İlliberal Bir Dönüşüm mü?

Macaristan Üzerinden Avrupa Sağına Bakmak

Avrupa siyasetini biraz yakından takip eden biriyseniz, son 10-15 yılda yaşananların sadece partilerin yer değiştirmesinden ibaret olmadığını fark etmişsinizdir. Aslında daha temel bir şey tartışılıyor: demokrasi dediğimiz şey tam olarak ne?

Bu tartışmanın en dikkat çekici örneklerinden biri de Macaristan.

Viktor Orban ilk ortaya çıktığında birçok kişi bunu geçici bir durum, hatta biraz “Orta Avrupa’ya özgü gariplik” gibi görüyordu. Ama bugün o noktada değiliz. Çünkü Macaristan’da olan biten şey, sadece o ülkeye ait değil — Avrupa genelinde daha büyük bir eğilimin parçası gibi duruyor.

Krizler Siyaseti Nasıl Değiştirdi?

2008 ekonomik krizi sadece ekonomiyi sarsmadı; insanların sisteme olan güvenini de ciddi şekilde sarstı. Ama belki de daha önemlisi, sonrasında gelen kemer sıkma politikalarıydı.

Birçok ülkede orta sınıf zayıfladı, eşitsizlik arttı ve insanlar “bu sistem kimin için çalışıyor?” sorusunu sormaya başladı.

Üstüne bir de 2015 göç krizi gelince işler daha da karıştı. Bu sadece göç meselesi değildi; kimlik, güvenlik ve aidiyet gibi konular da siyasetin merkezine oturdu.

Merkez partiler bu sorulara net cevaplar veremeyince, daha keskin konuşan siyasetçiler öne çıkmaya başladı.

Macaristan bu dönüşümü en hızlı yaşayan ülkelerden biri oldu. 2010’da Orban’ın partisi Fidesz oyların %47’sini aldı ama seçim sistemi sayesinde parlamentoda üçte iki çoğunluk elde etti. Bu da sonrasında yapılacak değişikliklerin önünü açtı.

Otoriter Bir Lider Sistemi Nasıl Değiştirdi?

Macaristan örneğinde en dikkat çekici nokta bence şu: sistem bir gecede değişmedi. Yani ortada tankların sokağa çıktığı, parlamentonun kapatıldığı ya da seçimlerin tamamen ortadan kaldırıldığı klasik bir otoriterleşme hikâyesi yok. Tam tersine, her şey yasal düzenlemelerle, seçim sonuçlarına dayanarak ve adım adım ilerledi.

Orban’ın asıl başarısı da burada ortaya çıkıyor. Sistemi dışarıdan yıkmadı; sistemin içindeki boşlukları kullanarak dönüştürdü.

Önce yargı alanında önemli değişiklikler yapıldı. Anayasa Mahkemesi’nin bazı konulardaki yetkileri sınırlandı, mahkemenin yapısı yeni atamalarla değiştirildi. Hâkimlerin emeklilik yaşının düşürülmesi de sadece teknik bir düzenleme gibi sunuldu ama sonuçta birçok deneyimli yargıç görevden ayrılmak zorunda kaldı. Böylece yargının iktidarı denetleme kapasitesi zayıfladı.

Medya alanında da benzer bir süreç yaşandı. Bağımsız medya kuruluşları doğrudan kapatılmasa bile ekonomik baskılarla, ilan gelirlerinin kesilmesiyle ya da sahiplik değişimleriyle etkisiz hale getirildi. Bu da hükümete yakın medya organlarının daha görünür ve daha güçlü hale gelmesine yol açtı. Sonuçta vatandaşın farklı görüşlere ulaşması giderek zorlaştı.

Seçim sistemi ise bu dönüşümün belki de en kritik tarafıydı. Çünkü seçimler kaldırılmadı; sandık hâlâ var. Ama seçim bölgelerinin düzenlenmesi, kampanya imkânlarındaki eşitsizlik ve medyadaki dengesizlik, muhalefetin iktidarla eşit şartlarda yarışmasını zorlaştırdı.

Bu yüzden Macaristan’a bakarken mesele “seçim var mı, yok mu?” sorusuyla sınırlı kalmıyor. Evet, seçim var. Ama demokrasiyi sadece sandıktan ibaret görürsek, resmin büyük kısmını kaçırmış oluruz.

Asıl mesele şu: Bir ülkede seçimler yapılırken aynı anda yargı zayıflatılıyor, medya tek sesli hale geliyor ve muhalefetin hareket alanı daralıyorsa, orada demokrasi biçim olarak devam etse bile içerik olarak ciddi biçimde aşınmış demektir.

“İlliberal Demokrasi” Ne Demek?

Orban’ın kullandığı “illiberal demokrasi” kavramı aslında Macaristan’daki durumu özetliyor. Yani seçimler var, sandık var, partiler yarışıyor. Ama demokrasiyi ayakta tutan diğer unsurlar giderek zayıflıyor.

Basın özgürlüğü daralıyor, yargının bağımsızlığı tartışmalı hale geliyor, muhalefetin sesi daha az duyuluyor. Böyle olunca sistem dışarıdan demokratik görünse de içeride farklı bir yapıya dönüşüyor.

Buradaki asıl soru şu: demokrasi sadece seçim kazanmak mıdır?

Eğer demokrasi yalnızca sandıktan ibaret görülürse, Macaristan modeli savunulabilir. Ama demokrasi aynı zamanda özgür medya, bağımsız yargı ve gerçek bir çoğulculuk demekse, o zaman tablo çok daha sorunlu hale geliyor.

Orban’ın yaptığı da tam olarak bu tartışmayı Avrupa’nın merkezine taşımak oldu.

