AK Parti ve Türkiye’nin Yakın Tarih Analizi 2022 Yılının Önemli Siyasal Kırılma Noktaları

21. yüzyıl Türk siyasal hayatının en baskın aktörü olan Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti), iktidara geldiği 2002 yılından bu yana ülkenin idari, hukuki, ekonomik ve sosyolojik yapısını dönüştüren temel dinamik haline gelmiştir. Bu uzun soluklu iktidar yürüyüşünün her yılı, kendi içinde özgün krizler, ittifak modellemeleri ve reform/statüko çatışmaları barındırır. Ancak 2022 yılı, cumhuriyet tarihinin en radikal yönetim modeli değişikliği olan Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin (veya yaygın adıyla kurumsal başkanlık rejiminin) tam anlamıyla kurumsallaştığı, buna karşılık muhalefetin ilk kez bu denli organize bir kurumsal blok oluşturduğu ve küresel jeopolitik krizlerin iç siyaseti doğrudan dizayn ettiği “en uzun yıl” olarak kayıtlara geçmiştir.

2022 yılı, AK Parti’nin hem kendi tarihini hem de Türkiye’nin yakın tarihini yazarken; yapısal reform felsefesinden tamamen sıyrılıp, var olan iktidar yapısını koruma, tahkim etme ve yaklaşan 2023 seçimlerine yönelik “beka ve istikrar” anlatısını kurma yılı olmuştur. Bu makale, 2022 yılında Türkiye’de meydana gelen majör gelişmeleri; siyaset bilimi, kamu hukuku ve sosyolojik perspektiflerden hareketle analiz ederek, AK Parti’nin siyasal öyküsündeki kırılma anlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

1. Kurumsal Muhalefetin İnşası ve Seçim Mühendisliği: Altılı Masa ve Seçim Kanunu Değişikliği

2022 yılının hemen başında, Şubat ayının sonunda Türk siyaseti, o güne kadar eşi benzeri görülmemiş bir kurumsal ittifak modeline tanıklık etti. CHP, İYİ Parti, Saadet Partisi, Gelecek Partisi, Demokrat Parti ve DEVA Partisi’nin genel başkanları, uzun süren müzakerelerin ardından “Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem Mutabakat Metni”ni kamuoyuna açıkladılar.

[Altılı Masa Mutabakatı] ──> Temel Hedef: Güçlendirilmiş Parlamenter Sistem

                                     │

                                     └──> AK Parti’nin Hamlesi: Seçim Barajını %7’ye Düşürmek

Bu hamle, AK Parti’nin 2017 referandumuyla hayata geçirdiği ve 2018 seçimleriyle pratikleştirdiği Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin meşruiyet zeminine indirilmiş en büyük ideolojik darbeydi. Muhalefet, ilk kez yalnızca bir seçim ittifakı değil, aynı zamanda rejim/sistem alternatifi sunan hegemonik bir blok olarak ortaya çıkıyordu. AK Parti kurmayları ve Cumhur İttifakı ortağı MHP için bu hamle, stratejik bir karşı hamleyi zorunlu kıldı.

Nitekim nisan ayında Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Milletvekili Seçimi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun”, tam anlamıyla bir seçim mühendisliği ve siyasal rasyonalizasyon hamlesiydi. Bu kanunla:

 Ülke Seçim Barajı Düşürüldü: 12 Eylül askeri rejiminin mirası olan ve yıllarca Türk siyasetinin en büyük anti-demokratik unsurlarından biri olarak eleştirilen %10’luk ülke barajı %7’ye indirildi. Bu hamlenin arka planında, Cumhur İttifakı’nın küçük ortağı MHP’nin anketlerde baraj sınırında görünmesi riskini ortadan kaldırmak ve ittifak içi asimetriyi dengelemek yatıyordu.

Artık Oy Sistemi Değiştirildi: Yeni düzenlemeyle ittifakların “artık oyları” bir havuzda toplanıp partilere dağıtılmak yerine, her seçim bölgesinde milletvekilleri doğrudan partilerin aldıkları oy oranına göre belirlenmeye başladı. Bu, Altılı Masa’yı oluşturan irili ufaklı partilerin tek bir amblem altında seçime girmedikleri takdirde milletvekili çıkaramayacakları bir aritmetik tuzaktı.

