Bin Şairin Ülkesi: Çölün Hafızasında Bir Yolculuk

Bazı ülkeler vardır; yalnızca görülür, fotoğrafları çekilir, paylaşılır ve sonra tüketilir. Bazı ülkeler ise kendini hemen göstermez. Anlaşılmak için insanı yola çıkmaya, beklemeye ve dinlemeye davet eder.

Afrika’nın kuzeybatısında, Atlas Okyanusu’nun kıyısında, Sahra’nın uçsuz bucaksız sessizliği içinde, tüm bu karşıtlıkların arasında duran Moritanya, işte bu ikinci türden bir ülkedir.

İlk bakışta insana yalnızca çöl kumlarını, uzun yolları ve bitmeyen bir sarılığı hatırlatır. Fakat bu ülke sizi kabul ettiğinde anlarsınız ki Moritanya yalnızca kumların ülkesi değildir.

Çünkü burada çöl, yalnızca bir coğrafya değildir. Aynı zamanda bir okul, bir kütüphane ve bir hafıza mekânıdır.

Moritanya, kelimelerin, hafızanın ve faniliğin ülkesidir.

Sahra’nın rüzgârları nasıl çöl kumlarını dağıtıyorsa, burada hayatı da aynı şekilde etkiler. Şehir merkezleri dışında beton yapıların seyrekleştiği, ülkenin büyük bölümünü çölün kapladığı bu coğrafyada insanlar da yaşadıkları hayatı her an başka bir yere taşınabilecekmiş gibi kurarlar. Evlerinden eşyalarına, kıyafetlerinden sofralarına kadar yaşamın pek çok alanında bu hareketliliğin izlerini görmek mümkündür.

Belki de bu yüzden, aitliğin geçici olduğu bir coğrafyada kalıcı olanı hafızada aramışlardır.

Belki de bu yüzden Moritanya, “Bin Şairin Ülkesi” diye anılmıştır.

Ancak “Bin Şairin Ülkesi” ifadesi, yalnızca bu ülkede çok sayıda şairin yaşadığı veya çok fazla şiir yazıldığı anlamına gelmez. Bu ifade, şiirin, sözün ve kelamın coğrafyanın kendisiyle kurduğu derin bağı ve taşıdığı değeri anlatır.

Şiir burada yalnızca kitap sayfalarında duran bir edebiyat türü değildir. Nesilden nesile aktarılan bir hafıza, bir sohbet biçimi, bir kültür taşıyıcısıdır.

Çünkü çölde her şey geçicidir.

Kum yer değiştirir. Yollar kaybolur. Kervanlar hareket eder. İnsanlar göç eder. Şehirler değişir. Bugün var olan, yarın rüzgârın taşıdığı kumların altında kalabilir.

Geriye ise söz kalır.

Belki de bu yüzden burada kelimeler bu kadar kıymetlidir.

Yağmur ve Çöl

Başkent Nuakşot’tan çöle doğru ilerlerken yol boyunca hayvan sürülerine rastlıyoruz. Bir süre sonra şehrin izleri geride kalıyor ve çöl kendisini bütün genişliğiyle göstermeye başlıyor. Büyüdüğümüz coğrafyanın verimliliğinden bu görüntüye bakınca insanın aklına ister istemez bir soru geliyor: Yeşilin neredeyse görünmediği bu coğrafyada hayvancılık nasıl yapılabilir?

Araçtaki yol arkadaşımız anlatmaya başlıyor.

Çölün toprağı mümbit bir toprakmış. Toprağın derinliklerinde, yağmuru bekleyen tohumlar varmış. Yağmur mevsimi geldiğinde, uzun süre sessiz kalan çöl birden canlanıyor; toprağın bağrında saklı tohumlar filizleniyor ve sarının hâkim olduğu manzara, kısa bir süre içinde yeşilin cümbüşüne dönüşebiliyormuş.

Çobanlar, yağmurun düştüğü bölgeleri bazen gözlemleyerek, bazen de haberleşme yoluyla tespit ediyor. Sonra hayvanlarını o taze otlaklara doğru sürüyorlarmış.

Develer, koyunlar ve keçilerle birlikte yüzlerce kilometre yol kat ederek sürdürülen bir göçebe hayat varmış. Bizim için yer, çoğu zaman bir ev, bir şehir, bir sokak ve bir adres demektir. Bu hayat ise yer ile gök arasında kurulmuş bir dengenin parçası, onu Yaratan’ın koyduğu düzeninin bir parçası olarak kabul ettiği bir hayat biçimidir.

