İki Gücün Dengesi: Kasr-ı Şirin

Anadolu ve İran coğrafyalarının birbiri ile mücadelesi antik çağlara kadar uzanmakta Yunan-Pers, Roma-Parth, Bizans-Sasani ve Osmanlı-Safevi savaşlarında kendini göstermektedir. Bu mücadelelerde Osmanlı padişahı adeta bir Roma Sezarı,  Safevi şahı ise kadim Perslerin Şehinşahı rolünü üstlenmiştir.

Persler her ne kadar Anadolu coğrafyasında iki yüz yıl kadar hüküm sürse de (MÖ 547-MÖ 330)  Batı’dan İran’ı işgale gelen imparatorluklar, İranlıların Anadolu’da hüküm sürdüğü kadar İran’da hüküm sürememişlerdir. Büyük İskender her ne kadar İran’ı tamamıyla ele geçirse de ölümünün ardından Seleukoslar kurulmuş ve onlar da zaman içerisinde yerelleşmiştir. Tarih Moğollarla aynı coğrafyada tekerrür etmiş ve o topraklarda İlhanlı Hanedanlığı İran’ın kültürel potasında erimiştir.  Yani İran kendisini işgal etmeye çalışan her gücü kaçınılmaz olarak İranlılaştırmıştır.

Osmanlı, İran topraklarında hiçbir zaman için tam bir egemenlik kuramamış Yavuz Sultan Selim Çaldıran Savaşı (1514) sonrası Tebriz’den daha ileriye gitmek istese de coğrafi şartlar ve dönemin koşulları buna izin vermemiştir. Anadolu üzerinden İran işgal edilememekte; İstanbul’un İran coğrafyasına olan uzaklığı ve lojistik hattın kötü oluşu padişahların buraya sefer yapmasını engellemektedir.

Zagros Dağları bölgeyi bıçak gibi keserek iki taraf arasında doğal bir sınır oluşturmaktadır. Yeniçeriler ise her ne kadar Osmanlı tarafından Safeviler kâfir olarak gösterilse dahi geçmişten gelen heterodoks inançlarını koruduğu gibi başka bir Müslüman topluluğa karşı kılıç kullanmaktan çekinmişlerdir. Zira bunda Bektaşi etkisinde olan Yeniçerilerin benzer inanıştaki Kızılbaşlara olan yakınlığı hiç şüphesiz ki etkilidir.

Bu konular bir tarafa İran sınırı sürekli bir gerilim hattıdır. Sınırdaki aşiretler birbiri ile mücadele ederken Osmanlı ve Safeviler bu aşiretlerin desteğini almaya çalışmış bu da bölgedeki çatışmaları derinleştirmiştir. Sultan I. Selim, İdris-i Bitlisi ile Kürt aşiretlerinin desteğini alarak Safevilerin Anadolu’daki etkisini kırmak istemiş ve bu şekilde Kürt aşiretleri üzerindeki Safevi etkisinin kırılmasının yanı sıra Anadolu’daki Kızılbaşlar ile Safevilerin bağlantıları koparılmıştır.

Günümüz Türkiye-İran sınırını büyük oranda oluşturan 1639 yılında IV. Murad ve Şah Safi arasında imzalanıp 21 yıllık Osmanlı – Safevi mücadelesini sonlandıran Kasr-ı Şirin Antlaşması (Ahdname-i Zuhab) aslında bir sınır antlaşmasından öte kültürel etki alanlarının paylaşılmasıdır. Bu antlaşma ile Kars, Diyarbakır, Bağdat Osmanlı egemenliğindeyken Revan, Dağıstan, Azerbaycan Safevi egemenliğinde kalıyordu.  Osmanlı doğuda en geniş sınırlara ulaştığı Ferhat Paşa Antlaşması (1590) topraklarını Nasuh Paşa (1612) ve Serav (1618) Antlaşmalarıyla koruyamamış ve Safevi Devleti’nin ilerleyişinde onlara altın çağını yaşatan Şah I. Abbas’ın başarıları etkili olmuştur.

Osmanlı padişahları IV. Murad’dan sonra İran ile mücadelelerinde kendileri sefere çıkmamış ve sadrazamlarla paşaları İran seferleriyle vazifelendirmişlerdir. Doğu seferlerinde lojistik kolaylık olması adına harekat merkezi İstanbul’dan Diyarbakır, Erzurum ve Halep gibi şehirlere kaymıştır. Osmanlı için Balkanlar her zaman birinci dereceden öneme sahip olmuş ve padişahlar batıdaki sorunlara yönelmişti.

1639 Kasr-ı Şirin’den sonra İran sınırında 80 yıllık bir sessizlik hüküm sürse de Safevilerin yıkılış sürecine girmeleri Osmanlı’yı tekrardan harekete geçirmiş Nadir Şah’ın başarıları Osmanlı’nın 1724 İstanbul Antlaşması ile elde ettiği kazanımları 1736’da başka bir İstanbul Antlaşması ile  ortadan kaldırmıştır. Bu şekilde tekrardan Kasr-ı Şirin sınırlarına dönülmüştür.

