Türkiye’nin 2021 Panoraması

(Pandemi, Devlet ve Toplumsal Gerilimler Arasında)

2021 yılı, Türkiye açısından yalnızca bir takvim yılı değil; devlet kapasitesinin, toplumsal dayanıklılığın, siyasal kutuplaşmanın ve ekonomik kırılganlıkların aynı anda sınandığı tarihsel bir eşikti. Bir önceki yıl başlayan Kovid-19 pandemisinin etkileri devam ederken Türkiye, bir yandan sağlık krizini yönetmeye, diğer yandan güvenlik tehditleriyle mücadele etmeye, ekonomik istikrarı korumaya ve siyasal meşruiyet alanını tahkim etmeye çalıştı. Bu nedenle 2021, yalnızca olayların yılı değil; aynı zamanda devlet-toplum ilişkisinin yeniden tanımlandığı bir dönem olarak okunmalıdır. Daha da önemlisi, bu yıl Türkiye’de devletin yalnızca yöneten bir aygıt değil; gündelik hayatın ritmini, toplumun korkularını, hareket kabiliyetini ve ekonomik beklentilerini belirleyen merkezi bir organizasyon olarak yeniden görünür hale geldiği bir tarihsel momentti.

Yılın ilk ayları pandeminin ağır gölgesi altında başladı. Çin menşeli CoronaVac aşısına acil kullanım onayı verilmesi ve Ankara Şehir Hastanesi’nde ilk doz uygulamasının başlaması, yalnızca sağlık alanına ilişkin teknik bir gelişme değildi. Bu süreç, devletin kriz anlarında organizasyon kapasitesini sergileme biçimi olarak da değerlendirildi. Çünkü pandemi, modern devletlerin yalnızca sağlık altyapısını değil; lojistik gücünü, toplumu yönlendirme becerisini ve kamusal güven üretme kapasitesini de sınayan küresel bir testti. Sağlık Bakanı Fahrettin Koca’nın süreç boyunca kamuoyundaki görünürlüğü, bilimsel-teknokratik devlet aklının sembollerinden biri haline geldi. Günlük vaka tabloları, yoğun bakım doluluk oranları ve aşılama verileri, Türkiye’de ilk kez milyonlarca insanın gündelik hayatının merkezine yerleşti.

Ancak aynı dönemde İngiltere varyantının Türkiye’de görülmeye başlaması, pandeminin yalnızca bir sağlık krizi olmadığını; aynı zamanda küresel hareketlilik, sınır güvenliği ve modern dünyanın kırılgan yapısıyla ilgili olduğunu ortaya koydu. Salgın, sınırların kapatıldığı fakat ekonomik ve dijital bağımlılıkların daha da arttığı paradoksal bir çağın habercisiydi. Türkiye’nin tam kapanma sürecine gitmesi, şehirler arası seyahatleri sınırlandırması, eğitimin uzun süre çevrim içi sürdürülmesi ve kamusal alanın yeniden düzenlenmesi, Cumhuriyet tarihinin en geniş ölçekli toplumsal kontrol deneyimlerinden biri olarak kayda geçti.

Bu süreçte devlet yalnızca sağlık hizmeti sunan bir yapı değil; gündelik hayatı yeniden organize eden merkezi bir otoriteye dönüştü. Michel Foucault’nun “biyopolitika” kavramıyla açıklanabilecek bu durum, insan bedeninin doğrudan siyasal yönetimin konusu haline gelmesini ifade ediyordu. Maske zorunluluğu, HES kodu uygulaması, aşı takibi, seyahat kısıtlamaları ve dijital sağlık denetimleri, devletin teknolojik gözetim kapasitesinin toplumla kurduğu yeni ilişkinin araçlarına dönüştü. Türkiye’de pandemi, dijital devletleşmenin hızlandığı ve vatandaşlık deneyiminin daha fazla veri temelli hale geldiği bir dönem oldu.