AK Parti, bu yasal hamleyle muhalefetin geniş tabanlı ittifak modelini matematiksel olarak cezalandırmayı ve ittifak içi “liste/kontenjan” krizlerini tetiklemeyi başardı. Kanun değişikliği, iktidarın seçimleri sadece sandık günü değil, sandık öncesi yasal mimariyle de kazanma stratejisinin en somut göstergesi oldu.

• Mega projeler, Ekonomik Kriz ve Sosyal Konut Politikaları

2022 yılı, Türkiye’nin derin bir ekonomik kriz, yüksek enflasyon ve döviz kuru baskısı altında boğuştuğu bir dönemdi. Yeni Ekonomik Model (YEM) adı verilen ve düşük faiz-yüksek ihracat eksenine dayanan politikanın toplumsal faturası, geniş halk kitlelerinin alım gücünün erimesiyle sonuçlanmıştı. AK Parti, rıza üretimini sürdürebilmek için iki geleneksel ve güçlü enstrümanına başvurdu: “Mega projeler” ve “Sosyal Devlet/Toki Uygulamaları”

Mart ayında, 18 Mart Çanakkale Deniz Zaferi’nin 107. yıl dönümünde 1915 Çanakkale Köprüsü ve Malkara-Çanakkale Otoyolu büyük bir devlet töreniyle hizmete açıldı. Dünyanın en uzun orta açıklıklı asma köprüsü unvanına sahip bu yapı, AK Parti’nin “yapılamazı başaran, küresel çapta dev eserler üreten muktedir iktidar” imajını tazelemek için muazzam bir propaganda enstrümanına dönüştürüldü. Ekonomik kriz altında ezilen seçmene, “Devletimiz güçlüdür ve büyük yatırımlarına devam etmektedir” mesajı görsel bir ihtişamla verildi.

Ancak köprünün ihtişamı, sokaktaki barınma ve geçim krizini örtmeye yetmiyordu. Özellikle büyükşehirlerde fırlayan kira ve konut fiyatları, AK Parti’nin geleneksel oy deposu olan alt-orta sınıfları (mavi yakalılar, esnaflar, asgari ücretliler) ciddi şekilde yabancılaştırma riski taşıyordu. İktidar bu yapısal tehdidi gördü ve cumhuriyet tarihinin en büyük sosyal konut hamlesi olan “İlk Evim İlk İş Yerim” projesini başlattı.

5 milyonun üzerinde rekor başvuru alan bu proje, AK Parti’nin kitle partisi olma özelliğini ve devlet aygıtını bir dağıtım mekanizması olarak ne kadar efektif kullanabildiğini bir kez daha kanıtladı. Proje, seçmene ekonomik krizin çözüleceğine dair bir umut vadetmekle kalmadı, aynı zamanda onları uzun vadeli taksitlerle devlete ve dolayısıyla mevcut iktidarın istikrarına göbekten bağlayan bir sosyo-ekonomik çapa işlevi gördü.

• Yargısal Aktivizm, Siyasal Eliminasyon ve İki Büyük Karar: Osman Kavala ve Ekrem İmamoğlu Davaları

2022 yılı, Türk yargı sisteminin, siyasetin sınırlarını çizme ve aktörleri eleme noktasında bir kez daha en efektif “enstrüman” olarak kullanıldığı bir yıl oldu. Siyaset bilimi literatüründe “yargının siyasallaşması” veya “siyasetin yargısallaşması” olarak tanımlanan bu süreç, 2022’de iki majör davada zirve noktasına ulaştı.

Osman Kavala Kararı ve Gezi Hafızasının Tahkimi: İstanbul 30. Ağır Ceza Mahkemesi, nisan ayında uzun süredir tutuklu bulunan iş insanı Osman Kavala’ya, “Türkiye Cumhuriyeti hükümetini ortadan kaldırmaya teşebbüs etmek” suçundan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verdi. Bu karar, sadece hukuki bir metin değil, AK Parti’nin ideolojik bagajında çok önemli bir yer tutan “Gezi Parkı” anlatısının yargı eliyle tescillenmesiydi. AK Parti, Gezi Olayları’nı dış güçlerin desteğiyle sivil bir darbe girişimi olarak kodlamıştı. Kavala kararı, yaklaşan 2023 seçimleri öncesinde iktidar blokunun milliyetçi-muhafazakâr tabanını tahkim etmek, Gezi üzerinden bir “iç düşman” anlatısı üretmek ve toplumsal muhalefetin sokak protestoları refleksini tamamen felç etmek için stratejik bir işlev gördü.

