık, yalnızca psikolojik bir durum değil, siyasal bir işlev haline gelir.

Bu çerçevede kırılgan özne, kültürel bir figür olmanın ötesinde siyasal bir figürdür. Mağduriyet kimliği, temsil siyasetinde yüksek mobilizasyon gücüne sahiptir. Temsil talebi, görünürlük ve tanınma arzusuyla birleştiğinde güçlü bir kamusal söylem üretir. Ancak bu süreçte özneleşme ile temsil edilme arasındaki fark çoğu zaman silikleşir. Kişi kendi adına eyleyen bir fail olmaktan çok, kendi adına konuşulmasını talep eden bir konuma yerleşir.

İktidarın bu yeni formunu anlamak için klasik baskı anlayışından uzaklaşmak gerekir. Burada zorlayıcı bir tahakkümden ziyade, koruyucu bir düzenleme söz konusudur. Devlet, kurumlar ve platformlar bireyi incinmeye karşı koruma vaadi sunar. Ancak her koruma mekanizması aynı zamanda bir düzenleme mekanizmasıdır. Korunan alan genişledikçe, müdahale alanı da genişler. Böylece güvenlik söylemi, düzenleyici kapasitenin artışıyla paralel ilerler.

Bu bağlamda kırılganlık, siyasal bir sermaye üretir. Mağduriyet kimliği, meşruiyet sağlar; eleştiriyi zorlaştırır; müdahaleyi haklılaştırır. Ancak bunun bir bedeli vardır: Sorumluluk alanı daralır. Failiyet kapasitesi zayıflar. Sürekli dışsal neden arayışı teşvik edilir. Sorunun kaynağı daima “dışarıda” konumlandırıldığında, özne kendi eylem kapasitesini askıya alma eğilimi gösterir.

Charlie Munger’ın mağduriyet eleştirisi tam da bu noktada siyasal bir boyut kazanır. Munger’ın “kurban rolüne bürünmenin hiçbir sorunu çözmediği” yönündeki tespiti, yalnızca bireysel psikolojiye değil, kolektif siyasal kültüre de yöneliktir. Kurban kimliği, bireyin sorumluluk alanını devlete, sisteme ya da soyut yapılara devretmesine zemin hazırlar. Böylece özne, eyleyen değil; talep eden konumuna yerleşir.

Talep eden özne, sürekli hak iddiasında bulunur; ancak dönüşüm üretme kapasitesi sınırlı kalır. Hak arayışı elbette meşrudur; fakat hak arayışının özneleşme ile desteklenmediği bir durumda, siyasal katılım edilgenleşir. Kişi, kendi hayatının aktif kurucusu olmaktan çok, dışsal düzenlemelerin muhatabı haline gelir. Bu durum temsil siyasetinde daha belirgin hale gelir. Kimlik temelli mobilizasyon, bireylere kolektif bir güç hissi verebilir. Ancak bu güç çoğu zaman dolaylıdır; temsilciler, kurumlar ve söylemler aracılığıyla işler. Birey, doğrudan eyleyen bir fail olmak yerine, bir grubun sembolik parçası olarak konumlanır. Böylece siyasal enerji, bireysel sorumluluk üretmekten ziyade, kolektif mağduriyet anlatısını yeniden üretmeye yönelir. Kırılgan öznenin siyasal işlevi burada netleşir:

         – Korunma talebi üzerinden düzenleme alanını genişletir.

         – Mağduriyet üzerinden meşruiyet üretir.

         – Temsil üzerinden dolaylı bir güç hissi sağlar.