Fakat pandeminin toplumsal etkileri yalnızca sağlık alanıyla sınırlı değildi. Uzun kapanma dönemleri özellikle gençler üzerinde ciddi bir psikolojik yorgunluk yarattı. Üniversite öğrencileri ekran karşısında geçen aylar boyunca sosyal hayattan koparken, küçük esnaf ekonomik baskının ağırlığını daha sert hissetti. Kahvehaneler, küçük restoranlar, mahalle dükkânları ve hizmet sektörü çalışanları için pandemi yalnızca bir sağlık riski değil; aynı zamanda sınıfsal kırılganlığın derinleştiği bir dönemdi. Bu süreçte toplumun geniş kesimlerinde görünmez bir gelecek kaygısı oluştu. İnsanlar yalnızca virüsten değil; işsizleşmekten, yoksullaşmaktan ve sosyal hareketlilik imkanlarının daralmasından da korkuyordu.

2021’in ikinci büyük ekseni güvenlik politikalarıydı. Irak’ın kuzeyindeki Gara bölgesine düzenlenen Pençe Kartal-2 Harekatı ve mağarada PKK tarafından katledilen vatandaşların naaşlarına ulaşılması, Türkiye’de terörle mücadele söyleminin yeniden sertleşmesine yol açtı. Özellikle 15 Temmuz sonrasında şekillenen güvenlik paradigması, 2021’de daha kurumsal ve kalıcı bir karakter kazandı. Devlet, sınır güvenliği ile iç siyaseti birbirinden bağımsız görmeyen bütüncül bir güvenlik anlayışı geliştirmişti. Böylece dış operasyonlar ile iç politik söylem aynı güvenlik ekseni etrafında birleşmeye başladı.

Bu yaklaşım yalnızca askeri operasyonlarla sınırlı değildi. Halkların Demokratik Partisi’ne açılan kapatma davası da aynı siyasal atmosferin parçasıydı. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’nın Anayasa Mahkemesi’ne yaptığı başvuru, Türkiye’de demokratik temsil ile milli güvenlik arasındaki ilişkinin yeniden tartışılmasına neden oldu. İktidar çevreleri bu süreci terörle mücadele perspektifiyle savunurken, muhalefet siyasal alanın daraltıldığı eleştirisini öne çıkardı. Böylece Türkiye’de uzun süredir devam eden “güvenlik-demokrasi dengesi” tartışması yeni bir evreye taşındı.

Aynı dönemde Boğaziçi Üniversitesi’ne Melih Bulu’nun rektör olarak atanması, kültürel hegemonya tartışmalarını yeniden görünür hale getirdi. Boğaziçi protestoları yalnızca bir üniversite yönetimi meselesi değildi; Cumhuriyet elitleri, muhafazakâr siyasal iktidar ve yeni kuşaklar arasındaki sembolik mücadelelerin dışavurumuydu. Üniversite kampüsünde başlayan protestolar kısa sürede ülke gündeminin merkezine yerleşti. Çünkü Türkiye’de üniversiteler yalnızca eğitim kurumları değil; aynı zamanda ideolojik aidiyetlerin ve kültürel yönelimlerin sembolik alanları olarak görülmeye devam ediyordu.

Özellikle protestolar sırasında Kâbe görseli üzerinden yaşanan tartışmalar, kültürel fay hatlarını daha görünür hale getirdi. İktidar yanlısı çevreler bunu “milli ve manevi değerlere saldırı” olarak yorumlarken, protestocular ifade özgürlüğü çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini savundu. Böylece kültürel semboller üzerinden yürüyen siyasal mücadele, 2021’de yeni bir yoğunluk kazandı. Türkiye’de siyasal kutuplaşma artık yalnızca seçim rekabeti üzerinden değil; yaşam tarzı, kültürel aidiyet ve sembolik alanlar üzerinden de derinleşiyordu.