Çöl Medreseleri: Mahzaralar

Moritanya’da ona bazen mahzara, bazen mahdara deniyor. Bizim dilimizde kabaca “çöl medresesi” diyebiliriz.

Fakat bu ifade, mahzaranın ne olduğunu tam olarak anlatmaya yetmiyor.

Çünkü mahzara yalnızca bir okul değildir. Çölde ilmin peşinden giden insanların kurduğu bir hayat biçimidir. Bir eğitim geleneğidir. Bir yolculuktur. Belki de en önemlisi, bilgiye duyulan sadakatin hikâyesidir.

Başkent Nuakşot’tan kuzeye doğru ilerlerken çölün insanı nasıl yavaşlattığını fark ediyorum.

Önce asfalt yol uzuyor. Sonra yerleşimler seyrekleşiyor. Bir süre sonra şehirler, binalar ve kalabalığın izleri geride kalıyor. İnsan, etrafında yalnızca kum ve gökyüzü olduğunu düşünmeye başlıyor.

Mahzaralara doğru ilerlerken aklımda hep aynı soru var:

İnsan neden burada ilim arar?

Büyük kütüphaneler yok. Geniş kampüsler yok. Derslikler, amfiler, koridorlar yok.

Bazen bir çadır, bazen sadece bir gölgelik; hocalar ve talebeleri…Yüzyıllardır burada insanlar Kur’an okuyor, hafızlık yapıyor, fıkıh öğreniyor, Arapça öğreniyor ve Arapçanın inceliklerini araştırıyor. Ve öğrendiklerini bir sonraki nesle aktarıyor.

Mahzara, tam da burada ortaya çıkıyor. Mahzaraların hikâyesi, biraz da yokluğun içinde var olmanın hikâyesidir.

Çöl kalıcılığı sevmiyor, dünya hareket hâlinde, insan hareket eder, sınırlar değişebilir, şehirler zamanla kumların altında kaybolabilir. Fakat hafızaya yerleşen bilgi, insanlarla birlikte hareket ediyor. Uzaklara ve nesillere ilerliyor.

Çölün insanı şehirleri hareket ettiren bir coğrafyada yaşarken, ilim de insanla birlikte hareket ediyor. İnsan, bütün bu yokluğun içinde ilmiyle var olmaya ve kendisinden sonraki nesillerde de varlığını sürdürmeye çalışıyor. Böylece bilgi, çölün üzerinde yolculuğuna devam ediyor. Defterin olmadığı yerde luhlarla, kitapların olmadığı yerde ezberle, kütüphanelerin sınırlı olduğu yerde hafızayla.

Binaların kalıcı olmadığı yerde insanla…

Belki de mahzaraların en büyük sırrı burada saklıdır. Çöl, bilgiyi saklayacak binalar inşa edilmesine izin vermese de bilgiyi taşıyacak insanlar yetiştirmeye devam ediyor.

Mahzaralardan dönerken aklımda en çok kalan şey, aslında bir eğitim yöntemi değil, bir hafıza meselesi oluyor.

Modern dünyada çok fazla şey kazandık. Bilgiye ulaşmak kolaylaştı. Dünyanın herhangi bir yerindeki bir kitabı birkaç saniye içinde bulabiliyor, istediğimiz bilgiye neredeyse anında ulaşabiliyoruz. Ama bilgiyi taşımak zorlaştı. Hafızamız giderek zayıflıyor. Bilgi çoğaldıkça, onu zihnimizde tutma ihtiyacımız azalıyor.

Moritanya’nın çölünde ise bunun tam tersine benzeyen bir hayatla karşılaşıyoruz. Bilgi, betonla örülmüş binalar sayesinde değil; niyetini ortaya koymuş, gayretini göstermiş ve sabrını ortaya koymuş insanlar sayesinde yaşıyor.

Bu yüzden mahzaralar bana, modern dünyanın sıkça fısıldadığı “imkân” meselesinden daha büyük bir şeyi düşündürüyor.

Bazı ülkeler görülür ve geride bırakılır.

Bazı ülkeler ise kendini anlatmak için insanı yola çıkmaya, beklemeye ve dinlemeye davet eder.

Moritanya, işte onlardan biridir.