Kader ve İrade 5: Günümüz İslam Siyaset Düşüncesine Yansımalar

İslam’ın ilk yüzyıllarında kader ve irade etrafında şekillenen siyasi sorumluluk tartışmaları, sonraki dönemlerin siyaset düşüncesini derinden etkilemiş ve günümüze kadar uzanan kalıcı izler bırakmıştır. Ehl-i Sünnet’in siyasi itaat kültürü, yüzyıllar boyunca İslam coğrafyasında hâkim paradigma olmuş, Mutezile’nin özgürlükçü ve muhalif çizgisi ise Şii düşünce ve bazı Harici kalıntıları dışında büyük ölçüde marjinalleşmiştir. Bu tarihsel tercih, İslam siyaset düşüncesinin kaderini belirlemiştir: Siyasi istikrar, hesap verebilirliğe; itaat, muhalefete; düzen, adalete öncelenmiştir.

Bu tercihin pratik sonuçları, modern döneme kadar izlenebilir. Osmanlı, Safevi ve Babür gibi büyük İslam imparatorluklarında, “Allah’ın takdiri” söylemi iktidarın meşrulaştırılmasında merkezi bir rol oynamaya devam etmiş, ulema ise çoğunlukla iktidarın yanında konumlanarak siyasi itaat kültürünü yeniden üretmiştir. Yöneticinin zulmüne karşı çıkan nadir isyanlar ise, genellikle dini değil, ekonomik veya etnik gerekçelere dayanmış, sistematik bir siyasi hesap verebilirlik teorisi geliştirilememiştir.

Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. Ehl-i Sünnet’in siyasi itaat kültürü, hiçbir zaman Cebriyye’nin katı determinizmiyle aynı şey değildir. Eş’ari ve Maturidi gelenek, insanın ahlaki sorumluluğunu her zaman korumuş, yöneticinin adil olması gerektiğini vurgulamıştır. Sorun, bu ahlaki talebin kurumsal bir yaptırım mekanizmasına dönüşememiş olmasıdır. Yöneticinin adil olması gerektiği söylenmiş, ancak adil olmadığında ne yapılacağı sorusu büyük ölçüde cevapsız bırakılmıştır. Bu eksiklik, tarih boyunca otoriter yönetimlerin dinî meşruiyet arayışında bir açık kapı olarak kullanılmasına zemin hazırlamıştır.

Modern İslamcı Hareketler ve Kader Algısı

On dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda ortaya çıkan modern İslamcı hareketler, bu tarihsel mirasla yüzleşmek zorunda kalmıştır. Cemaleddin Afgani, Muhammed Abduh, Seyyid Kutub, Mevdudi ve Ali Şeriati gibi düşünürler, farklı perspektiflerden de olsa, İslam toplumlarının geri kalmışlığının sebepleri arasında kaderci zihniyeti saymışlardır. Onlara göre, “kader” inancı yanlış yorumlanmış ve Müslümanları pasifliğe, tevekkül adı altında eylemsizliğe sürüklemiştir.

Muhammed Abduh, özellikle Mutezile’nin akılcılığını ve irade vurgusunu yeniden canlandırmaya çalışmış, insanın fiillerinde özgür olduğu fikrini İslam dünyasının kalkınması için zorunlu bir zihinsel dönüşüm olarak sunmuştur. Seyyid Kutub ise, Ehl-i Sünnet’in siyasi itaat kültürüne şiddetle karşı çıkmış, zalim yöneticiye itaatin değil de ona karşı direnişin dini bir görev olduğunu savunmuştur. Onun ele aldığı “tağut” kavramı, adaletsiz yönetimlere karşı aktif muhalefeti meşrulaştıran bir teolojik araç olarak kullanılmıştır. Bu yaklaşım, bir anlamda Mutezile’nin emr-i bi’l-ma’ruf anlayışının modern bir yorumudur.

Ne var ki modern İslamcı hareketlerin kader ve irade konusundaki tutumları, tıpkı Mutezile’de olduğu gibi, iktidarla ilişkilerine göre değişkenlik göstermiştir. Muhalefetteyken özgürlük, adalet ve hesap verebilirlik söylemini kullanan hareketler, iktidara geldiklerinde veya iktidara yaklaştıklarında benzer bir dönüşüm geçirebilmiş; “Allah’ın takdiri” söylemi bu sefer yeni iktidarların meşrulaştırılması için devreye sokulabilmiştir. 1979 İran Devrimi sonrası Şii siyaset düşüncesinde yaşanan dönüşüm, bunun çarpıcı bir örneğidir. Devrim öncesinde zalim Şah’a karşı direnişi meşrulaştıran teolojik argümanlar, devrim sonrasında velayet-i fakih otoritesine itaati temellendirmek için yeniden yorumlanmıştır.

Bu durum, kader ve irade tartışmasının özünde yatan siyasi doğayı bir kez daha gözler önüne sermektedir. Mesele, sadece doğru teolojik pozisyonu bulmak değildir; asıl mesele, hangi teolojik pozisyonun hangi siyasi amaçlar için kullanıldığıdır. Kader inancı, istendiğinde özgürleştirici, istendiğinde ise pasifleştirici bir işlev görebilir. Bu çift yönlü potansiyel, konunun hassasiyetini ve önemini artırmaktadır.

