Saydamlık Olmadan Bütçe Hakkı Olmaz

Bir bütçe hazırlanabilir, Meclis’e sunulabilir, rakamlar okunabilir, tablolar yayımlanabilir. Ama bütün bunlar tek başına bütçe hakkının gerçekten yaşadığı anlamına gelmez. Çünkü bütçe hakkı yalnızca devletin gelir ve giderlerini belirleme yetkisi değildir; aynı zamanda o gelir ve giderlerin görünebilir, izlenebilir ve denetlenebilir olmasıdır. Saydamlık yoksa, bütçe hakkı şeklen var olabilir; fakat içi büyük ölçüde boşalır.

Saydamlık, kamu maliyesinin en temel şartlarından biridir. Devlet halktan vergi topluyorsa, o verginin ne kadar toplandığını, nereye harcandığını, hangi önceliklerle dağıtıldığını ve yıl sonunda hangi sonucun ortaya çıktığını da açık biçimde göstermek zorundadır. Çünkü bütçe hakkı, yalnız karar alma hakkı değil; bilme ve hesap sorma hakkıdır. Halk adına bu denetimi yapacak olan Meclis’in de bunu anlayabilecek, izleyebilecek ve sorgulayabilecek bilgiye zamanında ulaşması gerekir. Bilginin eksik olduğu yerde denetim zayıflar; denetimin zayıfladığı yerde de bütçe hakkı aşınır.

Tam da bu yüzden bütçe ile saydamlık arasındaki ilişki teknik değil, kurucu bir ilişkidir. Bütçe görüşmelerinin yapılması başka, bütçenin gerçekten anlaşılabilir ve denetlenebilir olması başka bir şeydir. Rakamlar geç açıklanıyorsa, belgeler-veriler dağınıksa, raporlar geç geliyorsa, bazı kalemler açıkça izlenemiyorsa, kurumlar verdikleri bilgiyi parçalı ve sınırlı sunuyorsa; orada bütçe hakkı sadece usulen yürütülüyor demektir. Oysa gerçek bütçe hakkı, halk adına kullanılan mali yetkinin gizlenmeden, sadeleştirilmeden, geciktirilmeden ortaya konulmasını gerektirir.

Saydamlık dendiğinde mesele yalnızca rakam yayımlamak da değildir. Çünkü bazen bilgi vardır ama anlaşılabilir değildir; bazen belge vardır ama iz sürmeye elverişli değildir; bazen rapor yayımlanır ama iş işten geçtikten sonra yayımlanır. Böyle bir durumda şekli bir açıklık olabilir, ama gerçek anlamda hesap verilebilirlik doğmaz. Saydamlık, bilginin sadece mevcut olması değil; zamanında, açık, karşılaştırılabilir ve denetlenebilir biçimde sunulmasıdır. Aksi halde bütçe hakkı, halkın ve Meclis’in elinde etkili bir araç olmaktan çıkar.

Burada faaliyet raporları, kesin hesap cetvelleri, Sayıştay raporları, performans programları ve yıl içi uygulama sonuçları hayati önem taşır. Çünkü bütçe yalnız hazırlanırken değil, uygulanırken de izlenmelidir. Meclis’in bütçe hakkı yalnız başlangıçta “onay verme” ile sınırlı değildir; yıl boyunca uygulamayı görme ve yıl sonunda hesabı sorma hakkını da içerir. Eğer bu zincirin herhangi bir halkasında bilgi eksiliyor, gecikiyor ya da anlamlı denetim kurulamıyorsa, bütçe hakkı da eksik kullanılıyor demektir.