 Ekrem İmamoğlu Davası ve Siyasal Yasak Stratejisi: Yılın sonuna doğru, aralık ayında Türk siyaseti daha doğrudan bir yargısal müdahaleyle sarsıldı. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’na, YSK üyelerine hakaret ettiği gerekçesiyle 2 yıl 7 ay 15 gün hapis ve siyasal yasak cezası verildi.

Siyasal Kırılma: Ekrem İmamoğlu, 2019 yerel seçimlerinde AK Parti’ye cumhuriyet tarihinin en büyük yerel yenilgisini tattıran ve 2023 cumhurbaşkanlığı seçimleri için muhalefetin en güçlü potansiyel adayı olarak öne çıkan isimdi.

Bu mahkeme kararı, iktidarın yargı mekanizması üzerindeki nüfuzunu kullanarak en tehlikeli siyasi rakibini oyun dışı bırakma veya en azından adaylık sürecini hukuki bir belirsizliğe sokma hamlesi olarak yorumlandı. İmamoğlu kararı, muhalefet blokunda geçici bir kenetlenme yaratsa da, adayın kim olacağı konusundaki stratejik tartışmaları derinleştirerek AK Parti’nin arzuladığı “muhalefette çok başlılık ve kararsızlık” görüntüsünü besledi.

• Küresel Jeopolitik Kriz ve Diplomatik Tahkimat: Tahıl Koridoru, Suudi Arabistan ve Ukrayna Siyaseti

2022 yılının şubat ayında patlak veren Rusya-Ukrayna Savaşı, küresel dengeleri altüst ederken AK Parti iktidarına, iç siyasetteki ekonomik sıkışmışlığı perdeleyecek ve uluslararası meşruiyetini zirveye taşıyacak muazzam bir jeopolitik alan açtı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, Batı bloku gibi Rusya’yı tamamen dışlamak veya Rusya’nın yanında yer almak yerine, son derece rasyonel ve pragmatik bir “aktif tarafsızlık/arabuluculuk” stratejisi izledi.

Bu diplomatik trafiğin en somut ve tarihi başarısı temmuz ayında gerçekleşti. Türkiye’nin BM ile koordineli yürüttüğü girişimler sonucunda Rusya ve Ukrayna, İstanbul’da “Tahıl ve Yiyecek Maddelerinin Ukrayna Limanlarından Emniyetli Sevki Girişimi Belgesi’ni imzaladı. İstanbul’da kurulan Müşterek Koordinasyon Merkezi ile küresel bir gıda krizinin önüne geçildi.

       ┌─────────────────┐     ┌──────────────────┐

       │     Rusya       │     │     Ukrayna      │

       └────────┬────────┘     └────────┬─────────┘

                │                       │

                └───────┐       ┌───────┘

                        ▼       ▼

                  ┌───────────────────┐

                  │      TÜRKİYE      │ ───> Küresel Gıda Güvenliği &

                  │       & BM        │      Uluslararası Meşruiyet

                  └───────────────────┘

Ağustos ayında Erdoğan’ın Lviv’de Zelenskiy ile bir araya gelmesi ve altyapının yeniden inşası anlaşmasını imzalaması, Türkiye’yi savaşın hem diplomatik hem de ekonomik kazananı konumuna getirdi. İç siyasette bu başarı, “Dünya liderleri Erdoğan’ın ayağına geliyor, Türkiye küresel krizleri çözen oyun kurucu bir devlettir” anlatısıyla parlatıldı. Ekonomik kriz altında ezilen seçmene, “Evet, ekonomik zorluklar var ama bu zorlu küresel fırtınada gemiyi ancak bu çapta bir dünya lideri yürütebilir” fikri empoze edildi.