Ancak aynı anda, bireysel inisiyatif alanını daraltır. Geç modern iktidar, özneyi bastırmak yerine onu hassaslaştırır. Hassas özne, sürekli teyakkuz halindedir; incinme ihtimaline karşı dikkat kesilmiştir. Bu dikkat, bir tür siyasal uyanıklık olarak sunulabilir; fakat uzun vadede eylemsizlik üretme riski taşır. Çünkü her risk, potansiyel bir zarar olarak kodlandığında, inisiyatif almak daha maliyetli görünür. Sonuçta ortaya şu paradoks çıkar: Korumak için güçlenen yapılar, bireyin güçlenmesini garanti etmez. Temsil edilmek, özneleşmekle aynı şey değildir. Mağduriyetin görünürlüğü artarken, failiyet kapasitesi azalabilir.

Bu nedenle kırılgan özne meselesi yalnızca psikolojik ya da kültürel değil; doğrudan siyasal bir sorudur. Birey, incinmeye karşı korunmayı talep eden bir figür mü olacaktır; yoksa risk alabilen, sorumluluk üstlenebilen bir fail mi? Bu tercih, yalnızca bireysel bir karakter meselesi değildir. Siyasal düzenin nasıl işleyeceğini de belirler.

Gerçek güç, kırılmamış olmakta değil; kırılganlığın siyasal sermayeye dönüştürülmesine direnebilmekte yatar. Öznenin eylem kapasitesini koruyabildiği bir toplum, yalnızca daha özgür değil; aynı zamanda daha dayanıklıdır.

VI. Dayanıklılık: Unutulan Bir Erdem

Modern kültürde dayanıklılık (resilience) kavramı giderek geri plana itiliyor. Bunun yerini, kırılganlık anlatısının normatifleşmesi alıyor. Oysa tarihsel olarak güçlü toplumsal yapılar, yüksek dayanıklılık kapasitesine sahip bireylerden oluşur. Dayanıklılık yalnızca psikolojik bir özellik değil; kültürel olarak üretilen ve aktarılan bir erdemdir. Aile, eğitim, din, gelenek ve kamusal dil aracılığıyla inşa edilir.

Dayanıklılık, acının yokluğu değildir. Acıya rağmen eyleme devam edebilme yetisidir. Bu yönüyle bir “duygu bastırma” pratiği değil, bir anlam üretme kapasitesidir. Kişi acıyı inkâr etmez; fakat acıyı kimliğinin merkezi haline de getirmez. Onu geçici, dönüştürülebilir ve aşılabilir bir durum olarak konumlandırır.

Burada kurban kimliğiyle temel bir ayrışma ortaya çıkar. Kurban kimliği, yaşanan acıyı kalıcı bir öz tanımına dönüştürür. “Başıma gelen” ile “ben” arasındaki mesafe kapanır. Böylece birey, deneyimini anlatısal olarak sürekli yeniden üretir ve kimliğini bu anlatı üzerinden sabitler. Dayanıklılık ise tam tersine, deneyim ile özne arasında bilinçli bir mesafe kurar. “Başıma gelen budur, ama ben bundan ibaret değilim” diyebilme gücüdür. Sosyolojik olarak burada bir değer çatışması vardır:

            • Kırılganlık merkezli kültür

            • Sorumluluk merkezli kültür

Kırılganlık merkezli kültür, duygusal doğrulama üretir. Bireyin incinmişliğini teyit eder, onu görünür kılar ve ahlaki bir konuma yerleştirir. Bu görünürlük kısa vadede rahatlatıcıdır; fakat uzun vadede eylem kapasitesini sınırlayabilir. Çünkü sürekli korunma talebi, bireyin risk alma ve mücadele etme cesaretini törpüler.

Sorumluluk merkezli kültür ise karakter üretir. Karakter, tekrar eden eylemler ve zorlayıcı koşullar içinde şekillenir. Disiplin, sabır, gecikmiş haz, yük üstlenme ve devam etme pratiği… Bunlar dayanıklılığın yapıtaşlarıdır. Dayanıklılık bir “duygu” değil, bir alışkanlık sistemidir.

