Meydanların Hafızası

Eskiden birine kızdığımızda araya duvarlar koymazdık. Arkasına saklanacağımız sahte cesaretlerimiz de yoktu. Allah ne verdiyse yüzünü yüzüne söylerdik.

Neden böyle sözler söylerdik, tabi ki bilmiyordum. Ancak bu işin içinde mutlaka bir iş var diyerek düşünür dururdum. Neden? Diye..

 “Gel sokağa…” , “İn aşağı…”

            Sözlerinde özellikle neden “aşağı” çağrıldığını uzun süre düşünmüş, bunun altında nasıl bir anlam bulunduğunu anlamaya çalışmıştım. İlk bakışta yalnızca öfke anında söylenen kaba ve sıradan ifadeler gibi görünse de, aslında bu söylemlerin içerisinde toplumsal yaşamın eski alışkanlıklarına dair izler bulunduğu kanaatine vardım.

            Belki de bu nedenle kişi “aşağıya” çağrılmaktadır. Çünkü “yukarı” daha bireysel, daha kapalı ve kişiye ait bir alanı temsil ederken;  “Aşağı”, yani sokak, toplumun ortak alanını temsil etmekteydi. İnsanların birini “aşağı” çağırması yalnızca fiziksel bir konum değişikliğini değil, aynı zamanda meseleyi toplum önüne taşıma arzusunu da ifade ediyor olabilirdi.  Sadece fiziksel bir yön tarifinden ibaret değildi. Mahrem alanına doğrudan girmemeye yönelik eski bir toplumsal refleks olabileceğini de düşünmüştüm.

Çünkü mahrem alanı olarak kabul ettiğimiz ev, insanın en özel alanıdır. Aileyi, mahremiyeti, kişisel huzuru ve dokunulmazlığı temsil eder. İnsanlar ne kadar öfkeli olursa olsun, çoğu zaman karşı tarafın evine doğrudan girmeyi değil, onu “aşağıya”, yani ortak yaşam alanına çağırmayı tercih etmiş olabilirler. Bu durum, kaba bir söylemin içerisinde bile görünmeyen bir sınır duygusunun (ölçülülük) varlığını düşündürmektedir.

Söz konusu ifadelerin altında yalnızca kaba bir meydan okuma değil; ayrıca toplum önünde görünür olma refleksi, tanık arama refleksi, kendini haklı gösterme ya da karşı tarafla açık bir yüzleşme yaşama isteğinin bulunduğu refleksler de düşünülebilir. Sokak ve meydan kavramlarının sosyolojik olarak taşıdığı anlam da tam olarak burada ortaya çıkmaktadır.

            Her ne kadar bu ifadeler; kullanılış biçimi, söylendiği ortam ve taraflar arasındaki olayın niteliğine göre değerlendirildiğinde kaba, tahrik edici ve çatışmayı körükleyici sözler olarak değerlendirilse de, burada dikkat çekmek istediğim husus kullanılan kelimelerden ziyade kişinin davet edildiği yerdir. Çünkü bu ifadelerde kişi çoğu zaman kapalı ve korunaklı alanlardan çıkarılarak “sokağa”, “meydana” ya da herkesin gözü önündeki ortak yaşam alanlarına çağrılmaktadır.

Sokak ve meydan kavramı, tarih boyunca yalnızca fiziksel bir alanı değil; toplumun vicdanını, ortak hafızasını ve adalet arayışını temsil eden sosyal mekanı ifade etmiştir. İnsanlar bireysel meselelerini, hak arayışlarını ya da toplumsal itirazlarını çoğu zaman meydanlarda görünür hale getirmiştir. Bu nedenle “sokağa çağırma” söylemi, kaba bir meydan okumanın ötesinde, tarafların kendilerini toplum önünde haklı gösterme çabasının da bir yansıması olarak görülebilir.