Aynı pragmatizm dış politikanın diğer alanlarında da kendini gösterdi. Ekonomik krizin finansman ihtiyacı, AK Parti’yi geçmişte “katiller” veya “darbe finansörleri” olarak nitelendirdiği Körfez monarşileriyle barışmaya zorladı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın nisan ayında Suudi Arabistan’a giderek Kral Selman ve Veliaht Prens Muhammed bin Selman ile kucaklaşması, ideolojik dış politikanın yerini tamamen “realpolitik” ve sıcak para arayışına bıraktığının en net vesikası oldu.

• İdari Krizler, Kurumsal Çürüme ve Toplumsal Kutuplaşma: KPSS İptali, Amasra ve Sosyal Travmalar

2022 yılı, sadece diplomatik ve siyasi başarıların değil, devlet mimarisindeki liyakat krizlerinin, kurumsal zafiyetlerin ve derin toplumsal travmaların da görünür olduğu bir yıldı. Bu krizler, AK Parti’nin kamu yönetimindeki “tek tipleşme” ve “denetimsizlik” eleştirilerini derinleştirdi.

KPSS Skandalı: Temmuz ayında yapılan 2022 KPSS Lisans oturumundaki bazı soruların, bir yayınevinin deneme sınavı sorularıyla birebir aynı olduğunun ortaya çıkması, milyonlarca gençte ve ailelerinde muazzam bir infiale yol açtı. Sınav güvenliği, AK Parti iktidarının geçmişte FETÖ döneminde de en çok yara aldığı alanlardan biriydi. Tepkilerin büyümesi üzerine Cumhurbaşkanı Erdoğan, Devlet Denetleme Kurulu’nu harekete geçirdi, sınavları iptal etti ve ÖSYM Başkanı Halis Aygün’ü görevden aldı. Bu hamle, krizin büyümesini engellemeye yönelik bir “hasar tespit ve kontrol” hamlesiydi ancak devlet kurumlarına olan güven erozyonunu durdurmaya yetmedi.

Amasra Maden Faciası ve “Kader” Söylemi: Ekim ayında Bartın’ın Amasra ilçesinde meydana gelen ve 41 maden işçisinin hayatını kaybettiği kömür ocağı patlaması, Türkiye’nin bitmeyen iş güvenliği ve denetimsizlik kabusunu yeniden hortlattı. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın facia bölgesinde yaptığı açıklamada liyakat, denetim veya ihmal ihtimallerini dışlayarak olayı “kader planı” ile açıklaması, iktidarın yapısal sorunları rasyonalize etme ve sorumluluktan kaçma stratejisinin tipik bir örneği olarak kayıtlara geçti. Muhalefet bu durumu “cinayet ve ihmal” olarak nitelerken, iktidar madenci ailelerine yönelik maddi yardımlar ve devlet törenleriyle krizin siyasal faturasını minimize etmeye çalıştı.

2022’de Danıştay 10. Dairesi’nin, İstanbul Sözleşmesi’nin feshine ilişkin Cumhurbaşkanı Kararının iptal istemini reddetmesi, AK Parti’nin tabanındaki muhafazakâr yapıları (Tarikat ve cemaatler) memnun etmeye yönelik ideolojik bir seçim olarak okundu, muhalefet tarafından.

• Güvenlik Siyasetinin Geri Dönüşü ve Korku İklimi: Taksim Saldırısı ve Düzce Depremi

AK Parti’nin 24 yıllık iktidar stratejisinin en iyi çalışan kodlarından biri, toplumsal huzursuzluk ve ekonomik kriz dönemlerinde “Güvenlik-Özgürlük” dengesini güvenlik lehine bükerek seçmeni istikrara zorlamaktır. Siyaset sosyolojisinde “korku siyaseti” veya “güvenlikleştirme” (securitization) olarak bilinen bu mekanizma, 2022 Kasım ayında yeniden devreye girdi.

13 Kasım’da İstanbul İstiklal Caddesi’nde PKK/PYD terör örgütü tarafından gerçekleştirilen bombalı saldırıda 6 vatandaşımız hayatını kaybetti. Saldırı, Türkiye’nin 2015-2016 yıllarındaki o karanlık, kaos dolu terör dönemlerini hatırlattı. İktidar, saldırının hemen ardından sosyal medyaya bant daraltması (erişim engeli) uygulayarak bilgi akışını tekeline aldı ve sınır ötesi operasyon sinyalleriyle milliyetçi histeriyi yükseltti. Terör saldırısı, iç siyasetteki tüm ekonomik ve sosyal tartışmaları bıçak gibi kesti. Seçmene verilen mesaj nettir: “Ekonomi kötü olabilir ama muhalefet gelirse terör hortlar, beka sorunu yaşanır.”