Geç modern toplumda bireyin sürekli olarak “iyi hissetmesi” gerektiğine dair örtük bir norm oluşmuştur. Oysa tarihsel olarak insanlık, zorluğu norm, rahatlığı istisna kabul ederek varlığını sürdürmüştür. Dayanıklılık tam da bu gerçeklikten beslenir. Hayatın pürüzlü olduğu kabul edilir; pürüzler ortadan kalktığında değil, onlarla birlikte yürümeyi öğrenildiğinde güç kazanılır.

Bu noktada dayanıklılığı romantize etmek de doğru değildir. Dayanıklılık, adaletsizliğe boyun eğmek değildir. Tam tersine, adaletsizlikle mücadele edebilme kapasitesidir. Kurban kimliği ise çoğu zaman mücadeleyi değil, konumlanmayı üretir. Mücadele eylem gerektirir; konumlanma ise anlatı yeterlidir.

Dolayısıyla dayanıklılık, bireysel psikolojiden çok daha fazlasıdır; toplumsal bir sermayedir. Bir toplumun kriz anlarında nasıl davrandığı, dayanıklılık düzeyini gösterir. Kriz karşısında dağılmak mı, yoksa örgütlenmek mi? Sorumluluk dağıtmak mı, yoksa sorumluluk üstlenmek mi? Bu tercih, kültürel değerler sistemine bağlıdır.

Sonuçta mesele şudur: Acı kaçınılmazdır; fakat acının anlamı kültürel olarak belirlenir. Eğer acı, kimliğin merkezine yerleştirilirse kırılganlık artar. Eğer acı, dönüşümün ham maddesi olarak görülürse dayanıklılık güçlenir.

VII. Yeni Bir Ahlaki Çerçeve Mümkün mü?

Bugün ihtiyaç duyulan şey ne duyguların inkârı ne de mağduriyetin küçümsenmesidir. Gerçek haksızlıklar vardır ve bunlar ciddiyetle ele alınmalıdır. Ancak mesele, haksızlığı kimliğe dönüştürüp dönüştürmemektir. Sosyolojik sorun, adalet talebi değil; kimlikleşmiş mağduriyetin norm haline gelmesidir. Yeni bir ahlaki çerçeve inşa edilecekse, bu çerçevenin üç temel ayağı olmalıdır: hakikat, sorumluluk ve süreklilik.

          1. Hakikatin Sorgulanabilirliği: Hakikat, dokunulmaz değildir. Sorgulanabilir olmalıdır. Bir toplumda fikirler eleştiriden muaf tutuluyorsa, orada entelektüel gelişim yavaşlar. Eleştiri, bir saldırı değil; düşüncenin dayanıklılık testidir. Bu nedenle yeni ahlaki çerçeve, duygusal güvenliği değil; düşünsel sağlamlığı öncelemelidir.

Sorgulama kültürü, bireyi güçlendirir. Çünkü eleştiriyle karşılaşan özne, ya argümanını derinleştirir ya da pozisyonunu revize eder. Her iki durumda da gelişim vardır. Eleştiriden kaçınma ise fikri kırılganlaştırır.

          2. Kimlik Yerine Sorumluluk: Birey, mağduriyet üzerinden değil; sorumluluk üzerinden tanımlanmalıdır. Bu, haksızlıkları inkâr etmek değildir; haksızlık karşısında eylem kapasitesini merkeze almaktır. “Bana ne yapıldı?” sorusunun yanında “Ben şimdi ne yapacağım?” sorusu yer almalıdır.

Sorumluluk, özgürlüğün ağır yüzüdür. Çünkü sorumluluk alan birey, mazeret alanını daraltır. Ancak tam da bu daralma, özneleşmenin başlangıcıdır. Kişi, koşulların tümünü kontrol edemese de tepkisini kontrol edebilir. Bu, ahlaki failiyetin temelidir.

           3.Tutkunun İnşası ve Süreklilik: “Tutku” romantik bir keşif değil, çoğu zaman uzun süreli emeğin ürünüdür. İlgi alanlarının değişmesi doğaldır; ancak her değişim yön değiştirmeyi gerektirmez. Derinlik, tekrarın içinden doğar. Süreklilik olmadan ustalık oluşmaz; ustalık olmadan da anlam duygusu zayıflar.