Nitekim tarihsel süreçte zamanla meydanlar; hesaplaşmanın, yüzleşmenin, dayanışmanın ve toplumsal denetimin sembolü olmuştur. İnsanların “gizli” olanı değil, “herkesin gözü önünde olanı” tercih etmesi; adalet duygusunun toplumsal tanıklık ihtiyacıyla bağlantılı olduğunu göstermektedir. Bu yönüyle sokak, yalnızca fiziksel bir karşılaşma alanı değil; aynı zamanda toplumun ortak vicdanının temsil edildiği sembolik bir zemindir.

Sembolik görülen bu zemin yani sokağa çağırmak diğer adıyla Meydan…

Herkesin gözü önünde olan yer.

Kimsenin birilerinin arkasına saklanamadığı yer.

Güçlünün değil, haklının görünür olduğu yer.

Belki bu yüzden tarih boyunca insanlar dertlerini kapalı kapılar ardında değil, meydanlarda anlatmayı seçti, mahremiyete dokunmadan hem de ölçülülük ilkesi ile…

Meydan, korkunun dağıldığı yerdir.

Meydan, sözün saklanmadığı yerdir.

Meydan, insanın kendini ortaya koyduğu yerdir.

Eskiden iki kişinin meselesi için kurulan o küçük “Meydan”, bugün toplumların kaderini belirleyen büyük meydanlara dönüşmüş durumda. Değişen sadece ölçek… Ama öz aynı:

Hesap, açık yerde görülür.

Bugün belki kimse kimseyi “Sokağa Gel” diye çağırmıyor. Ama insanlar hâlâ meydanlara gidiyor.

İnsanın içinde değişmeyen tek şey: “ Haksızlığa uğradığında susmamak”

Ne gariptir ki çocukken kavga ettiğimiz o davranış refleksi büyüyünce hak arama biçimine dönüyor.

Dünyanın neresine giderseniz gidin, bir şehrin kalbi çoğu zaman bir meydanda atar. Ama bazı meydanlar vardır ki yalnızca taş ve beton değil; hafızadır, direniştir, umuttur.

Adları da tesadüf değil: Özgürlük, Bağımsızlık, Hürriyet’tir…

Bu meydanlara insanlar gezmek için değil, ses olmak için gider. Çünkü meydanlar bireyi kalabalığa, kalabalığı güce dönüştüren yerlerdir. Bir insanın sesi kısılabilir; ama binlerce insanın attığı slogan, tarihin duvarlarına kazınır.

Her meydanın bir hikayesi vardır. Kimi bağımsızlık savaşlarının yankısını taşır, kimi bir darbenin gölgesini, kimi de gençlerin haykırışını… Ama hepsinin ortak bir yönü vardır: insanın kendini ifade etme ihtiyacı.

Bugün dünyanın dört bir yanında yüzlerce “özgürlük meydanı” varsa, bu bir tesadüf değildir. Bu, insanlığın ortak arzusunun coğrafyaya kazınmış hâlidir. Farklı dillerde, farklı bayrakların altında, ama aynı talep ile: daha fazla özgürlük, daha fazla adalet.

Belki de bu yüzden meydanlar hiçbir zaman sadece meydan değildir. Onlar, bir milletin susmadığı yerdir. Sırtını adalete ve hakka dayayan insan, kalabalığın büyüklüğünden değil, sessizliğin ağırlığından korkar. Bilir ki haklı olanın saklanmaya ihtiyacı yoktur. Meydana inmek onun için bir cesaret gösterisi değil, bir duruşun doğal sonucudur.

Gerçek güç, bağırmakta değil; haklı olduğunu bilerek herkesin önünde durabilmektedir. Bu yüzden adaletle yürüyenler meydandan kaçmaz, aksine orada görünür olmayı seçer. Meydana inmek isteyenleri korkutanlar ise unutulanlardır. 

“Gel sokağa…”, “İn aşağı…” derken nasıl oldu da kendimizi adaletin, meydanların, ortak vicdanın ve hak arama mücadelesinin içinde bulduk, ben de tam olarak anlayamadım. Belki de insanı düşündüren şey, bazen en kaba görünen sözlerin bile derinlerinde toplumun eski hafızasından kalan izler taşıyor olmasıydı.

Notları elinde bulunduranlara selam olsun.