Kasım ayının bir diğer önemli gelişmesi ise Düzce Gölyaka merkezli 5,9 büyüklüğündeki depremdi. Büyük bir can kaybı yaşanmaması şans olsa da, 95 kişinin yaralanması ve yaşanan panik, Türkiye’nin deprem gerçeğini ve kentsel dönüşüm politikalarının yetersizliğini bir kez daha hatırlattı. Ancak iktidar, bu krizi de AFAD ve devlet kurumlarının “hızlı müdahale kapasitesi” üzerinden bir gövde gösterisine dönüştürerek yönetti.

2022 Yılının Siyasal Bilançosu ve 2023 Seçimlerine Doğru AK Parti Stratejisi

2022 yılı, AK Parti’nin makro siyaset tasavvurunda bir “savunma ve tahkimat” yılı olmuştur. Ekonomik krizin ürettiği muazzam meşruiyet krizini; dış politikada jeopolitik aktörlük (Tahıl Koridoru), iç siyasette yargısal eliminasyon (İmamoğlu ve Kavala davaları), yasal mühendislik (Seçim Kanunu) ve popülist ekonomik dağıtım mekanizmalarıyla (Sosyal Konut Projesi) dengelemeyi başarmıştır.

Sonuç olarak, 2022 yılı boyunca yaşanan tüm bu gelişmeler, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın İzmir’de “Cumhur İttifakı’nın adayıyım” ilanıyla somutlaşan o büyük finale, yani 2023 cumhuriyetin yüzüncü yılı seçimlerine giden yolu döşemiştir. AK Parti, 2022 yılını devletin tüm bürokratik, hukuki ve mali imkanlarını seferber ettiği devasa bir savunma ve karşı taarruz mekanizması olarak işletmiş; yapısal krizlerini örtbas etmeyi ve toplumsal algıyı yönetmeyi başararak Türk siyasetinin en pragmatik ve esnek hegemonik gücü olduğunu bir kez daha kanıtlamıştır. Bu yönüyle 2022, Türkiye’nin yakın tarihinde “krizlerin statükoyu yıkamadığı, aksine statükonun krizleri yöneterek kendini yeniden ürettiği” prototip bir yıl olarak tarihteki yerini almıştır.

2022 yılı, AK Parti açısından yalnızca yaklaşan 2023 seçimlerine hazırlık yapılan bir ara dönem değil, yirmi yıllık iktidar tecrübesinin ulaştığı yeni aşamanın kurumsallaştığı tarihsel bir eşik olarak değerlendirilmelidir.

• Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin kurumsal olarak yerleşmesi, bürokratik merkezileşme,
•  Altılı Masa’nın ortaya çıkışı, seçim kanunu değişiklikleri,
•  EYT düzenlemesi,TOGG’un seri üretime geçmesi,
• Karadeniz gazı yatırımları,
• Tahıl Koridoru diplomasisi ve Türkiye Yüzyılı vizyonu birlikte okunduğunda,

2022 yılının AK Parti’nin reformcu dönemden rejim koruyucu ve konsolide edici döneme geçişini temsil ettiği görülmektedir. EYT düzenlemesi seçim öncesi sosyal rızanın yeniden üretilmesinde önemli bir araç olmuş, TOGG ve Karadeniz Gazı projeleri ise teknolojik milliyetçilik ve enerji bağımsızlığı söylemlerinin temel unsurları haline gelmiştir.

Yılın sonlarında ilan edilen Türkiye Yüzyılı vizyonu, AK Parti’nin ilk dönemindeki Avrupa Birliği ve reform merkezli dilin yerine, milli egemenlik, güçlü devlet, savunma sanayii, enerji bağımsızlığı ve jeopolitik özerklik eksenli yeni bir ideolojik çerçeve ortaya koymuştur.

Bu nedenle 2022, yalnızca 2023 seçimlerine giden yolun değil, aynı zamanda AK Parti’nin kuruluş paradigmasından Türkiye Yüzyılı paradigmasına geçişinin tamamlandığı yıl olarak değerlendirilebilir.