Toplum Neden Kurtarıcılarını Linç Eder?

İyiliği İstemek Ama İyi Olanı Taşlamak

Geçmişten günümüze bakıldığında büyük çoğunlukla toplum ahlaki çözülmeye uğradığında, adaletsizlik derinleştiğinde, o toplumun içinden “bizi uyandıracak biri” beklentisi yükselir. Sonra o beklenen kişi (bir bilge, bir derviş, bir filozof) gerçekten gelir ve toplumun yüzüne hakikati söyler. Beklenilen gelmiştir ve onun söyledikleri o toplumun rehberi olacaktır diye düşünülür doğal olarak. Halbuki sonrasında yaşanan şey neredeyse her seferinde aynıdır: o “kurtarıcı” bekleyen kitleler, hakikati duymaya tahammül edemez ve söyleyenin üzerine yürür.

İslam düşünce tarihinde bu beklenilen ama geldiğinde bir şekilde “ötekileştirilen” bu kişi, düşünce ve akımlar “heterodoks damar” olarak adlandırılır. Bunlar resmî doktrinin sınırlarını aşan, statükonun “sapkın” ilan ettiği, merkez tarafından dışlanan düşünürler ve hareketlerdir. Hallac-ı Mansur, Seyyid Nesimi, Şeyh Bedreddin, Niyazi-i Mısri bu geleneğin en bilinen isimleridir. Tabii ki heterodoks damar yalnızca erkek figürlerden ibaret değildir. Rabia el-Adeviyye, erkek egemen bir tasavvuf geleneğinin ortasında “Tanrı’yı cennet beklentisiyle değil, yalnızca sevgiyle sevmek” fikrini dile getirdiğinde benzer bir tepkiyle karşılaşmıştır. Bacıyan-ı Rum hareketi içindeki kadın dervişler, Anadolu’nun sert coğrafyasında hakikati yaşamaya çalıştıklarında, tarih yazımı onları kayda değer bulmamıştır. Dolayısıyla Heterodoksluk yalnızca erkeklerin hikâyesi değildir, kadınlar da aynı bedeli ödemiş, üstelik adları bile silinmiştir.

Bu isimlerin ortak payı, hakikati dile getirmek uğruna bedel ödemeyi göze almış olmalarıdır. Peki beklendikleri halde geldiklerinde neden düşman/öteki ilan ediliyorlardı diye düşündüğümüzde ilginç bir mekanizma ile karşılaşırız. Öncelikle karşılarında üç katmanlı bir yapı duruyordu: devlet, ulema ve en belirleyici unsur olarak — sessiz kalabalık.

Konforun Tahakkümü: Merkez ve Rahatsız Edici Hakikat

Her toplumun büyük çoğunluğu, istikrar ve öngörülebilirlik arayışı içinde yaşar. Bu, evrimsel kökleri olan temel bir insan ihtiyacıdır ve başlı başına eleştirilemez. Ancak bu ihtiyaç, belirli koşullar altında, hakikat karşısında bir savunma mekanizmasına dönüşebilir.

Doğru ve resmi olarak kabul edilen klasik lafızcı din anlayışı (Ortodoksi)  bu çoğunluğa muazzam bir psikolojik konfor sunmuş; “Şu ritüelleri yerine getir, otoriteye itaat et, kurtuluşa er.” diyerek cenneti kazanacaklarını söylemişlerdir. Sistem basittir, risksizdir ve bireyden öz-sorgulama talep etmez.

Ne var ki var olan toplumsal sistem arıza vermeye başladığında toplum içinden kendilerine tercüman da olacak şeyler söyleyen birileri çıkarak toplumsal sorunları anlatmaya başlarlar ama toplumun inanç yapısını da sorgulayan şeyler eklerler söylediklerine. Bir Hallac-ı Mansur çıkar ve “Enel Hak” der. “Tanrı gökte değil, senin içindedir. Ritüel yetmez, var oluşsal bir dönüşüm gerekir.” der. Rabia el-Adeviyye, aynı geleneğin içinden “Cennet beklentisiyle ya da cehennem korkusuyla yapılan ibadet, özünde benmerkezcidir” diyerek ibadetin motivasyonunu sorgular. Her iki söz de, konfor alanında yaşayan bireyin varoluşsal güvenliğini temelinden sarsar. Zira bu düşünürler toplumdan sadece ibadet değil, dönüşüm talep ederler: bireyin kendi iç dünyasıyla yüzleşmesini, otonom bir özne haline gelmesini isterler.