Bu nedenle yeni çerçeve, akışkanlık yerine istikrarı; anlık haz yerine gecikmiş tatmini, spontane yönelim yerine bilinçli yönelimi teşvik etmelidir.

          4. Her Sorunu Çözme Takıntısından Vazgeçmek: Modern insan, her sorunu analiz edip çözmek zorundaymış gibi yaşar. Oysa bazı meseleler çözülerek değil, aşındırılarak geride bırakılır. “Her şey düzeltmeye değmez” ilkesi, pasiflik değil; öncelik belirleme becerisidir. Enerjiyi nereye harcayacağını bilmek, olgunluk göstergesidir.

Bu yaklaşım, bireyi yeniden fail konumuna yerleştirir. Fail olmak, her şeyi kontrol etmek değildir; kontrol edilemeyen koşullar içinde eyleme devam etmektir. Bu, Stoacı bir kabullenişle pragmatik bir kararlılığın birleşimidir.

Yeni ahlaki çerçeve şefkati dışlamaz; fakat şefkati güçlendirmeyle birleştirir. Sadece “anlıyorum” demek yetmez; “devam edebilirsin” diyebilmek gerekir. Toplumsal dil, bireyi koruyarak değil; kapasitesini hatırlatarak güçlendirmelidir.

Sonuçta mesele, kırılganlığı yok saymak değil; onu mutlaklaştırmamaktır. İnsan kırılabilir; ama kırılgan kalmak zorunda değildir. Dayanıklılık, modern kültürün unutmaya yüz tuttuğu bir erdem olabilir. Fakat bireyin ve toplumun uzun vadeli istikrarı için vazgeçilmezdir.

Yeni ahlaki çerçeve tam da burada şekillenir. Hakikate açık, sorumluluğa dayalı, sürekliliği önemseyen ve acıyı kimliğe değil dönüşüme dönüştüren bir kültürel bilinç.

Modern kültürde dayanıklılık (resilience) kavramı giderek geri plana itiliyor. Oysa tarihsel olarak güçlü toplumsal yapılar, yüksek dayanıklılık kapasitesine sahip bireylerden oluşur.

Dayanıklılık, acının yokluğu değildir. Acıya rağmen eyleme devam edebilme yetisidir. Bu yeti, kurban kimliğiyle bağdaşmaz. Çünkü kurban kimliği, acıyı kimliğin merkezi haline getirir; dayanıklılık ise acıyı geçici bir durum olarak konumlandırır. Sosyolojik olarak burada bir değer çatışması vardır: Kırılganlık merkezli kültür vs. Sorumluluk merkezli kültür Birincisi duygusal doğrulama üretir. İkincisi karakter üretir.

Geç modern toplum, bireyi sürekli merkeze yerleştirerek onu görünür kıldı; fakat aynı zamanda taşıyabileceğinden fazla anlam yükledi. “Kendin ol”, “kendini ifade et”, “kendini koru”, “kendini gerçekleştir” çağrıları, ilk bakışta özgürleştirici görünür. Ancak bu çağrılar, bireyin her deneyimi kimliğiyle özdeşleştirmesine yol açtığında, özgürlük yerini hassasiyete bırakır. Sürekli incinebilirlik vurgusu, özneyi güçlendirmemiş; onu tetikte, savunmada ve kırılgan hale getirmiştir.

Mağduriyetin ahlaki sermayesi burada devreye girer. Mağduriyet, bireye bir tür dokunulmazlık sağlar. Eleştiriden muafiyet, sorgulanmama talebi ve otomatik haklılık hissi üretir. Fakat bu konfor alanı, sorumluluğun ağırlığını gölgeler. Çünkü sorumluluk, özneyi konforundan çıkarır; mazeret alanını daraltır; “başına gelen” ile “yaptığın” arasındaki farkı netleştirir.