Mart ayında Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden Çekilme Kararı’ndan çekilmesi ise yalnızca hukuki değil, medeniyet tasavvuruna ilişkin bir tartışma doğurdu. Cumhurbaşkanlığı kararıyla gerçekleşen fesih, muhafazakâr çevreler tarafından aile kurumunu koruma söylemiyle desteklenirken; kadın hareketleri ve muhalefet tarafından ciddi bir hak gerilemesi olarak değerlendirildi. Bu gelişme, Türkiye’de modernleşme ile gelenek arasında uzun süredir devam eden tarihsel gerilimin yeni bir tezahürüydü. Aynı dönemde açıklanan İnsan Hakları Eylem Planı ile İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararının eş zamanlılığı ise Türkiye siyasetinin ikili karakterini gösteriyordu: Bir yanda küresel hukuk normlarıyla uyum arayışı, diğer yanda yerli-milli siyasal dilin tahkimi.

Mayıs ayında İsrail’in Mescid-i Aksa çevresindeki müdahaleleri Türkiye’de geniş yankı uyandırdı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın İslam dünyasına yaptığı çağrılar, Türkiye’nin son yıllarda sürdürdüğü bölgesel liderlik söyleminin devamı niteliğindeydi. Özellikle Arap Baharı sonrasında şekillenen Ortadoğu denkleminde Türkiye, yalnızca ulusal çıkarlarını değil; aynı zamanda İslam dünyasının vicdani temsilini üstlenmeye çalışan bir aktör görüntüsü vermekteydi.

Ancak aynı yıl dikkat çekici bir dış politika pragmatizmi de ortaya çıktı. Uzun süre “değerli yalnızlık” olarak tarif edilen dış politika çizgisi, yerini normalleşme arayışlarına bırakmaya başladı. Mısır ile diplomatik temasların yeniden başlaması ve özellikle Birleşik Arap Emirlikleri ile yaşanan hızlı yakınlaşma, Türkiye’nin ideolojik dış politika söyleminden daha pragmatik bir eksene kaydığını gösterdi. Ekonomik sıkışmışlık, bölgesel yalnızlaşma ve yatırım ihtiyacı, Ankara’yı daha önce sert şekilde eleştirdiği aktörlerle yeniden ilişki kurmaya yöneltti. Bu durum, AK Parti dış politikasının değişen bölgesel dengelere göre araçlarını güncelleyebilen esnek karakterini ortaya koyuyordu.

Aynı dönemde açılan Taksim Camii ise sembolik açıdan oldukça önemliydi. Cumhuriyet’in seküler modernleşme hafızasında özel bir yere sahip olan Taksim Meydanı’na cami yapılması, muhafazakâr siyasetin kültürel mekân üzerindeki uzun süreli mücadelesinin tamamlanması olarak yorumlandı. Bu nedenle Taksim Camii yalnızca bir ibadethane değil; Türkiye’de muhafazakâr toplumsal kesimlerin görünürlük talebinin mekânsal bir ifadesiydi.

Fakat 2021’in bahar aylarına damga vuran asıl gelişmelerden biri, dijital mecralar üzerinden yükselen Sedat Peker videoları oldu. Sedat Peker’in YouTube üzerinden yayımladığı videolar, devlet içindeki kayıt dışı ilişkiler, siyaset-sermaye ağları ve geçmişin karanlık dosyalarına ilişkin iddiaları kamusal alanın merkezine taşıdı. Milyonlarca insanın ekran başına kilitlendiği bu yayınlar, yalnızca bir “ifşa serisi” değil; aynı zamanda dijital çağın yeni siyasal meydanıydı. Televizyonların kontrol edilebilir olduğu bir dönemde YouTube, alternatif kamusal alan işlevi gördü. Bu durum, devlet meşruiyetinin artık yalnızca geleneksel medya üzerinden değil; dijital platformlar üzerinden de sınandığını gösteriyordu.