Bu talep, resmi anlayışın temsilcisi olan iktidar tarafından varlığına yönelik bir tehlike olarak algılanır ve bu kişileri cezalandırma yoluna gider. Ancak bunu yaparken toplumun çoğunluğunun gözünden de düşürmek lazım ki toplum bu kişilere verilen cezaları makul ve haklı görsünler.

Çoğunluk, iktidar ve iktidarın en önemli aracı olan resmileştirilmiş ulema tarafından bu kişilerin kendilerine sunulan konfor alanına suikast yapıldığına inandırılır. Herhangi bir düşünme edimine ihtiyaç olmadan, ritüellerle cennete gidecekken bu kişinin “farklı” şeyler söylemesi hem devlete (suç), hem toplumun içine (fitne) hem de dine (zındık) zarar vereceği için mutlak anlamda cezalandırılarak sesinin kesilmesi lazımdır. Bunu devlet cezalandırmazsa toplumun kendisi (linç) de yapmaya bütün gücüyle hazırdır.

Toplum buna kolayca inandırılır. Çünkü heterodoks düşünür, toplumun vicdanına tutulmuş bir ayna işlevi görür ve çoğu insan, o aynadaki görüntüyle — kendi eksiklikleriyle — yüzleşmektense aynayı kırmayı tercih eder. Tarih boyunca Hallac’ların parçalanması, özünde bu tercihün somutlaşmış halidir.

Linç Psikolojisi: Bireyin Vicdanıyla Savaşı

Mesele yalnızca korku ile açıklanamaz. Kalabalığın sessizliğinin ve hatta aktüel katılımının arkasında, sosyal psikolojinin “bilişsel uyumsuzluk” olarak tanımladığı daha derin bir mekanizma işler.

Birey, içselleştirdiği bir değerle — adalet, merhamet, hakikat — çelişen bir eyleme ortak olduğunda, yoğun bir psikolojik gerilim yaşar. Bu gerilimi azaltmanın en kısa yolu, kurbanı şeytanlaştırmaktır. “Hallac’ın fikirleri değerliydi ama meğer zındıkmış” hükmü, vicdanı rahatlatan bir yeniden çerçevelemedir. Kalabalık, linç sonrasında “yazık oldu” demez, “hak etti” der. Çünkü “hak etti” hükmü, bireyi kendi suç ortaklığıyla yüzleşmekten kurtarır.

Bu perspektiften bakıldığında linç, yalnızca bir şiddet eylemi değil, kolektif bir psikolojik arınma ritüelidir. Kurbanın canavarlaştırılması, kalabalığın vicdanını temize çeker. “O zaten sapkındı” cümlesi, “biz korkaktık” itirafının maskesidir. Hallac’a “zındık”, Nesimi’ye “mülhid”, Bedreddin’e “müfsid” etiketlerinin yapıştırılması — her seferinde farklı sözcükler, ama özünde aynı mekanizma: önce yok et, sonra yok etmenin meşru olduğuna kendini inandır.

Bu mekanizma tarihle sınırlı değildir. Gündelik yaşamda da aynı örüntü işler: haksızlığa uğrayan birine sahip çıkılmadığında, ardından “zaten o da abartıyordu” denmesi, küçük ölçekli bir bilişsel uyumsuzluk çözümlemesidir. Farkında olmasak da, Hallac’ı asanlarla aynı psikolojik refleksi paylaşıyoruz.

Epistemik Uçurum: Anlaşılmamanın Yapısal Boyutu

Heterodoks düşünürler, çağlarının entelektüel ufkunun ötesinden konuşuyorlardı. Nesimi’nin şiirlerindeki çok katmanlı sembolizm ya da Şeyh Bedreddin’in Varidat’taki eşitlikçi felsefesi, dönemin ortalama toplumsal bilincinin kavrayabileceği ölçeğin çok ötesindeydi. Bu bir entelektüel üstünlük iddiası değil, bir iletişim trajedisidir.

Resmî ulema, yani statükonun dinî meşruiyet bekçileri, bu epistemik uçurumu sistematik biçimde istismar etmiştir. Halka “Bu adam inancınıza küfrediyor, düzeni bozuyor” mesajını ileterek anlaşılmaz olanı tehditkâr olana dönüştürmüşlerdir. Anlamadığı şeyden korkan kitle, korktuğu şeye düşman olmuştur.