Avrupa Birliği Neden Zorlanıyor?

Avrupa Birliği, Macaristan’daki bu dönüşüme uzun zamandır tepki vermeye çalışıyor. Fakat açık konuşmak gerekirse, bu tepkilerin çok etkili olduğu söylenemez.

2018’de Avrupa Parlamentosu, Macaristan’a karşı Madde 7 sürecini başlattı. Bu süreç teoride bir ülkenin AB içindeki oy hakkının askıya alınmasına kadar gidebilir. Ama pratikte işler o kadar kolay ilerlemedi. Çünkü böyle ağır kararlar için üye ülkeler arasında güçlü bir uzlaşı gerekiyor. Bu uzlaşı sağlanamayınca süreç büyük ölçüde tıkandı.

AB’nin elindeki bir diğer araç ise fonlar. Son yıllarda Brüksel, hukukun üstünlüğü gerekçesiyle Macaristan’a ayrılan bazı fonları dondurdu. Bu, Orban hükümeti üzerinde ekonomik baskı kurmanın en somut yollarından biri. Fakat burada da sorun şu: Macaristan, zaman zaman geri adım atıyor gibi görünse de iç politikadaki temel yönelim pek değişmiyor.

Üstelik AB’nin baskısı Orban açısından her zaman kayıp anlamına gelmiyor. Tam tersine, bu baskıyı iç politikada kendi lehine çevirebiliyor. “Brüksel bize karışıyor”, “Macaristan’ın egemenliğine müdahale ediliyor” gibi söylemler, özellikle milliyetçi seçmen tabanında karşılık buluyor. Böylece AB’nin eleştirileri, Orban’ın mağduriyet anlatısını güçlendirebiliyor.

Bu durum Avrupa Birliği için ciddi bir açmaz yaratıyor. Çünkü sessiz kalsa, kendi değerlerini savunmuyormuş gibi görünüyor. Sert tepki verse, bu kez Orban’ın “dış müdahale” söylemine malzeme vermiş oluyor.

Aslında mesele sadece Macaristan’la sınırlı değil. Bu kriz, AB’nin kendi içinde ne kadar zor karar alabildiğini de gösteriyor. Birlik, demokrasi ve hukukun üstünlüğü gibi değerleri savunduğunu söylüyor; fakat bu değerlere aykırı davranan bir üye ülkeye karşı ne kadar etkili olabildiği hâlâ tartışmalı.

Bu yüzden bu mesele, AB için sadece dışarıdan izlenen bir sorun değil. Birliğin kendi sınavlarından biri. Çünkü burada verilen cevap, gelecekte başka ülkeler için de örnek olacak.

Bu Sadece Macaristan Meselesi mi?

Artık değil.

Benzer eğilimleri başka ülkelerde de görüyoruz. Polonya’da benzer bir süreç yaşandı; gerçi son seçimlerde yön değişti. İtalya’da sağ popülist bir hükümet iş başında. Fransa ve Almanya’da da benzer söylemler güç kazanıyor.

Elbette bu ülkelerin hepsini aynı torbaya koymak doğru olmaz. Her ülkenin kendi tarihi, siyasi dengesi ve kurumları var. Ama yine de ortak bir dil oluştuğunu görmek gerekiyor: ulusal egemenlik, kimlik, göç karşıtlığı ve Brüksel’e mesafeli duruş.

Bu durum, Avrupa’da sağ siyasetin artık sadece ekonomik vaatler üzerinden değil, kültürel meseleler üzerinden de güç kazandığını gösteriyor. Seçmenlerin bir kısmı kendini küreselleşme, göç ve hızlı toplumsal değişim karşısında güvensiz hissediyor. Bu partiler de tam olarak bu duygulara sesleniyor.

Bu yüzden Macaristan artık tek başına bir istisna gibi görülemez. Belki her ülkede Orban modeli birebir tekrarlanmıyor ama onun açtığı yol, Avrupa siyasetinde başka aktörlere de cesaret veriyor. Yani mesele sadece Budapeşte’de yaşananlar değil; Avrupa’nın genel siyasi havası değişiyor.

Yani bu artık Avrupa genelinde bir siyasi dil haline gelmiş durumda.

İnsanlar Neden Destek Veriyor?

Burada önemli bir noktayı atlamamak lazım: Orban’ın politikaları sadece “manipülasyonla” açıklanamaz. Ekonomik olarak bazı kesimler gerçekten fayda gördü. Ailelere yönelik teşvikler, düşük işsizlik gibi faktörler ciddi destek sağladı.

Ayrıca kimlik meselesi de çok güçlü. Küreselleşmeden memnun olmayan ve kendini “kaybeden taraf” gibi hisseden seçmenler için bu söylem anlamlı geliyor. Yani ortada gerçek bir destek var — bunu görmeden analiz yapmak eksik kalır.

Sonuç: Asıl Soru Avrupa’ya Dair

Bence Macaristan meselesinin en önemli tarafı şu: Bu durum bize Avrupa’nın kendi zayıflıklarını gösteriyor. Eşitsizlikler, temsil krizi ve insanların duyduğu güvensizlik çözülmeden bu tarz hareketlerin önüne geçmek zor. Orban aslında yeni bir şey icat etmedi. Var olan sorunları iyi okuyup onları kendi lehine kullandı.

Bu onu haklı yapmaz. Ama diğer aktörlerin sorumluluğunu da ortadan kaldırmaz. Sonuçta mesele sadece Macaristan değil. Asıl soru şu: Avrupa neyi savunuyor?
Değerleri mi, çıkarları mı?

Bu sorunun net bir cevabı olmadığı sürece, benzer tartışmaları daha çok göreceğiz gibi duruyor.