Darbeler, Devrimler ve Demokratik Süreçler Karşısında Kader Algısı

Modern dönemde Müslüman toplumların karşılaştığı siyasi krizler, kader algısının ne kadar canlı ve tartışmalı bir mesele olduğunu göstermeye devam etmektedir. Askeri darbeler, halk ayaklanmaları ve demokratik geçiş süreçleri karşısında, “bu Allah’ın takdiri” ile “biz ne yaptık da böyle oldu” arasında gidip gelen bir söylem yelpazesi gözlemlenmektedir.

Arap Baharı sürecinde, Tunus ve Mısır’da halkın sokaklara dökülmesi, bir anlamda Kaderiyye ve Mutezile’nin özgürlükçü mirasının modern bir tezahürü olarak okunabilir. İnsanlar, “kader budur” diyerek zulme rıza göstermeyi reddetmiş, siyasi değişimin faili olarak bizzat kendileri eyleme geçmiştir. Buna karşılık, darbeler ve otoriter restorasyonlar sonrasında, “Allah’ın takdiri” söylemi yeniden devreye sokulmuş, yeni statüko ilahi iradeye referansla meşrulaştırılmaya çalışılmıştır. Mısır’da 2013 darbesi sonrası yükselen “Allah’ın kaderi” söylemi, Emevi döneminin cebir ideolojisini hatırlatacak kadar tanıdıktır.

Demokratik süreçler karşısındaki tutumlar da benzer bir ayrışma gösterir. Demokrasiyi benimseyen İslamcı hareketler, insan iradesine ve halk egemenliğine vurgu yaparak özgürlükçü bir teolojik pozisyona yaklaşırken, demokrasiye mesafeli duranlar, ilahi egemenlik vurgusuyla daha determinist bir çizgiyi benimsemektedir. Bu ayrışma, kader ve irade tartışmasının modern siyaset teorisiyle nasıl iç içe geçtiğini göstermektedir.

Nihai Değerlendirme: Hesap Verebilirliğin Teolojik İmkânı

Bu yazı dizisi boyunca yaptığımız tarihsel ve sistematik analiz, İslam siyaset düşüncesinde kader doktrininin hiçbir zaman salt bir iman esası olarak kalmadığını, her dönemde siyasi iktidarın meşruiyeti ve sınırlarıyla ilgili bir tartışmanın odağında yer aldığını göstermiştir. Emevilerin cebir ideolojisinden Mutezile’nin özgürlükçü başkaldırısına, Eş’ari’nin sentezinden modern İslamcı hareketlerin yeniden yorumlama çabalarına kadar uzanan bu tarihsel hat, bir gerçeği açıkça ortaya koymaktadır: İnsan iradesine tanınan alanın genişliği ile siyasi hesap verebilirliğin gücü arasında doğrudan ve kopmaz bir bağ vardır.

Bu bağın anlaşılması, günümüz İslam siyaset düşüncesi için hayati öneme sahiptir. Eğer Müslüman toplumlar, yöneticilerini hesap verebilir kılmak ve keyfi yönetimleri sınırlandırmak istiyorlarsa, bunun teolojik temelini de sağlamlaştırmak zorundadırlar. İnsanın fiillerinde özgür olduğu, zalimin zulmünün Allah’a değil kendi nefsine ait olduğu, hiç kimsenin ilahi iradeyi temsil iddiasında bulunamayacağı gibi ilkeler, sağlam bir siyasi hesap verebilirlik teorisinin vazgeçilmez öncülleridir. Bu ilkeler olmadan, yöneticiyi sınırlandıracak ve gerektiğinde değiştirecek kurumsal mekanizmaların meşruiyetini temellendirmek güçleşmektedir.

Bununla birlikte, Mutezile’nin Mihne deneyimi ve modern devrimlerin akıbeti, özgürlükçü söylemin de kendi içinde bir risk barındırdığını göstermektedir. Muhalefetteyken savunulan hesap verebilirlik talebi, iktidara gelindiğinde terk edilebilir, dünün mazlumları yarının zalimleri haline gelebilir. Bu nedenle, siyasi sorumluluk felsefesi, sadece yöneticinin hesap vermesini değil, hesap sorma iddiasındaki her hareketin de kendi içinde hesap verebilir olmasını gerektirir. Hiçbir birey veya grup, insanüstü bir konuma yükseltilmemeli, hiçbir siyasi otorite eleştiriden muaf tutulmamalıdır.

Nihai olarak, İslam siyaset düşüncesinde gerçek siyasi sorumluluk, ilahi iradenin mutlaklığı ile insan iradesinin özgürlüğü arasında her ikisini de inkâr etmeden kurulabilecek hassas bir dengeyi gerektirir. Cebriyye’nin tam teslimiyeti, ahlaki sorumluluğu yok eder. Mutezile’nin tam özgürlükçülüğü ise ilahi iradenin mutlaklığı sorunuyla karşı karşıya kalır. Ehl-i Sünnet’in kesb teorisi bu iki uç arasında bir orta yol sunar ancak bu orta yolun siyasi sonuçları, pratikte sorumluluktan ziyade itaati pekiştirmiştir. Belki de asıl mesele, bu üç modelden birini mutlak doğru olarak seçmek değil de insanın hem özgür hem de sorumlu olduğu, yöneticinin hem yetkili hem de hesap verebilir olduğu, ilahi adaletin hem uhrevi hem de dünyevi tezahürleri olması gerektiği fikrini canlı tutabilmektir. Bu denge olmadan, ne tam bir demokratik hesap verebilirlik ne de huzurlu bir siyasi düzen mümkündür.