Rabia el-Adeviyye’nin “karşılıksız aşk” öğretisi bu dinamiğin çarpıcı bir örneğidir. “Tanrı’yı cennet uğruna değil, sırf sevdiğim için seviyorum” fikri, cennet-cehennem ekonomisini temelinden sarsar. Rabia kimseyi tehdit etmiyordu, yalnızca aşkın saf biçimini tarif ediyordu. Ancak saf olan, kirlenmiş bir düzende en tehlikeli olandır.

Bu öncülerin korunamamasının yapısal sebebi, aralarındaki epistemik uçurumdur. Halk, Hallac’ın “aşk”ını değil, kadı’nın fetvasını anlıyordu. Çünkü fetva somuttur — emir ve yasak içerir. Aşk ise soyuttur, belirsizdir, çerçevelenmesi zordur. İnsan zihni, belirsizlikten kaçma eğilimindedir.

Teolojik İtirazın Politik Boyutu

Heterodoks hareketleri — Babailer, Bedreddiniler, Melamiler, Bacıyan-ı Rum — salt teolojik ayrılıklar olarak okumak, meselenin bütünlüğünü kaçırmak demektir. Her biri aynı zamanda mevcut iktidar yapısına yöneltilmiş politik bir itirazdır. Merkezî otorite dini bir meşruiyet aracı olarak araçsallaştırırken, bu düşünürler “Saraydaki adalet, ilahî adaletle özdeş değildir” demişlerdir. Bacıyan-ı Rum’un kadın dervişleri, erkeklerin tekelindeki bilgi ve ibadet alanlarına girdiklerinde, dinî hiyerarşiyi olduğu kadar toplumsal cinsiyet hiyerarşisini de sarsmışlardır.

Şeyh Bedreddin, Osmanlı’nın fetret devrinde mülkiyetin paylaşılmasını savunduğunda, karşısına yalnızca ulemayı almadı, toprak düzenine bağlı tüm çıkar gruplarını ve devletin kendisini de karşısına aldı. Adaletten söz etmek, her zaman birilerinin ayrıcalıklarını sorgulamak anlamına gelir.

Halkın bu öncüleri koruyamamasının en somut açıklaması, korumanın bedelidir. Bir bireyi linçten korumak için önüne geçmek, kendinizi de hedef haline getirmek demektir. Hallac asılırken, Nesimi yüzülürken halk oradaydı. Muhtemelen pek çoğu içinden “yazık oluyor” demiştir. Ama ses çıkarmak, “ben de onun yanındayım” ilanıdır — ve bunun bedelini herkes biliyordu.

Sessiz kalabalığın trajedisi budur: iyiyi tanır, iyiye sempati duyar, ama onu korumak için gereken bedeli ödemeye hazır değildir. Sızlayan vicdanı hareket ettirecek motivasyon yoktur.

Susturulan Düşüncenin Toplumsal Faturası

Hakikat söyleyenini susturan topluma ne olur? Bu soru nadiren sorulur — sanki bedeli yalnızca kurban öder. Oysa hakikat söyleyenini yok eden toplum, kendi eleştiri kapasitesini ve dolayısıyla kendini onarma yetisini de yok eder.

Hallac 922’de Bağdat’ta idam edildi. Ardından tasavvufî düşünce yeraltına çekildi, entelektüel tartışma alanı daraldı, ulema dışında söz söylemek fiilen imkânsızlaştı. Düşüncenin bastırıldığı yerde dogma genişler; dogmanın genişlediği yerde toplumsal yenilenme durur. Abbasî dünyasının entelektüel canlılığını yitirmesinde bu tür kırılma anlarının payı göz ardı edilemez.

Benzer bir kırılma, Bedreddin’in 1420’de Serez’de asılmasıyla yaşandı. Onun eşitlikçi fikirleri bastırıldıktan sonra Osmanlı toplumunda “aşağıdan gelen” her türlü adalet talebi otomatik olarak isyan sayıldı. Düşüncenin bedeli idam olduğunda, düşünmek bir entelektüel faaliyet olmaktan çıkıp varoluşsal bir risk haline gelir. Eleştiri kapasitesini yitiren toplum ise çürümeyi ancak çürüme geri dönülmez hale geldiğinde fark eder.