Sedat Peker videolarının en önemli etkilerinden biri, 1990’ların Susurluk Skandalı hafızasını yeniden canlandırmasıydı. Kamuoyunda “devlet-mafya-siyaset ilişkileri” yeniden tartışılmaya başlandı. Böylece 2021, yalnızca pandemi ve ekonomik kriz yılı değil; aynı zamanda devletin şeffaflığına ilişkin güven krizinin görünür hale geldiği bir dönem oldu. Pandemi sürecinde güçlü ve muktedir bir görüntü veren devlet yapısı, aynı anda hesap verebilirlik ve denetlenebilirlik tartışmalarıyla karşı karşıya kaldı.

Yaz ayları ise büyük çevresel felaketlerle hatırlandı. Antalya, Muğla, Mersin ve Adana’da günlerce süren orman yangınları, Türkiye’nin iklim krizine karşı kırılganlığını görünür hale getirdi. Yangınlar yalnızca doğayı değil; afet yönetimi kapasitesini, kriz iletişimini ve kurumsal koordinasyonu da tartışmaya açtı. Sosyal medyada yayılan “Help Turkey” kampanyaları ile hükümetin kriz yönetim söylemi arasında ciddi bir gerilim oluştu. Bu süreç, dijital toplum çağında afetlerin yalnızca sahada değil; aynı zamanda sosyal medya üzerinden de yönetildiğini gösterdi.

Aynı dönemde Marmara Denizi’nde ortaya çıkan müsilaj krizi, Türkiye’nin kalkınma modelinin çevresel maliyetlerini görünür hale getirdi. Plansız kentleşme, sanayi atıkları ve ekolojik ihmaller sonucu oluşan müsilaj, uzun yıllardır sürdürülen büyüme odaklı ekonomi politikalarının çevre üzerinde bıraktığı baskının sembolüne dönüştü. 2021, Türkiye’de çevre meselesinin ilk kez geniş toplum kesimleri tarafından doğrudan hissedildiği yıllardan biri oldu.

Yaz aylarının bir diğer önemli başlığı göç kriziydi. Afganistan’da Taliban’ın yönetimi ele geçirmesi, Türkiye sınırlarında yeni bir düzensiz göç dalgası korkusunu büyüttü. Sınır geçişlerine ilişkin görüntüler, toplumun geniş kesimlerinde “demografik değişim” ve “sınır güvenliği” kaygılarını artırdı. Suriyeli sığınmacılar üzerinden yıllardır biriken toplumsal gerilim, Afgan göçüyle birlikte daha görünür hale geldi. Özellikle Ankara Altındağ’da yaşanan olaylar, göç meselesinin artık yalnızca dış politikanın değil; iç siyasetin ve toplumsal huzurun da en hassas fay hatlarından biri olduğunu gösterdi.

Öte yandan aynı yaz aylarında Sakarya Gaz Sahası’ndaki yeni doğal gaz keşifleri, iktidarın enerji bağımsızlığı söylemini güçlendirdi. Fatih Sondaj Gemisi ile gerçekleştirilen çalışmalar, Türkiye’nin enerjide dışa bağımlılığı azaltma hedefinin stratejik parçası olarak sunuldu. Enerji keşifleri yalnızca ekonomik değil; aynı zamanda jeopolitik bağımsızlık anlatısının da önemli unsurlarından biriydi.

2021’in son çeyreği ise büyük ölçüde ekonomi tartışmalarıyla geçti. Merkez Bankası’nın faiz indirimleri sonucunda Türk lirasının hızla değer kaybetmesi, toplumun geniş kesimlerinde ciddi bir ekonomik kaygı yarattı. Döviz kurlarındaki sert yükseliş, enflasyonun hızla artması ve alım gücünün düşmesi, gündelik hayatın temel meselesi haline geldi. İnsanlar market fiyatlarını günlük olarak takip etmeye başladı. Özellikle sabit gelirli kesimlerde yoksullaşma hissi derinleşti. Ekonomik kriz artık yalnızca makro veriler üzerinden değil; mutfak, kira ve faturalar üzerinden deneyimleniyordu.

