İyi Niyet Neden Yetmez?

Geçen yazımızda toplumu bir “Çan Eğrisi”ne benzetmiş; çoğumuzun sandığımız gibi “iyi” insanlar değil, sadece koşullar zorlamadığı sürece “zararsız” kalan ortalamalar olduğumuzu konuşmuştuk.

Peki, bu zararsız kitle, kurumsal bir yapının (bir şirket, bir devlet dairesi veya bir siyasi parti) içine girdiğinde neden hızla o yapının rengini alıyor? Pırıl pırıl ideallerle mezun olan o genç mühendis, on yıl sonra nasıl imza atmaması gereken o raporu imzalayan, sessiz bir bürokrata dönüşüyor?

Genelde cevabımız basittir: “Karakteri bozukmuş.” ya da “Güç onu zehirledi.”

Bu, kolaycı bir açıklamadır. Ve yanlıştır. Sorun çoğu zaman karakterde değil, “Kapasite”dedir.

Gelin olaya bir inşaat mühendisi gözüyle bakalım. Bir köprü düşünün. Tabelasında “Azami Yük: 10 Ton” yazıyor. Siz bu köprünün üzerinden 50 tonluk bir tır geçirirseniz ve köprü çökerse, köprüyü suçlayabilir misiniz? “Bu köprü ne kadar hain, ne kadar ahlaksız bir köprüymüş, yükü taşımadı” der misiniz? Demezsiniz. Teşhisiniz nettir: Taşıma kapasitesi aşıldı.

İşte insan vicdanı da böyledir. Sonsuz bir yük taşıma gücüne sahip değildir. Ahlak; sadece niyetle ilgili değil, biyolojik, zihinsel ve sistemsel bir enerji meselesidir. Eğer bir kurumsal yapı, bireyin üzerine taşıyabileceğinden fazla “baskı, hız, korku ve prosedür” yüklerse, o bireyin ahlaki omurgası çatırdar.

Çöküş, kişinin kötü niyetli olmasından değil; “Ahlaki Kapasite”sinin o yükü kaldıramamasından kaynaklanır.

Kurumsal Körlük ve Hızın Tiranlığı

Modern kurumlar (şirketler veya devlet), ahlaki muhakemeyi felç eden iki büyük silah kullanır: Hız ve Prosedür.

Bir acil servis doktorunu veya bir borsa brokerını düşünün. Karar vermesi için saniyeleri vardır. Hız arttıkça, beyin “yavaş düşünen” vicdan mekanizmasını devre dışı bırakır ve “hızlı düşünen” refleks mekanizmasına geçer. Hızın olduğu yerde ahlaki sorgulama lükstür. “Bu yaptığım doğru mu?” diye sormaya vakti olmayan insan, sadece “Bu yaptığım işe yarar mı?” diye sorar. Sonuç? Verimli ama vicdansız kararlar.

İkinci silah ise prosedürlerdir. Sorumluluk o kadar çok parçaya bölünür ki, kimse cinayetin faili değildir. Bir felaket yaşandığında; mühendis “Ben sadece raporu yazdım”, müdür “Ben sadece bütçeyi onayladım”, bakan “Ben sadece imzayı attım” der. Herkesin sadece “işini yaptığı” ama sonucun “felaket” olduğu bu duruma “Yapısal Kötülük” diyoruz. Burada kötü bir insan yoktur; ahlaki sorumluluğu buharlaştıran kötü bir mimari vardır.

İtirazın Görünmez Maliyeti

Geçen hafta bahsettiğimiz o “Merkez”deki kalabalıklar, yani bizler, neden bu yapılara itiraz etmeyiz? Çünkü mevcut sistemlerde “Hayır” demenin maliyeti, “Evet” demenin maliyetinden çok daha yüksektir.

Bir yolsuzluğu ifşa etmenin bedeli işsiz kalmak, dışlanmak, hatta hapse girmekse; buna karşılık o yolsuzluğa susmanın ödülü “maaşın yatması ve huzurun bozulmaması” ise… Ortalama bir insanın kapasitesi bu denklemi taşıyamaz.

Kahramanlardan bu yükü taşımalarını bekleyebiliriz (ki onlar Çan Eğrisi’nin sağ ucundaki istisnalardır). Ancak toplumsal ahlak, kahramanlık üzerine kurulamaz. Bir sistem, dürüst kalmayı “kahramanlık” gerektirecek kadar zorlaştırıyorsa, o sistem ahlaken iflas etmiştir.

Teşhis: Köprüyü Güçlendirmek mi, Yükü Azaltmak mı?

O halde, sürekli “ahlaklı nesiller yetiştireceğiz” hamasetini bırakıp şu gerçeği kabul etmeliyiz: İnsanlara sadece “iyi olun” diye vaaz vermek, 10 tonluk köprüye “lütfen 50 tonu taşı” diye yalvarmaya benzer.

Çözüm, bireylerin karakterini suçlamak değil; kurumların mimarisini değiştirmektir. İş yerlerinde, devlet dairelerinde veya siyasi partilerde; itiraz etmenin maliyetini düşürmediğimiz, hızı vicdanın önüne geçirdiğimiz ve sorumluluğu “prosedür” arkasına sakladığımız sürece, en iyi insanlarımızı bile o çarkın içinde öğütmeye devam edeceğiz.

Kötülük her zaman sivri dişli bir canavar değildir. Bazen, sadece “kapasitesi yetmeyen” yorgun bir memurun, altına attığı sessiz bir imzadır.