Bütçe sürecindeki saydamlık eksikliği, ilk bakışta bürokratik bir sorun gibi görünebilir. Oysa bunun doğrudan siyasal ve toplumsal sonuçları vardır. Çünkü görünmeyen harcama, sorgulanması zor harcamadır. İzlenemeyen kaynak, kimin lehine kimin aleyhine kullanıldığını anlamayı zorlaştırır. Denetim zayıfladığında, kamu kaynaklarının verimli kullanılıp kullanılmadığını görmek güçleşir. Böylece vatandaş vergiyi verir; fakat o verginin gerçekten kamusal yarara mı, yoksa başka önceliklere mi hizmet ettiğini yeterince göremez. İşte bu noktada bütçe hakkı ile demokrasi arasındaki bağ yeniden ortaya çıkar: Saydam olmayan bütçe, eksik demokrasi demektir.

Saydamlık eksikliği en çok da bütçenin siyasi niteliğini örtmeye yarar. Çünkü bütçe rakamlardan ibaret değildir; tercihleri, öncelikleri ve güç ilişkilerini yansıtır. Hangi kuruma ne kadar kaynak ayrıldığı, hangi alanın büyütüldüğü, hangi hizmetin geri planda bırakıldığı, hangi harcama kaleminin sürekli genişlediği ancak saydamlık varsa sağlıklı biçimde görülebilir. Saydamlık olmadığında ise bütçenin içindeki gerçek tercihleri görmek zorlaşır. O zaman da bütçe, halkın denetleyebildiği bir kamusal metin olmaktan çıkıp, dar bir teknik uzmanlık alanına hapsedilir. Bu da tam olarak yürütmenin işine yarayan bir durumdur.

Üstelik saydamlığın eksikliği sadece Meclis’i değil, toplumu da dışarıda bırakır. Akademisyen, gazeteci, meslek örgütü, sendika, sivil toplum, iş dünyası ve vatandaş; ancak yeterli bilgi varsa bütçe üzerine söz söyleyebilir. Bütçe verileri parçalı, geç ve yetersiz geldiğinde kamusal tartışma da zayıflar. Böylece bütçe hakkı yalnız parlamenter açıdan değil, toplumsal açıdan da daralmış olur. Oysa sağlıklı bir mali düzen, sadece iç denetimle değil; kamusal görünürlük ve toplumsal denetimle güçlenir.

Türkiye gibi kamu kaynaklarının dağılımı, borçlanma ihtiyacı, faiz yükü, yatırım tercihleri ve sosyal harcamalar bakımından sürekli tartışma yaşayan bir ülkede saydamlık daha da kritik hale gelir. Çünkü bütçedeki küçük bir tercih değişikliği bile milyonların hayatını etkileyebilir. Eğitimden sağlığa, vergi yükünden sosyal yardımlara kadar her alan, kamu kaynaklarının nasıl kullanıldığıyla ilgilidir. Bu yüzden saydamlık, sadece iyi yönetim ilkesi değil; vatandaşın hayatını doğrudan etkileyen bir güvencedir.

Peki ne yapılmalı? Öncelikle bütçe belgeleri ve uygulama sonuçları sade, anlaşılır ve zamanında yayımlanmalıdır. Faaliyet raporları ve kesin hesap süreçleri gerçek denetim aracı haline getirilmelidir. Sayıştay raporlarının etkisi yalnız teknik tespit düzeyinde kalmamalı; siyasi ve kurumsal sonuç doğuracak bir ciddiyetle ele alınmalıdır. Meclis’in bütçe ve kesin hesap üzerindeki denetim kapasitesi güçlendirilmeli; kamuoyunun bilgiye erişimi de genişletilmelidir. Çünkü saydamlık yalnız açıklık değil, aynı zamanda hesap verebilirliğin altyapısıdır.

Bütçe hakkı, karanlıkta kullanılamaz. Görünmeyen bütçe denetlenemez; denetlenemeyen bütçe de halkın hakkı olarak yaşayamaz. Bu nedenle bütçe hakkını savunmak, aynı zamanda saydamlığı savunmaktır. Saydamlık yoksa bütçe hakkı da yoktur. Çünkü halkın parasının halktan gizlendiği yerde ne gerçek denetim olur ne de gerçek demokrasi.