Burada yapısal bir örüntü vardır: hakikat söyleyeni tasfiye eden toplumlar, kısa vadede düzeni koruduklarını sanırlar. Ancak uzun vadede o düzen kaçınılmaz olarak çözülür — çünkü onu onaracak eleştirel sesleri kendi elleriyle boğmuşlardır. Fatura gecikmeli kesilir; ancak her zaman kesilir.

Ölüler Tehlikesizdir: Evcilleştirme Paradoksu

Tarihin ironik örüntülerinden biriside yaşarken “sapkın” ilan edilen figürlerin, ölümlerinden yüzyıllar sonra aynı toplumun “manevi mimarları” olarak anılmasıdır. Bugün Hallac’ın türbesinde gözyaşı dökenler, o gün ona taş atanların torunlarıdır. Ancak bu durum basit bir tarihsel ironiden ibaret değildir. Burada linçten daha sinsi, daha kalıcı bir şiddet biçimi işler: evcilleştirme.

Ortodoksi, tasfiye ettiği figürleri zaman içinde yeniden sahiplenir — ama sahiplenirken onları sistematik biçimde zararsızlaştırır. Hallac’ın “Enel Hak” haykırışı, özgün bağlamından koparılarak kozmik bir aşk anlatısına dönüştürülür; oysa o söz, mevcut otorite yapısına yöneltilmiş radikal bir meydan okumaydı. Bedreddin’in mülkiyet eleştirisi, bir halk ozanının dizelerinde romantik bir masala indirgenir. Nesimi, türbelerde okunan birkaç beyite küçültülür; derisi yüzülürken o beyitleri neden söylediği artık sorulmaz. Rabia el-Adeviyye ise “aşk mistikleri”nin sevimli bir sembolü olarak hatırlanır; onun erkek egemen düzene yönelttiği sessiz ama yıkıcı eleştiri çoktan törpülenmiştir.

Evcilleştirme mekanizması şöyle işler: önce fiziksel olarak yok edilir, sonra birkaç kuşak beklenir. Ardından düşüncenin sivri uçları törpülenir, tehlikeli soruları ayıklanır, geriye folklorik bir figür bırakılır. Artık türbesi ziyaret edilebilir, adına vakıf kurulabilir. Çünkü ölüler tehlikesizdir. Ölü bir Hallac kimsenin konforunu sarsmaz, ölü bir Bedreddin kimsenin mülkiyet düzenini sorgulamaz.

Bu evcilleştirme, özünde linçin uzantısıdır. İlk şiddet bedeni yok eder; ikinci şiddet fikri yok eder. Ve ikincisi çoğu zaman daha kalıcıdır — çünkü toplum, sahiplendiğini sandığı düşünürün aslında ne dediğini bir daha sormaz.

Aykırılığın Romantizmi ve Ayırt Etme Sorunsalı

Buraya kadar söylenenlerin, tehlikeli bir romantizme zemin hazırlaması ihtimalini de görmezden gelmemeliyiz. Her aykırı düşünen bir Hallac mıdır? Her sistemi eleştiren haklı mıdır? Her bedel ödeyen hakikati mi dile getiriyordur? Sorularını da her zaman kendimize sormalıyız.

Tarih, ego sarhoşluğunu hakikat olarak pazarlayan figürlerle de doludur. Mevcut otoriteyi yıkarak kendi otoritesini kurmaya çalışanlar, bilgisizliği mistik bir örtüyle kapatanlar, kitlelerin duygusal açlığını istismar edenler her çağda var olmuş ve zaman zaman “heterodoks” etiketiyle anılmıştır.

Asıl mesele, hakikati söyleyenle bir şarlatanı birbirinden nasıl ayırt edeceğimizdir. Kesin bir formül mevcut değildir, ancak bazı göstergeler vardır. İlk ve belki de en güvenilir ölçüt, zamana yayılan bir sınavdır. O düşünürün ardında bıraktığı topluluk daha özgür mü düşünüyor, yoksa daha bağımlı mı? Hallac’ın ardından gelenler soru sormaya devam etmiştir, şarlatanın ardından gelenler ise soru sormayı bırakır. Ağacı, meyvesinden tanımak gerekir.