Bu sınır sadece iki ülke arasındaki çizgileri çizmiyor iki ayrı coğrafyanın ve kültürün etki alanlarını belirliyordu. Özellikle Safeviler, Afşarlar ve Kaçarlar gibi devletlerin kendi kültürlerini yayıp topraklarını genişletememelerinin en büyük sebebi Osmanlı ve Babürler gibi iki büyük imparatorluğa ve medeniyete komşu olmalarıydı. Bundan kaynaklı tartışmalı bir konu olarak imparatorluğa dönüşememişlerdi. İran coğrafyasındaki devletler bu dönemde doğal ve kaçınılmaz bir şekilde bu büyük imparatorlukların gölgesi altında kalmaktaydı.

İlerleyen yüzyıllar imparatorlukları yıkmış ve Cumhuriyet dönemi ile birlikte Türkiye-İran arasındaki ilişkileri geliştirmiştir. Bu ilişkiler 1937 Sadabat Paktı ile en üst seviyede bir güvenlik işbirliğine dönüşmüştü.

Özetle Osmanlı-Safevi arasındaki sınır hattı Kasr-ı Şirin ile birlikte önemli değişikliklere uğramadan günümüz Türkiye-İran sınırını oluşturmuştur. Bu tarihsel süreklilikte; ne Osmanlı İran coğrafyasında kalıcı kültürel ve siyasi egemenlik tesis etmiş ne de İran kökenli devletler bunu Anadolu’da başarabilmiştir. Bu durum iki kadim medeniyet arasında bir denge oluşturmuş ve bu dengede sınırlarımıza yansımıştır. Bu perspektiften Kasr-ı Şirin dengelerin meydana getirdiği ve korunduğu bir antlaşmadır.

Bu tarihsel çerçeve, yalnızca geçmişi anlamak için değil, bugünü doğru konumlandırmak açısından da güçlü bir analitik zemin sunmaktadır. Özellikle son yıllarda artan gerilimler ve Ortadoğu’da yeniden şekillenen güç dengeleri, Kasr-ı Şirin’den beri süregelen “denge siyaseti”nin farklı aktörlerle yeniden üretildiğini göstermektedir.

Bugün varsayımsal ya da kısmi ölçekte tartışılan bir Amerika Birleşik Devletleri–İsrail koalisyonunun İran’a yönelik askeri baskısı veya müdahalesi, klasik anlamda bir sınır savaşından ziyade çok katmanlı bir jeopolitik kırılmayı ifade eder. Ancak dikkat çekici olan husus, tarihsel süreklilik içinde İran coğrafyasının dış müdahalelere karşı direnç üretme kapasitesidir. Tıpkı antik çağlardan itibaren olduğu gibi, İran’ın coğrafi derinliği, toplumsal örgütlenmesi ve devlet geleneği, dışarıdan gelen askeri müdahaleleri uzun vadede absorbe edebilecek bir yapıya işaret etmektedir.

Bu bağlamda Türkiye’nin konumu, tarihsel refleksleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Osmanlı-Safevi rekabetinde olduğu gibi, Türkiye’nin doğu sınırında doğrudan bir hâkimiyet kurma arayışı yerine, dengeyi gözeten, sınır güvenliğini önceleyen ve bölgesel istikrarı korumaya odaklanan bir strateji izlemesi daha rasyonel görünmektedir. Zira tarihsel tecrübe açıkça göstermektedir ki Anadolu’dan İran’a doğru derinleşen askeri hamleler sürdürülebilir olmamış; buna karşılık İran da Anadolu’da kalıcı bir etki kuramamıştır.

Ayrıca modern uluslararası sistemde doğrudan askeri müdahalelerin yerini büyük ölçüde vekâlet savaşları, ekonomik yaptırımlar ve hibrit çatışma biçimleri almıştır. Bu nedenle Türkiye açısından asıl risk, doğrudan bir savaşın parçası olmaktan ziyade, sınır hattında oluşabilecek istikrarsızlıklar, göç dalgaları ve mezhepsel/etnik gerilimlerin yeniden tetiklenmesidir. Bu durum, tıpkı Osmanlı-Safevi döneminde olduğu gibi sınır aşiretleri ve yerel aktörler üzerinden şekillenen dolaylı çatışma dinamiklerini yeniden gündeme getirebilir.

Sonuç olarak, Kasr-ı Şirin Antlaşması’nın temsil ettiği tarihsel denge, yalnızca iki devlet arasında çizilmiş bir sınır değil; aynı zamanda iki farklı jeopolitik havzanın birbirini sınırlayan ve dengeleyen varoluş biçimidir. Bugün küresel güçlerin müdahil olduğu yeni denklemde dahi bu kadim denge tamamen ortadan kalkmış değildir; aksine farklı araçlarla yeniden üretilmektedir. Türkiye açısından bu tarihsel miras, genişlemeci reflekslerden ziyade denge kurucu, istikrar sağlayıcı ve çok boyutlu diplomasiye dayalı bir stratejinin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu perspektiften bakıldığında, Kasr-ı Şirin yalnızca bir geçmiş anlatısı değil, aynı zamanda bugünün ve geleceğin jeopolitik aklını şekillendiren bir referans noktası olmaya devam etmektedir.