Oysa insanın gerçek gücü, kırılmamış olmasında değil; kırıldıktan sonra da eylemeye devam edebilmesindedir. Güç, steril bir hayatın ürünü değildir. Güç, sürtünmeyle, dirençle ve tekrar eden çabayla oluşur. Sosyolojik açıdan bakıldığında, failiyet tam da burada başlar: Koşulların tamamını seçemeyen ama tavrını seçebilen özne. Bu çerçevede bazı temel ilkeler belirginleşir:

            • Her şey düzeltmeye değmez. Sürekli onarma arzusu, bireyi geçmişe zincirler. Öncelik belirleme yetisi, olgunluğun göstergesidir. Bazı meseleler çözülerek değil, geride bırakılarak aşılır. Bu, kaçış değil; yön tayinidir.

            • Her eleştiri saldırı değildir. Eleştiri, öznenin dayanıklılık testidir. Eğer her sorgulama kimliğe yönelmiş bir tehdit olarak algılanırsa, düşünsel gelişim durur. Fail özne, eleştiriyi bastırmaz; onunla temas eder, tartar ve gerekirse dönüşür.

           •  Her ilgi değişimi yön değiştirmeyi gerektirmez. Geç modern kültür, akışkanlığı yüceltir. Oysa derinlik, süreklilikten doğar. Karakter, sabit bir istikamette yürümeyi öğrenmekle inşa edilir. Failiyet, dağılma değil; istikrar kapasitesidir.

           •  Ve her haksızlık, kimlik haline getirilmek zorunda değildir. Haksızlık gerçektir; fakat onu kalıcı bir öz tanımına dönüştürmek, eylem alanını daraltır. Fail özne, yaşadığı haksızlığı inkâr etmez; fakat kendisini yalnızca onunla tanımlamaz.

Sosyolojik olarak mesele şudur: Birey, kırılgan bir özne mi olacak, yoksa sorumluluk alan bir fail mi? Bu soru yalnızca bireysel psikolojiye ilişkin değildir; kültürel normların ve siyasal tercihlerin de merkezindedir. Eğitim sistemleri, medya dili, kamusal söylem ve temsil siyaseti hangi özne tipini teşvik ediyorsa, toplum da o yönde şekillenir.

Kırılgan özne modeli, korunma ve temsil talebini artırır. Fail özne modeli ise katılım ve sorumluluk üretir. İlki güvenlik merkezlidir; ikincisi eylem merkezli. İlki hassasiyet üzerinden ahlaki konum üretir; ikincisi yük üstlenme üzerinden değer üretir.

Elbette mesele siyah-beyaz bir ayrım değildir. İnsan hem kırılabilir hem sorumluluk alabilir. Ancak kültürel ağırlık merkezinin nerede olduğu belirleyicidir. Eğer toplum sürekli incinmişliği ödüllendiriyorsa, dayanıklılık zayıflar. Eğer toplum yük üstlenmeyi teşvik ediyorsa, karakter güçlenir.

Bu nedenle çağımızın kritik eşiği tam burada durmaktadır: Kimlikleşmiş mağduriyet ile sorumluluk temelli failiyet arasında bir tercih yapmak zorundayız. Bu tercih, yalnızca bireyin ruhsal sağlığını değil; toplumsal istikrarı, siyasal kültürü ve entelektüel üretkenliği de belirleyecektir.

Sonuç olarak mesele, kırılganlığı inkâr etmek değil; onu nihai referans noktası haline getirmemektir. İnsan incinebilir; fakat yalnızca incinebilir bir varlık değildir. İnsan, aynı zamanda inşa eden, devam eden, yüklenen ve dönüştüren bir varlıktır. Failiyet tam da bu bilinçte başlar: Koşulların her zaman adil olmadığını bilerek, yine de eylemek. Kırılabileceğini kabul ederek, yine de yürümek. Ve başına gelenlerden ibaret olmadığını hatırlayarak, kendini yeniden kurmak.