İkinci gösterge, bedelin yönüdür: hakikat söyleyen, konuştuğu sözün bedelini kendisi öder — başkalarına ödetmez. Kendi etrafında bir iktidar yapısı kurmak yerine mevcut yapıları sorgular. Hallac bir mezhep kurmadı, bir soru bıraktı. Bedreddin bir ordu kurabilecek konumdayken bir kitap yazdı. Rabia, mürit toplamak yerine yalnızlığı seçti.

Şarlatan ise tam tersini yapar. Koşulsuz bağlılık talep eder, sorgulayanı dışlar, kendi kişiliğini hakikatin yerine ikame eder. Aykırılığın romantize edilmesi bu ayrımı bulandırır ve paradoks olarak  hakikati söyleyenlere de zarar verir — çünkü bir kez aldatılan toplum, her aykırı sese şüpheyle yaklaşır.

O halde amacımız topluma “tüm aykırıları kucaklayın” demek yerine, toplumun ayırt etme yetisini geliştirmektir. Hakikati, hakikat taklidi yapandan; bedel ödeyeni, bedel ödetenden; vicdanın sesini, egonun sesinden ayırt etmek yetisi. Bu kolay değildir. Kolay olsaydı, Hallac asılmazdı.

Meydanlar Değişti, Taşlar Değişmedi

Tarif edilen döngü sona ermiş değildir; yalnızca araçlar değişmiştir.

Günümüzde bir akademisyen, bir konferansta söylediği tek bir cümle yüzünden dijital platformlarda yıkıcı bir linç kampanyasına maruz kalabilmektedir. Bir düşünür, bir köşe yazısındaki bir paragraf yüzünden “iptal” edilebilmektedir. Fiziksel şiddet uygulanmaz; ancak dijital kalabalığın öfkesi, ortaçağ meydanlarındakinden daha az yıkıcı değildir. Hatta daha da yıkıcı olabilir — çünkü kalabalık bu kez yüz milyonlardan oluşur ve tepki saniyeler içinde örgütlenir.

Hallac’ın Bağdat’taki meydanları ile günümüzün dijital meydanları arasında yapısal bir benzerlik mevcuttur. Her iki durumda da aynı süreç işler: birisi rahatsız edici bir şey söyler, statüko tehdit altında hisseder, bir “fetva” çıkar — ister resmî bir dinî otorite tarafından olsun, ister algoritmanın öne çıkardığı kolektif öfke dalgasıyla. Kalabalık toplanır. “Bu kişi gerçekte ne dedi?” sorusu sorulmaz, herkes başkalarının tepkisine bakarak taşlarını atar.

Üstelik dijital çağda evcilleştirme süreci de hızlanmıştır. Bir düşünür “iptal” edildikten birkaç yıl sonra fikirleri popüler kültüre sızar, ismi unutulur, sözleri bağlamından koparılarak tüketilir. Mekanizma aynıdır — yalnızca yüzyıllar yerine birkaç yıla sıkıştırılmış haliyle.

Sonuç Yerine: Döngüyü Kırmanın Olanakları

Görünen o ki toplumlar, hakikati söyleyenleri önce tasfiye eder, sonra evcilleştirir. Asıl soru, bu döngünün kırılıp kırılamayacağıdır.

“Tarihin akışını değiştirin” gibi büyük ve soyut çağrılar, çoğu zaman eylemsizliğin kılıfı olur. Mesele belki de kahramanlık değil, mikro-cesaret anlarıdır. Bir iş ortamında haksızlığa uğrayan birine “bu doğru değil” diyebilmek. Bir dijital linç kampanyasında, taşa uzanmadan önce “bu kişi gerçekten ne dedi?” diye sorabilmek. Bir toplulukta farklı bir ses yükseldiğinde, o sesi susturmak yerine dinleyebilmek. Bunlar küçük eylemlerdir. Ancak Hallac’ın kurtulabilmesi için de büyük bir devrime değil, birkaç kişinin “Dur, bu yanlış” demesine ihtiyaç vardı.

Soru hâlâ karşımızdadır: o kalabalığın içinde durmaya devam mı edeceğiz, yoksa küçük de olsa farklı davranmanın yollarını mı arayacağız?

•  •  •

Bir toplumu yıkan şey, sapkınların çokluğu değildir.

İyilerin sahipsizliğidir.

Ve sahipsizlik, büyük ihanetlerden değil; küçük sessizliklerden doğar.