İktidarın savunduğu düşük faiz-yüksek ihracat modeli, üretim odaklı yeni ekonomi yaklaşımı olarak sunuldu. Muhalefet ise bu politikaları irrasyonel ve sürdürülemez olarak değerlendirdi. Bu tartışmaların ortasında devreye alınan Kur Korumalı Mevduat sistemi, devletin piyasaya doğrudan müdahalesinin yeni örneklerinden biri oldu. KKM yalnızca ekonomik bir araç değil; aynı zamanda siyasal güven üretme girişimiydi. Çünkü ekonomik krizler modern toplumlarda yalnızca cebin değil; siyasal meşruiyetin de krizidir.

Lütfi Elvan yerine Nureddin Nebati’nin göreve getirilmesi, ekonomi yönetimindeki paradigma değişiminin sembolik işareti olarak yorumlandı. Yeni dönemde heterodoks ekonomi yaklaşımı daha görünür hale gelirken, toplumun gündelik hayatında hissedilen yüksek enflasyon bu modelin sosyal maliyetlerini artırdı.

Yılın sonuna doğru Omicron varyantının görülmesi, pandeminin henüz sona ermediğini gösterdi. Aynı dönemde geliştirilen TURKOVAC için yapılan acil kullanım onayı başvurusu ise yerli teknoloji ve milli sağlık kapasitesi söylemini güçlendirdi. Pandemi boyunca yerli aşı geliştirme çabası, yalnızca sağlık politikası değil; milli teknoloji hamlesinin biyomedikal alandaki uzantısı olarak sunuldu.

Bütün bu gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde 2021, Türkiye açısından çok katmanlı bir geçiş yılı olarak okunabilir. Bir yanda pandemi sonrası normalleşme arayışı, diğer yanda derinleşen ekonomik kriz; bir tarafta güvenlik politikalarının sertleşmesi, diğer tarafta kültürel ve toplumsal kutuplaşmalar… Türkiye, 2021’de aynı anda hem küresel krizlerin etkisiyle mücadele etmiş hem de kendi iç siyasal dönüşümünü sürdürmüştür.

Bu yılın en önemli özelliği, devletin toplum üzerindeki belirleyici rolünün yeniden güçlenmesidir. Pandemi yönetimi, ekonomik müdahaleler, güvenlik operasyonları ve toplumsal düzenlemeler, güçlü devlet fikrinin yeniden merkezileştiğini gösterdi. Ancak aynı süreç, toplumun farklı kesimleri arasındaki güven krizini de derinleştirdi. Devlet daha görünür hale gelirken, toplumsal mutabakat daha kırılgan bir yapıya dönüştü.

Dolayısıyla 2021, yalnızca olayların kronolojik toplamı değil; Türkiye’nin yeni bir siyasal-toplumsal eşiğe doğru ilerlediği tarihsel bir momenttir. Pandemiyle hızlanan dijitalleşme, ekonomik kırılganlıklar, kültürel kutuplaşma, göç tartışmaları ve güvenlik eksenli devlet anlayışı, sonraki yılların siyasal atmosferini belirleyecek temel dinamikler olarak bu dönemde daha görünür hale gelmiştir. 2021, Türkiye’nin yalnızca pandemiyle mücadele ettiği bir yıl değil; devletin yeniden merkezileştiği, toplumun ise aynı anda hem dijitalleşip hem parçalandığı tarihsel bir eşikti. Bu yılın bıraktığı miras, sonraki dönemin ekonomik krizlerini, siyasal sertleşmelerini ve toplumsal güvensizliklerini hazırlayan görünmez altyapıyı oluşturdu.